Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Ut plene explicentur ea, quae pertinent ad notitiam praemissarum, oportet earum conditiones explicare, ex quibus constare debent praemissae ad demonstrationem deservientes.

Igitur primo loco occurrit propositio per se nota sive immediata. Licet enim non omnis demonstratio formetur ex propositionibus per se notis, omnis tamen demonstratio dependet ex illis et resolvitur in illas. Et quia omnis propositio per se nota est immediata, explicatur negative, quatenus est immediata, et positive, quatenus est per se nota. Et propositio immediata definitur a Philosopho ut D. Thomas 1. Poster. lect. 5.¹, quod est «propositio carens medio, vel propositio, qua non est alia prior». Et intelligitur carere medio probativo probatione intrinseca et a priori, ut seq. disp. amplius manifestabitur; licet possit admittere probationem a posteriori et per causas extrinsecas. Unde dicit D. Thomas q. 10. de Veritate art. 12.², quod tunc est aliquid per se notum, quando praedicatum est „de ratione subiecti”. Ubi oportet advertere, quod illa definitio est intelligenda formaliter, id est, quando aliquod praedicatum est de ratione subiecti immediate et per se. Alioquin si praedicatum convenit alicui mediante alio, quantumcumque sit essentiale, non repugnat, quod per aliquod medium probetur et manifestetur; sicut potest probari hominem esse sensitivum, quia est animal, et lineam non esse substantiam, quia quantitas non est substantia. Cuius rei meminit Philosophus 1. Poster. cap. 11.³ et videri potest D. Thomas ibi lect. 26.⁴ Et sic est intelligendus Divus Thomas 1. p. q. 14. art. 1., cum probat Deum esse intelligentem, quia est immaterialis, quia intellectualitas includitur in immaterialitate et cum illa convertitur, sicut probatur Petrum esse rationalem, quia est homo, quae sunt probationes de includente et incluso.

Si autem positive consideretur propositio per se nota, definitur illa «quae ex ipsis terminis seu explicatione terminorum innotescit». Unde constat, quod non est idem propositio per se nota quod intuitiva sive per experientiam sensuum nota, quia quod sensu cognoscitur, non cognoscitur ut propositio, sed neque simplex obiectum apprehensum, neque ex sola explicatione terminorum innotescit, sed quia experientia externa attingitur. Et sic nivem esse albam, licet in sensu sit per experientiam notum, in intellectu tamen non est propositio nota ex terminis per se connexis, sed potius in materia contingenti. Ac denique non est idem propositio per se nota ac sine discursu nota. Per fidem enim cognoscimus sine discursu ob auctoritatem dicentis, et tamen non est per se notum; et angelus cognoscit in principiis sine discursu ea, quae per probationem et causas innotescunt.

Quomodo autem propositio per se nota seu primum principium dividatur in dignitates et propositiones, id est in principia communissima et minus communia, diximus in textu cap. 2. et seq. disp. amplius dicetur.

Est autem celebris divisio propositionis per se notae in per se notam secundum se et quoad nos, quam tradit D. Thomas 1. p. q. 2. art. 1. et q. 10. de Veritate art. 12.⁵ Illam tamen non admittit Scotus in 1. dist. 2. q. 2. et eius schola communiter; et aliqui recentiores dicunt S. Thomam improprie fuisse locutum, dividendo propositionem per se notam hoc modo, quia id, quod est per se notum secundum se et non quoad nos, proprie et formaliter non est propositio, sed res significata per propositionem; haec autem non dicitur per se nota vel cognoscibilis, nisi quatenus subicitur terminis, sive sint formales conceptus sive voces, quibus notificatur. Si ergo termini notificantes non sint per se noti, sed per aliud probentur, nec ipsa propositio erit per se nota, ut propositio est. Res autem ipsa significata si aliis terminis per se notis subiciatur, erit propositio per se nota, non tamen ut subest illis terminis confusis et per aliud probandis. Et ad hoc fere reducitur totum fundamentum oppositum, negans dari propositionem per se notam secundum se.

Nihilominus D. Thomas altius considerans propositionem per se notam, non solum locutus est de ipsa secundum formalem significationem propositionis ex parte conceptus vel vocis significantis, sed etiam ex parte fundamenti, quod habetur in ipsa re significata. Quod enim aliqua propositio sit demonstrabilis per aliud medium vel careat medio, quo demonstratur, et ita sit immediata et per se nota, non oritur ex ipsa significatione terminorum, sed ex ipsa connexione rerum significatarum. Ubi enim praedicatum aliquod convenit subiecto immediate, caret medio, quo probetur hoc praedicatum de illo subiecto, et consequenter quantum est ex se, fundat propositionem per se notam, licet respectu nostri non semper possit formari propositio per se nota, eo quod ipsa extrema seu termini, quibus constat illa propositio, nobis immediate noti non sunt, ita ut de eorum connexione inter se per solam terminorum explicationem nobis constet, sed supposito discursu manifestante terminos et consequenter connexionem eorum, innotescit, et ideo non est per se nota nobis absolute, sed supposito discursu, quod est esse per se notam sapientibus.

Nulla autem est improprietas, quod loquendo de propositione sumamus ipsam obiective et non formaliter, sed ex parte rei significatae, quae formaliter significatur per conceptus et terminos. Et hoc tanto melius fecit D. Thomas, quanto magis pertinet ad praesens explicare veritatem propositionis potius quam propositionem ipsam. Agitur enim de veritate demonstrabili vel non demonstrabili seu per se nota, et hanc oportebat explicare etiam ex parte sui fundamenti et rei significatae.

Unde patet ad fundamentum oppositum. Dicimus propositionem per se notam non solum pro propositione formali, sed etiam pro obiectiva et pro fundamento veritatis eius. Quae tunc erit secundum se nota, quando ex parte obiecti habet immediatam connexionem; tunc autem erit per se nota nobis, quando ista connexio talibus terminis constat et explicatur, quod sine aliquo discursu, sed sola terminorum explicatione ipsa connexio extremorum innotescit.

Circa praedicatum de omni, ut intelligatur, quid sit et quomodo requiratur ad praemissas demonstrationis, advertendum est ex D. Thoma 1. Poster. lect. 9.⁶ aliter sumi dici de omni in libris Priorum, aliter hic. Ibi enim solum attenditur ad formam praedicationis universalis de omni, hic ad materiam seu necessitatem, et ideo ibi dicitur praedicatum de omni, quod inest cuilibet eorum, quae continentur sub subiecto, sive necessario sive contingenter. Et unico verbo, dici de omni secundum formam prioristicam est quodcumque praedicatum, quod afficitur nota universalitatis et distributionis, sive probabiliter sive necessario; hoc enim non attendit forma syllogistica, quae tam servit demonstrativo syllogismo quam opinativo. „De omni” vero posterioristicum includit duas conditiones, ut loco cit. dicit S. Thomas, scilicet quod nihil sit subsumere sub subiecto, cui non insit praedicatum, in quo convenit cum de omni prioristico. Secundo, ut non sit accipere aliquod tempus, in quo praedicatum ei non insit, et sic designat Philosophus certam et necessariam veritatem, totamque definitionem complexus est illis verbis: «De omni dico, quod non cuidam inest, et cuidam non inest, aliquando competit, aliquando non competit, sed omni et semper».

Quare hic intelligitur duplex universalitas, scilicet temporis et suppositorum. Universalitas suppositorum alia est positiva, alia negativa. Positiva est, quae de facto habet plura inferiora; negativa, quae de se non repugnat aut non concipitur repugnare, ut sub ea sumantur plura, sive in re illa habeat sive repugnet habere, dummodo ex vi sui conceptus formalis non concipiatur ut repugnans. Et hic secundus modus universalitatis sufficit ad demonstrationem de Deo et angelis, licet in re non habeant plura inferiora, quia possunt concipi ad instar rei communis, ut supra q. 8.⁷ dictum est. Non autem convenit termino singulari, ut Petro vel Socrati, quia ex ipso modo concipiendi dicunt singularitatem repugnantem universalitati.

Similiter universalitas temporis dicitur dupliciter: Uno modo simpliciter et absolute. Absolute pro omni differentia temporis seu perpetuitate; restricte pro eo, quod convenit alicui supposita existentia, vel continue, ut corvo nigredo, vel certis temporibus, ut arbori florere.

Circa praedicatum per se advertendum est, quod in communi loquendo est illud, quod opponitur praedicato per accidens. Et per accidens aliquando est idem, quod non essentialiter, sed accidentaliter et contingenter. Et similiter per se aliudquando dicitur idem quod immediate seu non per aliud; aliquando idem quod necessario et essentialiter.

Et dividitur a Philosopho praedicatum per se in quatuor modos perseitatis, quos D. Thomas colligit 1. Poster. lect. 10.⁸, quia illa particula „per” significat duo, vel habitudinem causae vel habitudinem situs. Dicitur enim praedicatum per se esse, quod est sine alio vel solitarie. Quando significat habitudinem causae, vel potest significare causam intrinsecam, qualis est formalis vel materialis, ut cum dicitur corpus vivere per animam tamquam per formam, et corpus esse coloratum per superficiem tamquam per causam materialem. Vel designat causam extrinsecam, praesertim efficientem, ut cum dicitur aqua calefieri per ignem.

Primus ergo modus per se est, quando aliquid attribuitur alicui per formam, et quia definitio est maxime formalis in qualibet re, quando definitio vel aliquod praedicatum quidditativum ad definitionem pertinens praedicatur de aliquo, dicitur praedicari in primo modo per se.

Secundus modus per se est, inquit D. Thomas, quod sumitur, quando haec praepositio „per” designat causam materialem, id est proprium subiectum alicuius formae, quod ad eius definitionem pertinet. Quod est idem ac dicere, quod quando praedicatur propria passio de subiecto, est secundus modus per se. Quia licet praedicatum non sit de essentia subiecti, subiectum tamen pertinet ad essentiam praedicati, quatenus subiectum proprium ponitur in definitione passionis.

Tertius modus per se non est modus praedicandi, sed existendi, quando dicitur aliquid per se esse, id est solitarie, sicut prima substantia dicitur esse per se; concreta autem accidentium, ut album, musicum etc., non intelliguntur esse solitarie, sed cum forma denominante et inhaerente alteri, id est subiecto.

Denique quartus modus dicendi per se non est modus praedicandi vel essendi, sed causandi, et definitur ab Aristotele: «Quando aliquid inest propter ipsum», id est quando significatur ratio propria, a qua causatur, sicut in ista: «Aedificator aedificat», non autem haec: «Aedificator ambulat», quia ad ambulandum non conducit ars aedificandi. Et sic in hoc quarto modo dicendi per se intervenit quasi appellatio propriae formae et rationis causandi aliquid, quia scilicet significatur id, quod conducit ad causandum, non quod non conducit, etiamsi identice et materialiter ibi inveniatur. Unde stat bene, quod aliquid conveniat primo modo per se, non autem quarto, quia scilicet ut conveniat primo modo sufficit identitas essentialis, ut quarto modo, requiritur habitudo formalis, sub qua aliquid convenit vel causatur; sicut identificantur animal et rationale, conveniuntque homini primo modo per se, non tamen est per se quarto modo: «Animal ratiocinatur», quia in ly animal non significatur formalis ratio ratiocinandi.

Ex quibus colliges praedicatum per se primo vel secundo modo debere esse praedicatum de omni, quia convenit necessario, atque adeo semper et omnibus. Tertius modus per se solum convenit singulari, quartus modus per se tam singulari quam universali, ubicumque formalis ratio causandi significatur.

SED OBICIES: Nam haec propositio: «Risibile est homo», non est in primo modo, et tamen praedicatum est pars definitionis subiecti. Ergo male reducit Aristoteles ad primum modum per se id, quod ponitur in definitione, et postea in secundo modo, quando subiectum pertinet ad definitionem praedicati.

Idem argumentum fieri potest de praedicationibus indirectis, quae non sunt de omni, et consequenter neque per se, et tamen contingit unum poni in definitione alterius, ut cum dico: «Animal est homo vel rationale», ly animal ponitur in definitione praedicati, et similiter cum unum correlativum definitur per aliud. Ergo non bene dicitur primus modus per se, quando definitio vel pars definitionis praedicatur de aliquo.

Tertio: Omnia praedicata contingentia erunt per se secundo modo, quia in definitione cuiuscumque accidentis, etiam quinti praedicabilis, ponitur subiectum, ut ex D. Thoma de Ente et Essentia⁹ colligitur; ergo non est bona definitio secundi modi per se.

Denique in quarto modo ponuntur praedicata contingentia, ut cum dicitur: «Ignis calefacit», «aedificator aedificat»; praedicantur enim actiones quae contingenter conveniunt causis agentibus et possunt impediri. Ergo non sunt praedicata per se; quae enim contingenter conveniunt sunt per accidens.

Ad primum respondetur, quod circa illam propositionem, in qua subiectum accidentis praedicatur de ipso accidenti, auctores divisi sunt. Quidam enim existimant absolute non esse per se in primo modo, quia subiectum non est pars intrinseca accidentis et propositio ipsa est indirecta, et consequenter non est de omni et per se, ut «Album est corpus», «risibile est homo». Et ita Caietanus 2. Poster. cap. 18. absolute censet esse propositiones per accidens, licet improprie dicantur per se. Et sic exponit seipsum, quando in 3. cap. dixerat, quod ista propositio erat per se, quia subiectum est pars definitionis accidentis, sive in recto sive in obliquo.

Alii dicunt subiectum praedicari per se primo modo de accidenti, non absolute, sed per additamentum et extrinsece, eo quod a subiecto pendet quidditas talis accidentis ut ab extrinseco, et sic eo modo, quo pertinet ad definitionem, praedicabitur per se primo modo. Unde Aristoteles inter exempla primi modi per se ponit triangulum, qui constat ex lineis, et lineam, quae constat ex punctis; punctum autem non praedicatur de linea nisi in obliquo, sicut terminus de relatione et obiectum de potentia. Et quando Aristoteles dicit subiectum praedicari per accidens de forma accidentali, intelligitur per accidens, id est per aliud, non per accidens, id est accidentaliter; ut cum simum dicitur nasus, convenit ei nasus per aliud, id est per hominem, qui est subiectum illius. Vel melius dicitur, quod Aristoteles non loquitur de subiecto proprio, sed alieno et communi respectu accidentis facit propositionem accidentalem. Et hoc in littera Philosophi certum est, ut patet in hoc 1. libro cap. 22.¹⁰ lect. 33. apud D. Thomam¹¹, ubi Aristoteles ponit exemplum, ut quando dicitur: «Album est lignum». Non est autem simile, quando proprium subiectum dicitur de passione propter connexionem necessariam inter illa. Et haec ultima solutio satis probabilis apparet, licet prima non careat probabilitate. Et ita dicitur ad argumentum, quod Aristoteles in secundo modo per se posuit illas propositiones, in quibus praedicatum est propria passio de proprio subiecto, quia tale subiectum est de ratione praedicati. Si tamen subiectum, cui convenit propria passio, praedicetur de ipsamet passione, non dixit Philosophus pertinere ad secundum modum.

Ad secundum dicitur praedicationes indirectas non ex eo praecise, quia indirectae sunt, excludi a secundo modo per se, ut aliqui putant, eo quod propositio indirecta non est de omni, quod requiritur, ut aliqua propositio sit per se. Ceterum hoc instatur in illis indirectis, in quibus subiectum convertitur cum praedicato, et sic omni subiecto praedicatum convenit, ut cum dicitur: «Risibile est homo», «rationale est homo».

Et ideo dicendum est, quod in istis indirectis aliquando fit propositio identice essentialis, ut cum dicitur: «Rationale est homo»; et tunc identice etiam pertinet ad primum modum, quia unum extremum pertinet ad essentiam alterius identice. Aliquando vero faciunt propositionem contingentem, ut cum dico «Animal est homo»; et tunc non est in aliquo modo per se nec de omni, quia est contingens. Aliquando vero praedicatur subiectum de passione propria, ut «Risibile est homo»; et tunc est in primo modo per se, quia praedicatum „homo” pertinet ad definitionem et quidditatem risibilis, saltem per additamentum, sicut subiectum proprium ponitur in definitione accidentis, ut dicitur 7. Metaph.¹² Et eodem modo, quando correlativum praedicatur de correlativo in obliquo, ut cum dicitur: «Pater est filii pater», etiam ad primum modum per se spectat in obliquo et per additamentum, quia sic pertinet ad eius definitionem. Haec vero propositio: «Animal est rationale vel irrationale» ratione disiunctivi est necessaria et de omni reduciturque ad secundum modum per se, quia licet rationale et irrationale contingentes sint differentiae, tamen illud disiunctum habet se ut propria passio, quia proprium est animalis et per se, quod aliquo illius disiunctivi contrahatur.

Ad tertium respondetur, quod accidentia communia si possunt reduci ad subiectum proprium, ut calor ad ignem, frigus ad aquam, tunc definiuntur ut propriae passiones per talia subiecta in primo modo per se per additamentum, ut explicatum est. Si vero non sint reducibilia ad aliquod subiectum proprium, tunc non definientur per tale subiectum, quantum est ex ratione suae speciei, quia ab illo subiecto speciem non habent. Inhaerentia tamen talis accidentis seu accidens ut capax inhaerendi per subiectum definietur, quia aptitudo ad inhaerendum essentialis est accidenti, sed generice, non specifice ei convenit.

Ad quartum respondetur praedicatum per se quarto modo posse esse accidentale in praedicando, sed est per se in causando. Et ita: «Calidum calefacit» in essendo dicit praedicationem quinti praedicabilis, sed in causando causalitatem per se.

Circa praedicatum, quod vocatur secundum quod ipsum vel universale, notandum est ex Divo Thoma 1. Poster. lect. 11.¹³, quod non dicitur praedicatum universale eo modo, quo quinque praedicabilia dicuntur universalia in praedicando, sed secundum quamdam totalitatem et adaequationem, quatenus nec subiectum sine ipso nec ipsum sine subiecto invenitur, quod est dici ad convertentiam. Potest enim aliquid universaliter praedicari, non tamen secundum quod ipsum, ut cum dicitur: «Omnis lapis est coloratus», praedicatio est universalis, sed non est secundum quod ipsum, quia non in quantum lapis coloratus est, sed in quantum mixtum.

Quare ad praedicatum universale vel secundum quod ipsum requiruntur tres conditiones: Prima, ut sit de omni. Secunda, ut sit per se primo vel secundo modo, id est, necessario conveniens. Tertia, ut dicatur ad convertentiam seu in quantum tale. Qua ratione ultima differentia et propria eius passio conveniunt per se primo et secundum quod ipsum, ut «Homo est rationalis vel risibilis» per se primo et ratione ipsius hominis convenit. Si vero dicatur: «Homo est animal vel sensibilis», non convenit per se primo, licet essentialiter conveniat, quia etiam convenit aliis et consequenter ratione naturae communis, non ad convertentiam, sed secundum quod ipsum.

Et sic definitur hoc praedicatum: «quod dicitur de omni, et per se et hoc, quo ipsum est». Per se, inquam, in primo vel secundo modo perseitatis, qui solum sunt modi praedicationis. Itaque de omni et per se et secundum quod ipsum se habent ut superius et inferius; nam omne praedicatum secundum quod ipsum est per se, sed non e contra, omne per se est de omni, sed non e converso.