Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Ad explicandam subalternationem scientiarum tria praecipue explicanda sunt: Primum, in quo consistat ratio subalternationis; secundum, quomodo subalternans dicatur scire propter quid, subalternata quia; tertium, quomodo possit subalternata habere rationem scientiae in subiecto, in quo non est subalternans, sed tantum credit eius principia. De hoc tertio in seq. art. agemus.

Circa primum communiter distinguunt auctores TRIPLICEM MODUM subalternationis, ut videri potest apud Conimbric. 1. Poster. cap. 10. q. 2. et Fonsecam 4. Metaph. cap. 3. q. 2. Quaedam enim subalternantur ratione finis, quaedam ratione principiorum, quaedam ratione subiecti. Ex parte finis, sicut quando una scientia respicit finem superiorem et alia inferiorem illique subiectum; sicut architectonicae subiciunt sibi ministeriales, ut fraenofactiva subicitur equestri, equestris militari, illa politicae. Ex parte principiorum, quando una scientia accipit ab alia sua principia, quod potest esse, vel quia accipit principia, quae aliis sunt communia, sicut a Metaphysica et Logica possunt aliae scientiae accipere; vel quia accipit sua propria principia, quia de se non resolvit talis scientia in principia per se nota, sed ab alia superiori scientia probata et tradita, sicut Musica accipit ab Arithmetica et Perspectiva a Geometria. Denique ex parte subiecti dicuntur subalternari scientiae, quando subiectum unius continetur sub subiecto alterius. Et hoc contingit dupliciter, ut advertit S. Thomas 1. Poster. lect. 25.¹, vel quia subiectum unius essentialiter tamquam species continetur sub alterius subiecto, sicut scientia de homine est de subiecto contento sub animali, scientia de coelo est de subiecto contento sub ente mobili; vel quia subiectum accidentaliter est sub alio, sicut musica agit de numero sonoro et perspectiva de linea visuali, ubi visuale et sonorum addunt differentias accidentales ad numerum et lineam.

Ex his tribus modis subalternationis primus est improprius, quia non semper ibi subalternatio praebet manifestationem veritatis, sed solum ministerium et imperium. Quod etiam contingit in virtutibus, quae sunt in voluntate, sicut temperantia imperatur a charitate et religione; aliud autem est subici secundum imperium, aliud secundum subalternationem, quia subalternatio dicit dependentiam in manifestatione veritatis.

Secundus modus subalternationis proprius est; sed tunc invenitur simpliciter, quando simpliciter una scientia non habet principia nisi manifestata ab alia scientia, ita quod ex se non resolvat in principia per se nota, qua ratione Theologia nostra subalternatur Theologiae beatae, ut statim dicemus. Si autem aliqua scientia resolvat in principia per se nota, tamen aliquando accipiat aliquod principium ab aliqua scientia, vel ad probandum simpliciter vel ad defendendum, erit subalternatio secundum quid.

Tertius modus tunc inducit propriissimam subalternationem, quando subiectum inferioris scientiae addit accidentalem differentiam ad subiectum superioris, non essentialem vel propriam passionem. Cuius ratio est, quia subiectum subalternatae debet esse extraneum seu distinctum a subiecto subalternantis, sicut et ipsae scientiae distinctae sunt, cum dependentia tamen unius ab alio. Species autem essentialis non reddit subiectum extraneum a subiecto generico, nam eadem scientia, quae agit de aliquo genere, agit de speciebus illius; explicat enim subiectum suum per divisionem sicut per definitionem. Et sic Philosophia, quae agit de motu, agit etiam de speciebus motus, et Metaphysica, quae agit de ente, agit de substantia et de determinatis entibus. Si vero addit propriam passionem, illa non efficit distinctam scientiam, quasi alia scientia agat de subiecto, alia de passionibus; nam potius omnis scientia aliquam passionem demonstrat de subiecto. Unde si ad eandem scientiam pertinet agere de obiecto communi et speciebus illius, consequenter pertinebit agere de passionibus communibus et specificis. Oportet ergo ad propriam subalternationem ex parte subiecti addere unum subiectum differentiam accidentalem ad aliud, sicut sonorum ad numerum, visuale ad lineam.

Ex quibus colliguntur CONDITIONES, quae requiruntur ad subalternationem scientiarum, quae reduci possunt ad tres: Prima, quod subiectum subalternatae contrahat et superaddat ad subiectum subalternantis. Secunda, quod superaddat differentiam accidentalem et quod reddat extraneam materiam subalternatae a materia subalternantis. Tertia, quod addat differentiam accidentalem, quae in tali materia sit principium specialium passionum et veritatum scibilium, sicut aliquae passiones inveniuntur in linea visuali, quae non inveniuntur in linea calida vel frigida, et ideo illa constituit distinctam scientiam subalternatam, non ista.

Sed ut rem hanc melius explicemus, OBICIES: Nam imprimis Theologia est subalternata scientiae beatae, ut tradit S. Thomas 1. p. q. 1. art. 2., et tamen de eodem subiecto agit utraque, scilicet de Deo. Ergo subalternatio scientiarum non postulat distinctionem subiectorum per accidentalem differentiam superadditam.

Secundo, quia si scientia subalternata habet pro subiecto aliquid contractum differentia accidentali, sequitur, quod habeat pro obiecto ens per accidens; sicut linea visualis, numerus sonorus sunt entia per accidens. De ente autem per accidens non datur scientia per se.

Tertio: Vel illa accidentalis differentia est accidentalis obiecto in esse rei vel in esse scibili. In esse rei, hoc nihil conducit ad subalternationem; nam multae scientiae agunt de aliquo subiecto determinato differentia accidentali, nec tamen subalternantur superiori scientiae, sicut Philosophia agit de ente mobili, non tamen subalternatur scientiae de ente, et Medicina de corpore sanabili, et tamen non subalternatur Philosophiae, quae agit de corpore. Et similiter non esset aliqua ratio, cur linea visualis v. g. vel numerus sonorus constituerent subiectum subalternationis, non autem linea vel numerus cum alio accidenti, v. g. linea colorata vel calida, numerus visibilis vel aliquid simile. Si secundum, sequitur, quod solum accidentaliter differant scientia subalternans et subalternata, quia differunt per accidentalem differentiam in esse scibili, cum tamen Musica et Arithmetica differant essentialiter.

Ultimo: Metaphysica probat omnium scientiarum principia eaque subalternans aliarum, et tamen aliae non addunt subiecto eius differentiam accidentalem, quia ad ens nihil addit accidentalem differentiam, cum sit transcendens; ergo etc.

Ad primum respondetur Theologiam nostram non subalternari scientiae beatae ex parte subiecti, quasi extraneum et distinctum subiectum subalternetur subiecto scientiae superioris, sed ex parte principiorum et evidentiae, quia ex scientia beata vel divina habet Theologia evidentiam eorum principiorum, quae nunc fide credit. Et hoc sufficit ad subalternationem vere et proprie dictam, quatenus evidentia principiorum unius scientiae pendet ab alia. Non tamen habet nostra Theologia omnes conditiones requisitas ad subalternationem ex parte subiecti, quia revera non habet aliud subiectum a scientia beata, et sic ex parte subiecti non est subalternatio, sed identitas, et consequenter non addit differentiam accidentalem ad subiectum subalternantis, sed respicit idem subiectum sub diversa ratione formali, id est ut virtualiter revelatum, scientia vero beata ut clare visum. Videatur Caietanus 1. p. q. 1. art. 2.

Ad secundum: Varie auctores sentiunt de subiecto subalternatae. Nam quidam existimant de ente per accidens posse dari scientiam, dummodo non sit ens per accidens casuale seu fortuitum. De quo videantur Conimbric. 1. Poster. cap. 10. q. 2. art. 1. Et ad idem reducitur, quod alii dicunt, quod obiectum subalternatae est unum per accidens in esse rei, sed per se in esse scibili, quod est clare fateri de ente per accidens posse dari scientiam. Sed hoc est contra ipsam rationem entis per accidens, quia tale ens non constat unico genere et differentia, et consequenter nec unica definitione. Definitio autem, cum sit principium scientiae, ex unitate illius dependet unitas scientiae, ut dicemus quaest. seq., de quo plura diximus supra q. 5. et 7.

Respondetur ergo scientiam subalternatam non habere pro subiecto illud aggregatum, ut est ens per accidens, constitutum ex accidentali differentia et subiecto superioris scientiae, sed respicit unum illorum per se, non tamen absolute, sed ut modificatum et connotatum per aliud. V. g. Perspectiva agit de visuali, quatenus modificatur et connotat lineam. Et sic non est inconveniens, quod aliquod subiectum sit scibile per se et fundet veritates necessarias, licet ad fundandum illas requirat tamquam de connotato et in obliquo aliquid accidentale. Plures enim sunt proprietates vel proportiones, quae non conveniunt alicui rei absolute, sed supposito aliquo statu vel conditione, sibi quidem accidentali, sed per se requisita, ut talis proprietas dimanet, sicut ad lapidem non sequitur quies absolute, sed prout in centro. Sic aliquae proprietates vel proportiones sequuntur ad visuale vel sonorum, non absolute, sed ad visuale ut est in linea, et sonorum ut est in numero. Et ita non conveniunt constituto et aggregato per accidens, sed uni per se cum connotatione alterius.

Ad tertium respondetur subalternatam scientiam ex parte subiecti addere differentiam accidentalem in esse rei, ita tamen, quod sit conditio requisita, ut resultet aliqua veritas per se, quae sit vere scibilis per dependentiam a subiecto superioris scientiae. Itaque debent concurrere dictae conditiones ad subalternationem, taliter quod differentia accidentalis conducat ad constituendum diversas proportiones seu connexiones veritatis, et deinde, quod istae veritates seu connexiones necessariae in sui manifestatione dependeant a principiis subiecti superioris scientiae, sicut proportiones lineae visualis per se dependent a principiis lineae et numeri sonori a principiis numeri. Non autem veritates entis mobilis dependent a principiis entis ut sic, sed per se resolvit scientia de ente mobili in principia sui generis per se nota, non per resolutionem in principia alterius scientiae probantur, sicut requiritur ad subalternationem. Si autem lineae vel numero addatur aliqua differentia, quae specialem veritatem per se demonstrabilem non constituat, sicut lineam esse calidam vel frigidam etc., aut a subiecto superioris scientiae manifestatio illarum veritatum non dependeat, subalternationem constituere non potest.

Ad quartum respondetur Metaphysicam esse supremam scientiam, quia obiectum eius est supremum et universalius ceteris et per prima principia procedit. Non tamen ceterae scientiae manifestationem accipiunt et probationem suorum principiorum ex illa, quia aliae habent principia ex terminis nota, in quae per se resolvunt. Quaecumque autem scientia resolvit per se in principia per se nota, non est subalternata, sed ut sit, debet habere principia ab alia scientia manifestata et probata. Metaphysica autem explicat quidem et defendit principia aliarum scientiarum deducendo ad impossibile, non tamen a priori probando et ostendendo illa, et si aliquando ex principiis Metaphysicae aliae scientiae procedunt in suis demonstrationibus, sicut etiam aliquando ex principiis Logicae aliae scientiae procedunt, ut diximus q. 1. art. 5., non tamen hoc est subalternari illis scientiis simpliciter, quia hoc non est dependere totaliter in suorum principiorum evidentia ab alia scientia, ita quod non habeat principia per se nota, in quae resolvat, sed quod in aliqua probatione iuvetur a principiis alterius scientiae tamquam per probationem extraneam a se et mutatam, quae est subalternatio secundum quid.

Circa secundum punctum, scilicet quomodo intelligatur dictum Philosophi, quod «ad subalternantem pertinet scire propter quid, ad subalternatam vero quia». Omissis variis modis dicendi, qui videri possunt apud Mag. Soto super hunc 1. lib. q. 5. ad 6. et Conimbric. super cap. 10. huius libri q. 2. art. 3., in praesenti dicimus imprimis, quod Philosophus non absolute dixit, quod subalternata scit quia, quasi omnis scientia subalternata sciat quia, aut, quod peius est, ut aliqui intelligunt, quod subalternans attingat conclusiones subalternatae in propria et determinata materia illius, subalternata vero attingat eas ex effectibus et demonstratione quia. Sed dixit Philosophus, quod sensibilium scientiarum, id est earum, quae usque ad sensibilem materiam descendunt, proprium est scire quia, ad mathematicos vero pertinet scire propter quid. Id est, in illis scientiis subalternatis ipsi Mathematicae, quae usque ad sensibilia excurrunt, pertinet scire scientia quia, eo quod res sensibiles per inductionem attingunt et usque ad experientiam descendunt. Si autem illa eadem, quae per experientiam cognoscunt, velint scire propter quid, necessario debent uti principiis traditis a Mathematica seu a scientia subalternante, sicut chirurgus dicit vulnera circularia tardius sanari, primo quidem ex ipsa diuturna experientia, secundo ex ipsa figura circulari; sed si velit causam huius et radicem reddere, debet recurrere ad Geometriam, quae circularem figuram difficilius suas partes coniungere dicit, eo quod figura circularis caret angulis. Itaque non cogimur hanc propositionem Aristotelis in omni subalternata scientia verificare, sed solum in illa, quae usque ad sensibilia descendit. Tali enim scientiae non repugnat sensibilia in ipsis singularibus attingere et eorum inductione uti, quod est scire scientia quia. Ut autem sciat propter quid, debet principia mendicare a superiori scientia eaque applicare materiae sensibili, de qua agit. Unde non est intelligendum, quod scientia subalternata dicatur scire quia principia subalternantis, quibus utitur, sed conclusiones, quas ex illis principiis applicatis ad suam materiam scire potest et etiam experientia ipsa attingit et per scientiam quia, non quatenus subalternata praecise, sed quatenus sensibilis et usque ad sensibiles effectus descendens.

EX QUO COLLIGES DUO: Primum est, quod quando dicitur subalternantem scire propter quid, non est intelligendum, quod subalternans sciat conclusiones ipsas subalternatae et ad eas demonstrandas descendat. Hoc enim stare non potest, nisi scientia ipsa subalternans mutaret abstractionem et ad materiam alterius scientiae descenderet, quod esset mutare speciem talis scientiae, quae ex abstractione et diversa immaterialitate desumitur. Et ita, ut bene notat Caietanus 1. Poster. cap. 12., scientia subalternans dicitur scire propter quid solitarie et in communi, non applicate ad hanc materiam, id est, tradit principia solum in generali, quae deinceps determinatae materiae a subalternata applicantur. Geometria enim non demonstrat vulnera circularia tardius sanari; nihil enim geometra tractat de vulneribus, sed solum docet in communi circularem figuram, cum careat angulis, difficilius copulari, quod sic abstracte demonstrat. Inde vero sumit chirurgus et applicat suae materiae et ostendit vulnera circularia tardius coniungi.

Secundum est, quod quando dicitur subalternata scire quia, non est intelligendum privative, ita quod tantum demonstret quia et nullo modo propter quid. Sumendo enim principia a subalternante vere demonstrat propter quid, imo in hoc consistit praecipue subalternatio, quod assumptis principiis a superiori scientia demonstrat suas conclusiones. Sed quia ex se non habet illa principia nec ex se in principia per se nota resolvit, sed ab alia scientia superiori notificata accipit, ideo attribuitur superiori scientiae scire propter quid, quia scilicet ab illa sumuntur principia et applicantur materiae scientiae inferioris, ut demonstrentur propter quid conclusiones ipsae talis scientiae inferioris, quas etiam ulterius experientia ipsa cognoscit, et sic dicitur scire illa scientia quia ex meritis propriis, id est experientia et ex effectibus.