Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Dupliciter definitur ab Aristotele demonstratio: Primo ex ordine ad effectum, quem causat, qui etiam est finis eius; secundo ex ordine ad materiam, ex qua constat. Et ita prima definitio est secundum ordinem causandi, secunda in quantum est causata ex suis principiis.

Prima definitio est: «Demonstratio est syllogismus efficiens scire». Scire autem est cognoscere causam, ob quam res est, et illius causam esse, et fieri non posse, ut aliter res se habeat. Secunda: «Demonstratio est syllogismus constans ex veris, primis, immediatis, prioribus, notioribus causisque conclusionis».

Circa primam definitionem adverte tres particulas. Prima est ly syllogismus, secunda ly efficiens, tertia ly scire.

Dicitur syllogismus ad declarandum, quam formam argumentationis exigat demonstratio, scilicet syllogisticam. Enthymema enim, nisi subintelligatur propositio, quae illi deest et reducatur ad formam syllogismi, non habet sufficientem dispositionem, ut generet scientiam, quia in una tantum praemissa medium non applicatur vel explicatur, ut actualiter conveniat extrema, sine qua applicatione non fit evidens illatio, qua uniuntur inter se extrema. Et ita si concludit enthymema, est in virtute syllogismi, ad quem reducitur. Quia vero non sufficit explicare rationem syllogismi ex parte formae, nisi etiam explicetur ex parte materiae, quae debet importare necessariam connexionem, ut demonstrationi deserviat, ideo talis materia explicatur in hac definitione per effectum, quem habet, scilicet generare scientiam, sicut in sequenti definitione per intrinsecas conditiones, quibus constat.

Secunda vero particula est ly efficere, ubi difficultas est, quo genere causae demonstratio dicatur efficere scientiam. Sed breviter respondetur, quod vel loquimur de scientia actuali seu de assensu scientifico, qui est ipsum scire, vel de habituali, id est habitu scientifico, qui producitur ex actuali scientia.

Si primo modo loquamur, non tota demonstratio, sed praemissae convenienter dispositae et admissae sunt causa scientiae. Nam demonstratio integra prout includit praemissas et conclusionem, includit assensum scientificum ex parte conclusionis, et causam talis assensus ex parte praemissarum. Praemissae autem influunt in conclusionem, sicut dictum est praec. quaest. art. 3., effective et formaliter, effective quidem ipsi assensus praemissarum, qui sunt formales notitiae seu conceptus, quibus actuatus intellectus effective agit ad inferendum conclusionem; formaliter autem ipsa obiecta seu res cognitae, quae istis notitiis repraesentantur ipsosque actus cognoscitivos praemissarum specificant. Et quia veritas et obiecta principiorum virtualiter continent veritates illatas, virtualiter etiam et mediate specificant assensum conclusionis, qui explicite et formaliter tendit in ipsam veritatem conclusionis.

Si vero loquamur secundo modo de efficientia habitualis scientiae, dicendum est generari ab ipsa demonstratione, non solum ratione praemissarum, sed etiam ab assensu conclusionis. Constat enim habitus generari et acquiri per actus similes, ad quos inclinant. Inclinat autem habitus scientiae ad assensum circa conclusionem ex praemissis; ergo per similem actum effective generatur. Sed de generatione habituum latius in Metaphysica et in libris de Anima; et videri etiam potest 1. 2. q. 51.

Tertia denique particula est ly scire, cum dicitur: «Demonstratio est syllogismus faciens scire». Et communiter intelligitur de scientia propter quid, et hoc conformiter ad mentem Aristotelis, qui definiendo demonstrationem subiicit definitionem ipsius scire propter quid, dum inquit: «Scire autem est cognoscere causam, ob quam res est etc.». Absolute tamen verum est etiam, quod demonstratio quia efficit scire scientia quia, et ita facile utrique demonstrationi accommodari potest definitio. Quid sit autem scientia propter quid et quia, infra dicemus art. 4.

Circa secundam definitionem demonstrationis advertendum est illam tradi penes propositiones, ex quibus formatur vel formari debet syllogismus demonstrativus, explicando conditiones, quae requiruntur in praemissis, ut formetur vera demonstratio ex illis.

Dicitur ergo demonstratio: Quae est ex veris, primis, immediatis, prioribus, notioribus causisque conclusionis. Aliqui loco illius particulae „est” ponunt „procedit”. Et inveniunt mysterium in ly procedit, quod denotat discursum. Sed Philosophus non posuit verbum „procedit”, sed verbum „est” sive „constat”. Et utrumque verum est, et quod procedit quantum ad conclusionem illatam, et quod constat ex praemissis et conclusione, quia totus integer syllogismus habet illas ut partes sui.

Igitur tres priores particulae definitionis manifestant conditiones praemissarum quasi absolutas; tres reliquae quasi comparativas, tam in ordine ad conclusionem quam ad alias propositiones.

Prima ergo particula est ex veris, quia licet possit verum concludi falso ratione formae et supposita concessione praemissarum, tamen scientifice probari non potest ex falso verum, quia probatio dat certitudinem et evidentiam, quam falsitas praebere non potest veritati.

Dicitur ex primis et immediatis, id est ex per se notis, quae non per aliud medium demonstrantur, ut explicat D. Thomas 1. Poster. lect. 4.¹ Et dicuntur primae respectu earum, quae per illas probantur, immediatae vero, quia carent medio demonstrante illas, ut dicit S. Doctor. Itaque non sunt superfluae illae duae particulae, sed explicant diversas formalitates, scilicet propositionem non esse demonstratam ab alio, quod est carere medio, et esse aptam demonstrare alia seu primatum inter alia tenere, quod est esse primam. Quid sit autem propositio per se nota et immediata, diximus praec. quaest. art. 4.

Adduntur in definitione tres ultimae particulae ex prioribus, notioribus causisque conclusionis. In quibus particulis explicat Philosophus praemissas comparative seu applicative ad conclusionem. Comparando autem praemissas ad conclusionem oportet, quod medium, quo praemissae connectuntur et manifestant illam, sit causa conclusionis, saltem in cognoscendo, et consequenter praemissae habeant prioritatem respectu conclusionis eo modo, quo habent causalitatem ad illam. Denique debent esse notiora, quia cum causent manifestationem et notitiam conclusionis per hoc, quod ipsa principia nota sint, necessario consequitur, quod debeant esse notiora, quia «propter quod unumquodque tale et illud magis».

Circa istas tamen conditiones demonstrationis, quae hac definitione explicantur, occurrunt aliqua breviter resolvenda.

PRIMUM, an ita sit, quod omnis demonstratio debeat constare ex praemissis per se notis et medio probativo vacantibus, an sufficiat, quod demonstratio resolvatur in praemissas evidentes quidem, sed ex aliis probatas et non per se immediate notas.

Respondetur hoc secundum sufficere, et ita omnis demonstratio constabit ex primis et immediatis, vel formaliter in se vel virtualiter, quia ex talibus per se et formaliter deducit, et sic mediate et virtualiter fit ex primis et immediatis. Sufficit autem, quod demonstratio constet ex propositionibus, quae resolvi possunt in propositiones per se notas. Quod etiam docet D. Thomas 1. Poster. lect. 4. § Ostendit.² Et manifestum id fit, quando post demonstratam primam vel secundam conclusionem in aliqua scientia procedimus ad tertiam vel quartam vel decimam, quae ita probantur per suas praemissas, quod tales praemissae dependent a prioribus conclusionibus vel a primis principiis.

SECUNDO INQUIRES, quomodo intelligendum sit, quod demonstratio procedit ex causis conclusionis. Nam demonstratio quia procedit ex effectibus vel causis remotis; demonstratio autem propter quid non semper procedit ex causis, quae vera causae sint, ut quando unum attributum in Deo probatur ex alio, et passiones entis de ente, ubi non intervenit vera causalitas. E contra autem prima passio causatur ab essentia, et tamen non demonstratur per illam, quia non datur aliquod medium inter essentiam et primam passionem.

Respondetur in hac definitione principaliter definiri demonstrationem propter quid, licet adaptari possit demonstrationi quia, ut diximus, accipiendo causas conclusionis non pro causis in essendo, sed in cognoscendo et quoad nos, quae etiam possunt esse effectus. Quod vero additur de demonstrationibus propter quid, respondetur non requiri, quod semper procedant ex causa, quae formaliter sit causa et physice, sed sufficit, quod virtualiter vel metaphysice, ita quod unum se habeat ut ratio alterius, etsi non sit causans alterum, sicut immutabilitas est ratio aeternitatis et perfectio bonitatis etc.

Quod vero dicitur de prima passione respectu essentiae, respondetur illam quidem causari et dimanare ab essentia, sed quia essentia est subiectum, de quo debet demonstrari, non potest demonstrari de ipsa essentia nisi per ipsammet essentiam. Unde in re caret medio, per quod demonstratur, quia est idem cum subiecto; accipitur tamen a nobis definitio essentiae quasi medium demonstrationis non re, sed ratione distinctum.

TERTIO DUBITATUR, cur dicitur in definitione, quod praemissae sint notiores quam conclusio; videtur enim hoc non bene dici. Nam imprimis non sunt notiores, quia veriores, cum veritas consistat in indivisibili. Secundo, non dicuntur notiores, quia certiores; nam praemissae sunt causae naturales modo naturali influentes in conclusionem. Ergo totam suam certitudinem ei praestare possunt, praesertim quando conclusio non differt in re a praemissis, sed ratione. Imo si intellectus magis se applicet ad attendendum notitiae conclusionis quam praemissarum, maiorem ei communicabit certitudinem. Tertio, in conclusione theologica ex una praemissa de fide, altera naturali, conclusio illata est certior praemissa naturali, et sic potest conclusio aliquam praemissam vincere in certitudine, poterit ergo aliquando vincere utramque. Quarto, quia fundamentum ad asserendum, quod principium est notius, non est firmum. Est enim duplex fundamentum. Alterum, illud axioma Aristotelis: «Propter quod unumquodque tale etc.», quod tamen patitur multas instantias. Non enim valet, si dicas: «Lapis est albus propter albedinem, ergo albedo est magis alba»; «sanguis funditur propter sanitatem, ergo sanitas magis funditur»; «homo intelligit propter species et habitus, ergo species magis intelligunt». Secundum fundamentum est, quia praemissae sunt causae aequivocae conclusionis, causa autem aequivoca est nobilior suo effectu. Hoc autem instatur in causis aequivocis instrumentalibus, quae non sunt perfectiores suo effectu, sicut semen non est perfectius vivente producto neque calor igne; praemissae autem sunt instrumenta intellectus, qui est principale agens producens conclusionem.

Respondetur necessario praemissas debere esse notiores, quia si essent aeque notae vel minus quam conclusio, nullo modo per illas conclusio probaretur. Et ratio est manifesta, quia praemissae aut sunt indemonstrabiles et ex terminis per se notae aut ex aliis prioribus demonstrabiles. Si hoc secundo modo se habent, prius sunt demonstrabiles quam conclusiones ex ipsis deductae, et consequenter prius notae et a paucioribus consequentiis dependentes et paucioribus mediis indigentes, et consequenter notiores utpote independentiores in ipsa veritate. Si primo modo, manifestum est, quod sunt notiores (utpote ex terminis notae) quam conclusiones ex illis deductae et ab illis participantes evidentiam.

Ad primum ergo in oppositum dicitur: Veritas sumitur dupliciter: Uno modo, ut tenet se ex parte obiecti, quod tangit, scilicet esse vel non esse, ad quod habet adaequationem. Alio modo ex parte fundamenti et modi fundandi talem adaequationem, quae in aliquibus est immutabilior vel mutabilior quam in aliis, et sic fundat certitudinem et firmitatem veritatis, potius quam veritatem ipsam. Primo ergo modo veritas consistit in indivisibili, licet falsitas, quia sumitur per recessum a termino veritatis, latitudinem admittat, et una sit maior altera, ut docet Divus Thomas 3. Contra Gent. cap. 139. Ipsa autem veritas tangit terminum indivisibilem, scilicet esse vel non esse, non ut in fieri, sed ut in termino et in facto esse, quia tangit esse vel non esse ut in re, falsitas vero recedendo ab esse et tendendo ad oppositum, in qua tendentia potest esse magis vel minus, sicut in peccato. Et non est simile de bonitate morali, cuius adaequatio non est ad regulam indivisibilem et in facto esse, sed ad convenientiam rationis, quae est medium prudentiae, et admittit latitudinem utpote non determinatis regulis alligata, sicut ars, sed iuxta circumstantias arbitrarie. Unde veritas speculativa regulatur penes esse vel non esse rei in se, practica vero penes convenientiam vel disconvenientiam ad rationem et prudentiam. Quando autem dicit D. Thomas 1. p. q. 17. art. 4., quod veritas et falsitas dicunt contrarietatem inter se, loquitur de veritate et falsitate ex parte iudiciorum seu actuum intellectus, non ex parte termini, in quem est adaequatio veritatis. Et Philosophus in 4. Metaph. textu 8.³ lect. 6. apud D. Thomam⁴, non dixit prima principia esse verissima, sed certissima seu firmissima. Et hoc modo ex parte fundamenti seu firmitatis et modi fundandi veritas suscipit magis et minus, quia firmior et immutabilior est connexio extremorum in hac propositione: «Deus est», quam in hac: «Homo sedet» vel: «Nix est alba» etc. Et sic etiam praemissae sunt veriores, id est certiores conclusione, quia ab illis veritatem participant.

Ad secundum respondetur causam naturalem omnino univocam et eiusdem rationis totam suam perfectionem communicare posse effectui, non vero aequivocam, ut sunt praemissae ad conclusionem. Et licet conclusio identificetur aliquando cum praemissis ex parte rei cognitae quantum ad entitatem, et sic sit eiusdem certitudinis identice, tamen in ratione veritatis est diversa, et quia una se habet ut illata et illuminata, alia ut illuminans, haec saltem quoad nos debet esse notior. Neque hoc consistit in maiori intensione intellectus, id enim deservire poterit ad maiorem adhaesionem actualem ex parte cognoscentis, non ad firmitatem ex parte rei cognitae, id est immutabilitatem maiorem desumptam ab obiecto.

Ad tertium respondetur: In discursu theologico conclusionem non esse notiorem praemissa naturali quoad evidentiam, sed quoad certitudinem, si praemissa naturalis seorsim consideretur. Si tamen consideretur ut elevata et coniuncta praemissae de fide, sic illa coniunctio praemissarum est certior conclusione illata, quia non dicit solam veritatem naturalem praemissae, sed subordinationem eius ad supernaturalem et ut aliquo modo ad illam supernaturalem pertinens illamque explicans et applicans ad inferendum. Comparatio autem inter conclusionem et praemissam non debet fieri respectu unius praemissae tantum solitarie sumptae, sed ut praemissa est formaliter, id est coniuncta alteri praemissae, unde desumitur tota et integra ratio inferendi; et sic est certior conclusio theologica praemissa naturali ut coniuncta praemissae de fide, non secundum se tantum.

Ad quartum respondetur utrumque fundamentum esse solidum.

Et quoad primum, illud axioma Aristotelis verissimum est, cum debitis conditionibus intellectum, quas diversis locis tractat D. Thomas, ut in 1. p. q. 87. art. 2. ad 3. et in 1. dist. 12. q. 1. art. 2. ad 2.⁵ et 2. Metaph. lect. 2.⁶ et 1. Poster. lect. 6.⁷ In summa reducitur veritas eius ad tres conditiones: Prima, quod distinguantur causa et effectus nec sit eadem forma utriusque. Secunda, quod effectus et causae communicent in eadem denominatione, et dicatur unum esse tale propter aliud, non quomodocumque, sed quia aliud etiam est tale, ita quod ex denominatione unius nascatur denominatio alterius. Tertia, ut illa ratio, in qua communicant causa et effectus, suscipiat magis ac minus. — Et sic defectu secundae conditionis deficiunt instantiae adductae et aliae similes, quia non communicant in eadem ratione et denominatione. Nec enim albedo est alba neque sanitas funditur nec species intelligunt. Defectu vero primae conditionis non valet: «Filius spirat Spiritum sanctum propter Patrem, a quo id accipit, ergo Pater magis spirat», quia per eandem formam spirativam uterque spirat.⁸ Haec tamen valebit: «Luna est lucida, quia sol est lucidus, ergo sol est magis lucidus», quia non quomodocumque propter solem, sed propter ipsam lucem solis luna lucet; ita quod ipsa ratio seu denominatio, in qua communicant causa et effectus, est causa, quod aliquid sit tale, ut bene Caietanus notat in expositione huius cap. 2.

Quoad vero principium, quod praemissae sunt causae aequivocae, respondetur vere esse aequivocas causas neque esse pure instrumentales, sed in suo genere principales, scilicet in ordine ad illuminandum conclusionem, licet ut motae a potentia intellectiva, respectu cuius se habent ut instrumentum, sicut coelum respectu angeli instrumentum dicitur, et tamen absolute coelum motum est causa principalis respectu inferiorum. Et similiter omnis potentia et virtus rei dicitur instrumentum eius; non tamen est proprie instrumentum, sed forma agendi, alioquin omnis habitus superveniens intellectui dicendus esset instrumentum, quod tamen proprie non dicitur, quia proprie se habet ut forma agendi ipsi agenti principali. Causa autem pure instrumentalis supponit causam principalem esse perfectam in actu, ipsam actuat et perficit, sed illi deservit et ministrat. Si vero causam ipsam perficit et actuat, ut agat, licet determinando et complendo, ad causam principalem pertinet; sed habet quamdam similitudinem instrumenti, quatenus est virtus adveniens causae principali eique subordinata et ab ea dependens. Et hoc modo praemissae se habent ad intellectum tamquam ratio et lux determinans indifferentiam eius ad illuminandam et inferendam conclusionem.