Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Hoc est praecipuum et difficilius ad intelligendum in analogis, in quo eorum unitas, quae ipsa secernit ab aequivocis, sed ad univoca non pervenit, explicatur. Et loquimur de conceptu praeciso vel segregato ab inferioribus, quia in inferioribus constat esse plurificatum. Unde nisi segregetur ab illis, unitatem non habet, et sic non potest inquiri de unitate conceptus analogi, nisi inquiratur de praecisione illius ab inferioribus. Ista autem unitas fundatur in convenientia, et secundum diversum modum convenientiae sumitur diversa unitas. In univocis autem datur convenientia et unitas uno modo, scilicet per unitatem simpliciter. In analogis autem, quia est unitas secundum quid et proportionalis, vel secundum habitudinem et comparationem, non eodem modo in omnibus invenitur, et ideo oportet singillatim illa distinguere, et modum suum unitatis unicuique assignare.

DICO ERGO PRIMO: Analoga attributionis et analoga metaphorica non possunt habere unum conceptum, neque obiectivum neque formalem, sed plures, cum unitate tamen comparationis et connotationis, quo solo differunt a pure aequivocis. Et haec est ratio, cur ista analoga vocari soleant «plurium conceptuum» ut a Mag. Soto in hac quaest. de Aequivocis et Analogis, et ab aliis thomistis.

RATIO HUIUS EST, quia unitas horum analogatorum non consistit in aliquo, quod intrinsece reperiatur in omnibus, sive absolute et simpliciter sive respective et proportionabiliter seu suo modo; sed consistit in ordine unius vel plurium ad unum terminum, a quo recipiunt denominationem, quia ad illum habent connotationem vel habitudinem. Talis autem unitas cum sit unitas ordinis et habitudinis unius vel plurium ad aliud, necessario exigit plures conceptus illi ordini adiunctos et ad talem connotationem et habitudinem exercendam necessarios. Et manifestatur hoc amplius, quia talia analoga ex sua primaria impositione analoga non sunt, sed ex translatione et usu hominum, quod insinuavimus in Summul. q. 6. de Supposit. art. 2. Sed ibi ad plenum non explicavimus, quia locus non erat, ideoque diximus non esse vera analoga in translationibus et metaphoris, sed nomina ipsa propria assumi ad metaphoricam translationem. Et vere ita est, quia ista analoga attributionis et proportionalitatis metaphoricae non sunt talia ex impositione sua, ut bene notat Mag. Soto super cap. de Aequivocis quaest. unica art. 2. corollar. 2., sed ex translatione et usu hominum. Nam nomen „sanum” et nomen „risus” et nomen „leo” et similia multa ex sua impositione sunt univoca et significant directe formalem sanitatem, quae est in animali, et risum qui est in homine, et leonem verum. Ex usu autem hominum, qui faciunt comparationem unius ad aliud propter similitudinem aut connotationem, quam dicunt, nomen unius applicatur alteri, sub quo comparationem aut connotationem quasi occultant et circumlocutione explicant. Sed tale nomen non habet pro significato etiam secundario rem illam, quae sibi comparatur et ad quam per metaphoram transfertur, sed solum habet pro significato id, cui talis res potest comparari et habitudinem dicere ut ad terminum. Ex eo autem, quod possit esse terminus comparationis vel habitudinis aliorum, non significat omnia illa directe aut indirecte ex impositione aut naturali repraesentatione conceptus; sed nomine illo abusive utimur ad illa nominanda, quae sibi comparantur, sicut videntes medicamentum, quae est in animali, vocamus cibum sanum, et videntes pratum floridum esse causam laetitiae, dicimus illud ridere, et videntes Christum habere fortitudinem ad instar leonis, vocamus illum leonem.

Quod S. Thomas expressit 1. p. q. 13. art. 6. dicens, quod «nomen leonis dictum de Deo, nihil aliud significat, quam quod Deus similiter se habet, ut fortiter operetur in suis operibus, sicut leo in suis». Unde patet, quod conceptus leonis, ut correspondet nomini leo, quod est univocum, non potest extendi ad significandum Deum vel aliud quidpiam, quod leoni comparetur, quia leo solum se habet ut terminus illius comparationis et assimilationis, non ut habens Deum pro significato minus principali. Ideoque monuimus in cit. loco Summul., quod, quidquid sit, analoga, quae vere analoga sunt, significant secundario analogata minus principalia, tamen etiam in ipso nomine univoco danda est suppositio impropria, quando transfertur ad significandum aliud. Ubi cum praecisione et brevitate haec doctrina tradita est, quia impropria suppositio et metaphorica analogia (idem enim sunt) alicui nomini univoco convenire possunt, quod ex sua impositione aut directa significatione aliquid univocum significat, translative autem ad aliud extenditur; sicque conceptus leonis v. g. nec directe nec indirecte significat Christum, sicut analoga, quae ex sua prima significatione aut impositione talia sunt, significant sua analogata minus principalia. Nomen autem „leo” ex sua impositione univocum est et sola translatione applicatur Christo. Quare ista analoga non possunt reduci ad unum conceptum, quia solum habent unitatem comparationis et connotationis, quae plures conceptus exigit, licet ad unum terminum comparentur. Et in hoc fundatur, quod ista analoga per se sumpta, id est relicta suae impositioni et remota alienatione, stant pro famosiori significato, quia redeunt ad univocationem.

DICO SECUNDO: Analoga proportionalitatis propriae possunt habere conceptum unum respectu omnium analogatorum inadaequatum et imperfectum, nec praescindentem ab inferioribus per aliquid, quod in potentia illa includat et actu excludat, sed per aliquid quod actu non explicet, actu autem includat seu implicet.

Ita sumitur ex Caietano in brevi quodam opusc. de Conceptu entis et in opusc. de Analogia nominum cap. 4., et Ferrariensis 1. Contra Gent. cap. 34. et communiter thomistae. Et loquimur tam de conceptu obiectivo quam formali; utrumque enim sibi ad invicem correspondet tamquam repraesentans et repraesentatum.

FUNDAMENTUM huius est, quia plerumque intellectus audiens nomen analogum v. g. ens (quod seq. quaest. ostendemus analogum esse), colligit se ad unum conceptum nec in plures dividitur, quod signum est quasi a posteriori et ex inductione, unum conceptum habere posse. Et de illo ente dicimus, quod eius passio est unitas et bonitas etc.; ergo unum quid esse debet, alioquin quomodo unitas esset eius passio? Quomodo de illo tamquam de uno obiecto tractaret metaphysica demonstraretque passiones? A priori autem ea ratio est, quia in his analogatis invenitur sufficiens fundamentum ad formandum unum conceptum, quia convenientia analogatorum non est in respicientia ad unum terminum vel connotatione ad alterum, quae connotatio aut respicientia exigit plura, inter quae talis respicientia et connotatio exercetur, sed est convenientia in modo habendi formam, quia quodlibet analogatorum habet formam suam non eodem modo, sed proportionaliter „en su tanteo”. Est ergo ibi aliquid, quod terminare possit unum conceptum, scilicet illa convenientia proportionalis in aliquo, quod intrinsece convenit, quod non exigit explicationem plurium conceptuum. In summa: hoc analogum non debet habere conceptum omnino diversum, sicut aequivoca a casu, alias analogum non esset, ergo aliquam unitatem. Non unitatem comparationis et connotationis ad unum, sic enim esset analogum attributionis, quod exigit plures conceptus, ergo unitatem alicuius convenientiae solum in modo habendi formam suam; unitas autem convenientiae unico deservit conceptui.

Quod vero conceptus ille unus sit imperfectus et inadaequatus et non ita praescindens ab inferioribus, quod maneat in potentia ad illa et sit contrahibilis per additionem conceptus differentialis, ex eo deducitur, quia sic esset conceptus univocus. Nam animal ideo est univocum ad omnes species, quia concipitur ita unum in actu, quod differentias dividentes solum habet in potentia et per earum additionem dividitur. Ergo analogum, quod talem unitatem non habet, sed secundum quid, non debet solum in potentia includere diversitatem inferiorum; sic enim in actu simpliciter maneret unum, quod est esse univocum, et solum in potentia multiplex seu diversum. Ut ergo non maneat simpliciter unum, actu debet includere diversitatem, licet actu non explicet illam. Item analogum hoc, et praesertim transcendentia, includuntur in differentiis et in eis imbibuntur, non vero solum per additionem earum extrinsecam contrahuntur sicut univoca. Ergo ex ipso analogo provenit non solum unitas et convenientia, quae est in inferioribus, sed etiam differentia et diversitas, cum non fiat divisio per aliquid extraneum, in quo ipsum transcendens non includatur. Si ergo adaequatus et perfectus detur eius conceptus explicans totum, quod est in analogo, non solam unitatem, sed etiam diversitatem repraesentabit. Quando ergo sub sola unitate concipitur, inadaequate et imperfecte concipitur, non explicando totum, quod illi convenit actu.

Sed quia aliqui difficile intelligunt, quomodo possit ille conceptus implicite solum continere diversitatem inferiorum et tamen in actu includere, siquidem tunc conceptus videtur continere in actu, quando actu repraesentat, tunc autem in potentia, quando non repraesentat aliquid actu, sed indiget alio conceptu superaddito ut repraesentatio fiat; ideo observandum valde est id, quod maxime servit pro conceptu analogiae explicando et transcendentium et divinorum attributorum, quod praecisio seu distinctio vel abstractio intellectus potest dupliciter fieri: Uno modo simpliciter unum segregando ab alio per conceptum, ita quod non includat illud, a quo separatur, sed fiat distinctio per inclusionem unius et exclusionem alterius, sicut cum separatur animal ab homine. Alio modo praecisio non fit simpliciter, nec per exclusionem unius rationis ab alia, sed penes magis confusum vel explicitum de eadem re, quod non variat res conceptas, sed modos concipiendi, sicut res visa a longe in confuso vel prope cum distinctione non variat res visas.

Et istae abstractiones melius cognoscuntur per suum oppositum, quod est contractio. Quando enim conceptus aliquis abstractus, v. g. animal vel homo, indiget, ut contrahatur additione alicuius extranei, id est, de quo illud abstractum non praedicatur, tunc illa abstractio facta est per exclusionem huius contrahentis, sicut animal indiget, ut contrahatur rationali, de quo animal non praedicatur. Ista contractio fit per additionem, et consequenter abstractio ab illo per exclusionem. Quando vero conceptus abstractus non indiget, ut contrahatur additione alicuius extranei, sed aliquo, de quo ipsum abstractum praedicatur, talis abstractio non fit per exclusionem illius, sed per non explicationem eius, licet actu illud includat, in confuso tamen; sicut ens ut contrahatur ad substantiam vel accidens aut vivens aut corpus indiget aliquo, quod etiam est ens et de quo praedicatur ens et consequenter non est extraneum ab ente. Talis contractio non fit per additionem, et consequenter abstractio entis non per exclusionem, sed solum per non explicationem inferioris, includendo tamen illud actu in confuso.

Ex quo colligis PRIMO distinctionem attributorum in Deo et praecisionem analogorum et transcendentium non fieri proprie per abstractionem a rebus diversis, sed penes diversam explicationem vel confusionem eiusdem conceptus. Unum enim attributum non potest a suo conceptu excludere aliud, ita ut in potentia remaneat ad ipsum et per additionem sit perfectibile ab eo, cum sit actus purus et ita omnem potentialitatem excludat. Quare conceptus divinae misericordiae, in quantum est misericordia divina et actus purus, necessario includit actu, non in potentia iustitiam. Sed quia non explicat mens nostra in illo conceptu totum, quod est ut divinum, sed ut misericordia in Deo, distinguitur a iustitia non per separationem, sed per non explicationem. Et similiter transcendentia, ut ens, quia dicunt rationem, quae in ipsis differentiis et modis imbibitur, quia omnia entia sunt, ideo non potest separari conceptus entis in communi ab aliquo, quod enti sit extraneum, sicut segregatur animal a rationali ut ab extraneo sibi, in quantum animal est, sed separatur conceptus entis a suis contrahentibus per hoc, quod in confuso et non explicite cognoscuntur ea, quae divisa sunt in inferioribus.

Et haec est doctrina D. Thomae, quando docet, quod ens non potest contrahi per additionem, sed per modos explicantes et exprimentes aliquid, quod nomine entis non exprimitur, ut patet q. 1. de Veritate art. 1.¹ et similiter in 1. dist. 22. q. 1. art. 3. ad 2.² Et ex Philosopho docet in 8. Metaph. textu 16.³ lect. ultima⁴, «quod ens non exspectat aliquid additum, ut fiat hoc, id est substantia vel quantum vel quale, sed statim a principio est substantia vel quantitas vel qualitas etc.». Et istimet modi contrahentes ens, quantum ad rationem entitatis, conceptus entis sunt, quantum ad expressionem modificationis, diversi sunt.

SECUNDO sequitur, quomodo reducatur ad unitatem ille conceptus analogus per hoc praecise, quod confuse respiciat analogata, et per hoc contrahatur et multiplicetur, quia respicit illa explicite. Nam unitas illa analogi non est unitas alicuius tertii, quod tamquam forma seu ratio superior maneat una et contrahibilis per inferiora, quia si illud, quod in communi accipitur, est unum in se abstractione ipsa formatum, et est contrahibile per additionem contrahentium, vel ista contrahentia et dividentia in actu includit vel in potentia. Si in potentia, habet conceptum in se unum et in potentia ad plura, quod est univocum. Si vero actu includit ipsa contrahentia, quae per additionem dividunt et contrahunt, remanebit conceptus ille divisus et contractus actu; quomodo ergo abstractus et unus? Non ergo quaerenda est unitas et diversitas in analogis per hoc, quod in aliqua forma una communi abstracta adunentur ibique intelligantur adesse actu ipsa contrahentia; sic enim maneret illa ratio actu abstracta et contracta. Ergo aliter sumenda est unitas, scilicet non quia forma una seorsum sumatur et deinde differentiae illi adveniant, sed quia per modum confusionis ipsa analogata sumuntur non exprimendo ipsa distincte; sicut quando a longe videmus multitudinem nec discernimus aliquid singillatim, sic multitudo analogatorum confuse attacta est unitas analogi, explicite vero est diversitas. Nec ille conceptus communis est conceptus ipsius proportionis, quatenus proportio habitudo et relatio est, sic enim esset conceptus cuiusdam relationis; sed est conceptus illius, quod proportionem fundat, quatenus confuse accipitur et non explicite in diversis. V. g. os et spina confuse accipiuntur, si cognoscantur secundum rationem sustentandi carnes; substantia et accidens confuse accipiuntur, si cognoscantur ut habens esse; fundamentum et cor, si cognoscantur ut habens principium et dans originem.

Dices: Cur non dicetur, quod ille conceptus sustentandi carnes, habendi esse, ducendi originem, sit simpliciter unus, quia postea per rationem talis modi sustentandi carnes vel habendi esse contrahatur? Respondetur, quod non significatur illo conceptu una forma, quae simpliciter sit una in ratione et quidditate formae, sed in modo habendi, quod est suo modo et proportionaliter esse tale, non simpliciter; sicut ratio principii in fundamento et in corde non dicit formam aliquam constituentem rationem fundamenti et cordis, sed omnino diversas formas, suo tamen modo habentes rationem principii. Ens autem ulterius non est una forma, quia est transcendens et imbibitur in differentiis, et sic non minus est ratio seu principium diversitatis quam unitatis, quod est non esse formam unam simpliciter, sed partim eandem, partim diversam, ut quaest. seq. dicetur.

ULTIMO INTELLIGITUR, quomodo conceptus iste analogi proportionalitatis possit supponere pro quolibet suorum analogatorum, non vero conceptus analogi attributionis vel proportionalitatis metaphoricae, quia ille conceptus primae analogiae respicit omnia analogata sub unitate confusionis in habendo proportionalem unitatem in suis formis, non explicando earum diversitatem. Unde illi conceptui unumquodque analogatum potest reddere suppositum, quia ibi continetur ut habens proportionali modo talem formam. Et sic ens supponit pro substantia dicendo: «Ens subsistit», et pro accidente dicendo: «Ens inhaeret», quia confusio illa entis determinatur per ly subsistit vel per ly inhaeret. At vero in analogis attributionis seu metaphorae, cum sit directe conceptus univocus, translative in voce sed illa significatur diverso conceptu cum connotatione ad se. Et ideo, quia solum se habet ut terminus habitudinis et connotationis, indiget alio conceptu ad supponendum pro eo, quod connotat se et respicit se ut terminum habitudinis, eo quod suppositio non sit pro eo, quod connotatur quasi in obliquo, sed quod directe significatur ut contentum in se et ut quod.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur ad probandum analoga attributionis posse habere unum conceptum. Nam ubicumque reperitur similitudo et convenientia plurium, potest unus conceptus de tali convenientia formari, diversus ab eo, in quo est disconvenientia et diversitas. Sed analogata attributionis habent aliquam convenientiam et similitudinem. Ergo possunt habere unum conceptum.

Maior constat, quia non aliunde accipit intellectus unitatem conceptus communis quam ex convenientia et similitudine multorum, relinquendo id, quod est dissimilitudinis, et accipiendo, quod est convenientiae. Minor constat, quia illa analoga non sunt omnino diversa, alioquin essent aequivoca; ergo habent aliquam similitudinem, licet cum diversitate. Quid ergo prohibet separare intellectum id, quod similitudinis est, et unico conceptu repraesentare, relinquendo quod est diversitatis, sicut facit in aliis analogis proportionalitatis propriae?

Confirmatur, quia hoc analogum vere et proprie est universale respectu suorum inferiorum, ergo unum in multis et abstractum a multis; non ergo includit illa multa, vel si includit, universale non est.

RESPONDETUR, quod ubi est similitudo, est unitas conceptus iuxta modum similitudinis et convenientiae. Si similitudo fuerit simpliciter et absolute, etiam unitas abstracta simpliciter erit unitas. Si similitudo fuerit secundum quid et proportionalis tantum, non poterit unitas purificari ab omni diversitate, sed erit partim idem, partim diversum, qualis est unitas proportionalis, non idem simpliciter, esset enim univocum.

In analogis autem attributionis et metaphoricis adhuc invenitur minor similitudo, quia solum habent convenientiam non in aliqua forma, quam participent sicut univoca, non in modo habendi formas suas proportionaliter sicut analoga proportionalitatis propriae, sed in unitate termini, quem respiciunt vel quem connotant extrinsece, et a tali connotatione et habitudine seu comparatione denominantur. Unde non differunt ab aequivocis puris in hoc, quod habeant unum conceptum, habent enim plures, sed quia sub aliqua una habitudine vel comparatione aut connotatione illos coniungunt, aequivoca enim totaliter disiungunt.

Ad confirmationem respondetur, quod analogum est universale secundum quid, sicut est unum secundum quid et abstractum secundum quid, non excludendo inferiora illa tantum non explicando, sed confuse accipiendo et imperfecte. Et sic suo modo est unum in multis et habet inferiora et est superius, scilicet secundum quid et ratione explicationis vel confusionis eorundem analogatorum, ut diximus.

Instabis: Potest analogum esse obiectum simpliciter unius scientiae, sicut ens Metaphysicae; ergo simpliciter est universale et simpliciter est unum. Respondetur, quod sicut habet unum conceptum formalem, ita et unam scientiam. Stat enim bene, quod sit unitas secundum quid in esse entis, in ratione autem formali repraesentabilis sit unum simpliciter in esse obiecti, quatenus est repraesentabilis illa confusio entis unica specie, et unico lumine illuminabilis illa connexio entis cum suis passionibus.

Secundo arguitur: Conceptus analogi sumpti in communi, nullo modo repraesentat analogata inferiora neque modos contrahentes; ergo nullo modo includit illa, sed separat per exclusionem.

Consequentia patet, quia praecisio intellectus etiam exclusiva fit solum per repraesentationem unius in conceptu et non alterius; quidquid ergo non repraesentat, excludit et praescindit. Antecedens probatur, quia vel illud analogum habet plures conceptus vel unum. Non plures, quia loquimur de analogo proportionalitatis propriae, quod est analogum unius conceptus, ut admittimus. Si unum, ergo in illo uno conceptu non repraesentantur plura, v. g. substantia, quantitas, qualitas etc. immediate et per se; sic enim daretur aequivocatio in mente, id est repraesentatio plurium, ut plura sunt. — Et secundo sequeretur, quod quando facio hanc praedicationem: «Lapis est ens», «homo est ens», si ex parte praedicati conceptus entis includit actu omnia analogata, scilicet substantiam, quantitatem etc., sensus esset: «Homo est substantia, quantitas, qualitas etc.», quod quam sit absurdum, satis patet. — Et tertio sequeretur illo conceptu actu contineri et repraesentari infinita, quia infinita sunt analogata entis.

Confirmatur: Vel illo conceptu uno et imperfecto continentur omnia analogata tamquam quoddam aggregatum vel tamquam quoddam disiunctum ex illis, vel unum ut contentum in alio et assimilatum illi. Hoc ultimum non potest stare, cum unum non sit simile alteri, nisi quatenus in aliquo communi conveniunt, analogata autem in nullo communi conveniunt tamquam in aliquo tertio, ut dictum est, sed sunt plura, ut confuse et proportionate unum. Primum vero et secundum omnino sunt falsa. Nam cum dico: «Homo est ens», non est sensus: «Homo est substantia vel accidens», nec enim aliquod disiunctum praedico, sed simplex praedicatum. Multo minus dico: «Homo est substantia et accidens» ut aggregatum seu copulatum; esset enim falsum.

RESPONDETUR analogum in abstracto repraesentare sua analogata confuse in actu, non explicite. Et ad primam probationem dicitur unico conceptu repraesentari posse multa confuse, non distincte et ut plura sunt. Sicut quando a longe video mille homines aut montem arenae et non discernimus singula, unica visione totam multitudinem videmus, et tamen multa sunt et per modum unius terminant unam visionem, nec tamen in istis conceptibus sunt plura solum in potentia, sed actu, licet confuse attacta; sic se habet conceptus entis confusus respectu omnium analogatorum; repraesentat enim immediate omnia sub confusione habendi esse, solum explicat. Ex quo non sequitur dari aequivocationem in conceptu ultimato, quia aequivocum significat plura ut plura, id est ut in nullo modo convenientia, nec in proportione nec in modo confusionis plura attingentis, sed ut explicite diversa. Conceptus autem confuse attingens plura ipsa confusione ea unit solumque explicat unitatem illorum plurium non praecisionis, sed confusionis. Unitas autem confusionis requirit actualem pluralitatem eorum, quae confuse accipiuntur, sicut unum videtur multitudo aliqua sub una confusione.

Ad secundam probationem respondetur, quod in illa praedicatione: «Homo est ens», praedicatum ens, licet actu confuse omnia analogata respiciat, non rationem aliquam determinatam, quae in potentia contineat inferiora, tamen id, quod praedicat, non sunt omnia illa, quae materialiter et implicite continet, sed illa ratio, in quo omnia confunduntur, scilicet habere esse. Haec enim est ratio, non quae praescindit, sed quae confundit omnia, et hanc solum explicat: sicut multitudinem a longe confundit debilitas lucis et distantia, et hanc explicite solum attingit oculus. Est exemplum manifestum in hac praedicatione: «Pater est Deus». Nam ly Deus non in potentia, sed actu includit omnia, quae in Deo sunt, etiam tres personas, non ut constitutiva, sed ut terminativa et modificativa sui; et tamen quia non explicite illa dicit, sed implicite includit, ideo non praedicat de Patre omnes tres personas, sed solam Deitatem, in qua continentur. Ita ens praedicat solum id, in quo omnia confunduntur, scilicet habens esse. Ista enim verba „significat”, „praedicat” et similia, quae important actum animae, important appellationem supra obiectum, ut formaliter significatur et praedicatur, non ad id, quod materialiter includitur et confunditur.

Ad tertiam probationem respondetur, quod, licet infinita contineantur sub ente, reducuntur tamen ad unam rationem communem, sub qua confunduntur, scilicet habere esse, et ad genera seu praedicamenta finita.

Ad confirmationem respondetur, quod illa plura non correspondent illi conceptui ut aggregata vel disiuncta, sed ut proportionaliter similia, non in aliquo tertio ut in ratione simpliciter una, in qua conveniant, sed in habendo formas suas, non eodem modo, sed unumquodque suo modo, proportionali tamen, et sic sunt plura confuse, non plura explicite nec unum simpliciter.

Tertio arguitur: Conceptus analogi contrahitur per additionem alterius conceptus distincti et non per maiorem explicationem eiusdem; ergo ille conceptus simpliciter praescindit ab inferioribus.

Consequentia patet, quia ille conceptus est simpliciter praecisus, qui ut contrahatur, indiget sibi fieri additionem; sic enim cum abstrahitur, excludit illam. Antecedens probatur: Analogata distinguuntur inter se entitative, ut substantia et quantitas, et non distinguuntur in ipso conceptu entis, in quo conveniunt, ergo in aliquo, quod superaddunt. Nam omne id, in quo distinguuntur, superaddunt ei, in quo conveniunt. Ergo id, quod nos dicimus ibi non explicari, melius dicitur superaddi.

Confirmatur, quia si ille conceptus actu contineret omnia analogata, qui comprehensive penetraret conceptum entis, videret actu omnia entia, quod est falsum, cum ab analogo, v. g. ab ente, procedatur ad analogata, de potentia ad actum, et ita non poterit actu omnia videre. Item haberet ille conceptus inferiora tamquam partes actuales et integrantes, non ut subiectivas, quia actu illas includit, non in potentia, et sic penetrato illo conceptu, actu videbuntur et non in potentia, sicque habebunt se ut partes actuales eius, et qui videret illum conceptum sola confusione sublata, videbit in actu omnes partes. Falsitas autem consequentis constat ex illa ratione, qua D. Thomas 1. p. q. 14. art. 6. probat Deum non cognoscere omnia solum in ratione entis, quia sic imperfectissime et maxime in potentia res cognosceret. Non ergo conceptus entis potest sua analogata manifestare in actu et determinate, cum indifferenter se habeat ad illa.

RESPONDETUR negando antecedens principalis argumenti. Ad probationem respondetur analogata differre entitative inter se differentia contenta sub eadem ratione analoga, in qua conveniunt, non extranea ab ipsa. Et consequenter id, quod contrahit ens, non est superadditum enti, sed sub ente contentum, solum autem diverso modo explicat id, quod communis ratio implicat. Et in eo, in quo conveniunt analogata, etiam differunt, licet sub alio respectu. In hoc enim consistit analogum praesertim transcendens, quod habet unitatem et diversitatem nec est solum ratio conveniendi, sed etiam differendi. Ratio ergo, in qua differunt, non superaddit analogo, sed solum aliter explicat analogum. Nec propter hoc analogata modaliter solum distinguuntur inter se et non entitative; sed illa differentia, qua entitative differunt, etiam sub ente continetur. Tamen dicitur contrahi analogum per modos et non per differentias, non quia modi superaddantur aut quia ens sit in potentia ad modos et non ad differentias reales, esset enim puerilis intelligentia, sed quia aliquem modum exprimunt analogata super ens, quod nomine entis non exprimitur, ut expresse docet D. Thomas q. 1. de Veritate art. 1.⁵ In expressione ergo est modus, non in additione.

Ad confirmationem respondetur, quod qui penetraret conceptum entis in communi nihil amplius videret ibi contineri quam omnia entia in confuso; unde non penetraret omnia entia distincte et determinate, quia sic ibi non continentur. Si autem tolleret confusionem, destrueret illum conceptum entis in communi, qui essentialiter est confusus, et alium distinctum determinati entis formaret. Et ita bene probavit S. Thomas, quod si Deus videret creaturas solum in ratione entis, imperfecte videret, quia cognosceret illas et confunduntur in ente, non ut inter se distinguuntur et determinantur et secundum proprii modi explicationem; opponitur enim confusio illius conceptus explicationi entium determinatorum. Et sic ex sola cognitione et penetratione illius conceptus non potest determinate explicari pluralitas entium, sed sub confusione manere; si vero tollitur confusio, conceptus ille destruitur. Et qui procedit ab ente ad sua analogata, procedit a cognitione magis potentiali, quia a magis confusa et indistincta. Est autem magis confusa et imperfecta illa, quae procedit a conceptu repraesentante omnia confuse, licet non repraesentet aliquid continens plura in potentia, quam quae procedit a repraesentatione alicuius continentis plura in potentia et non in actu, quia ista ad minus non confuse tangit illud potentiale, quod inferiora continet in potentia; sicut qui concipit animal, omnes species animalis in potentia tangit et confuse, sed animal distincte. Qui vero ens in confuso attingit, nihil distincte attingit, sed solum proportionali modo habens esse.

Ad aliam partem argumenti dicitur analogata nec esse dicenda partes integrantes actuales simpliciter neque subiectivas, quia solum sunt partes secundum quid, ut dictum est; sed dicuntur subiectivae, actu tamen contentae in superiori et coadunatae seu confusae in illo conceptu, non per modum aggregationis, sed proportionis in esse. Nec ex hoc sequitur, quod illa abstractio entis sit actualis, id est formalis, cum sit omnium potentialissima, quia formalis abstractio fit per segregationem potentialitatis et materiae, et quanto universalior, tanto purior et perfectior, sicque abstractio entis formalis est actus purus, si in tota universalitate abstrahat. Sed abstractio entis in communi ut analogum est confusissima, et licet actu includat omnia confuse, ideo potius non est abstractio formalis, quia non fit per segregationem imperfecti, sed per inclusionem omnium sub quadam confusione et caligine.