Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

In praesenti TRIA SUNT CERTA apud auctores:

Primum est, quod tam in concretis substantialibus quam accidentalibus concretum bene praedicatur de concreto, ut: «Homo est animal», «homo est albus».

Secundum est, quod abstracta non praedicantur vere de concretis nec concreta de abstractis ex vi modi significandi, ut S. Thomas late docet cap. 3. de Ente et Essentia;¹ et sumitur ex 1. p. q. 3. art. 3., licet aliquando identice verificentur, ut in divinis est idem Deitas et Deus, Paternitas et Pater, et in transcendentibus idem est unitas et unum, entitas et ens. Unde dicit D. Thomas q. 21. de Veritate art. 4. ad 4.,² quod formae generales non uno modo dicuntur. Non enim dicitur ens solum id, quod est, sed etiam id, quo aliquid est. Atque ita tam in abstracto quam in concreto praedicatur ens et formae transcendentes tam de concretis quam de abstractis.

Tertium est, quod in accidentibus praedicata superiora praedicantur de inferioribus in abstracto, ut: «Albedo est color, est qualitas» etc., quia in accidentibus abstracta significant totam essentiam et intrinsecam rationem; accidentia enim secundum se non sunt nisi formae. Unde dicit S. Thomas cap. 7. de Ente et Essentia,³ quod accidentia concretive dicta non ponuntur in praedicamento sicut species vel genera, ut album vel musicum, nisi per reductionem; sed solum secundum quod abstracte significantur, ut albedo, musica. Et de eodem videri potest opusc. 42. cap. 19.⁴ et q. 3. de Veritate art. 7. ad 2.⁵

Et fundamentum omnium istorum ex hoc tantum pendet, quod praedicatio debet fieri secundum applicationem totius ad totum. Cum enim unum affirmatur esse aliud, praedicatum non debet minus continere quam subiectum vel e contra, quantum est ex modo significationis. Et ideo quando utrumque est concretum, utrumque significatum ut totum, et ita recte identificantur per praedicationem. E contra vero abstractum respectu concreti se habet ut pars, quia abstrahit ab illo non sicut superius ab inferiori, sed sicut formale a materiali et forma a subiecto. Unde non potest inter abstractum et concretum fieri adaequatio, quia omnis pars est minor toto, nisi forte sit transcendens, quia tunc imbibitur in omni toto et in omni parte, et ita non se habet ut pars respectu concreti. Solum in ista praedicatione excipitur quantitas, de qua in abstracto praedicatur quantum; dicitur enim quantitas quanta seu extensa. Quod ideo est, quia quantitas etiam separata a subiecto habet partes, ut constat in Eucharistia; habens autem partes dicitur extensum et quantum, et sic de quantitate bene praedicatur, quod est quanta.

Ac denique ex eodem fundamento constat, quod abstracta accidentium recte praedicantur de similibus abstractis, quia accidentia abstracta dicunt totam rationem, quae in accidentibus invenitur, et sic per modum totius praedicantur.

DUO ergo solum SUPERSUNT DUBIA: Primum, an praedicatio abstracti de concreto in substantialibus sit vera secundum se, et solum ex defectu modi significandi sit falsa. Secundum, utrum in abstractis substantialibus sit vera et formalis praedicatio superioris de inferiori, ut cum dicitur: «Humanitas est animalitas».

Ad primum: QUIDAM existimant praedicatum substantiale in abstracto vere praedicari de inferioribus, non tamen complete et adaequate, et sic quantum est ex se, vere praedicari de inferioribus in concreto. Ita Martinez disp. 3. in Porphyr. q. 1. Fundamentum est, quia abstractum licet significetur ut pars, re ipsa tamen est idem cum toto; sed veritas praedicationis solum habet pro obiecto unitatem et identitatem a parte rei, quae est in ipsis extremis. Ergo ex vi terminorum talis praedicatio vera est. Ceterum non praedicatur complete et adaequate, quia tunc completa et adaequata est praedicatio, cum praedicatum dicit vel non excludit, quidquid est in subiecto. Abstractum autem dicit totum, quod est in subiecto, cum significetur ut pars, concretum vero ut totum; ergo non complete praedicatur. Atque ita haec praedicatio: «Homo est humanitas» non verificatur (ut ipsi dicunt) pro substituto, id est pro ipso supposito seu subiecto, quod est homo, sed pro constituto, id est pro ipsa natura, quae identificatur cum homine.

OPPOSITUM tamen deducitur ex D. Thoma, qui ad veritatem propositionum non solum requirit identitatem ex parte rei significatae, sed etiam ex parte modi significandi, ut patet in 1. p. q. 39. art. 4. et 5. Et expresse excludit hanc praedicationem humanitatis de homine 1. p. q. 3. art. 3. et de Ente et Essentia cap. 3. in fine⁶ et opusc. 69. lect. 2.⁷ semper eadem utens ratione, quia scilicet concretum, ut homo, includit aliquid, quod non includit humanitas. Dicit enim humanitas id praecise, quo homo est homo, concretum autem, scilicet homo, dicit id, quod habet humanitatem. Non est autem inconveniens, quod habens humanitatem habeat aliquid aliud, de quo humanitas non sit, ergo et aliquid, de quo humanitas non praedicetur; et ideo non fundant veritatem neque praedicationem ista extrema.

Sed dicunt S. Thomam solum negare praedicationem formalem et quasi completam, non fundamentalem et ex parte identitatis extremorum; hoc enim solum respicit iudicium verum. Sed contra urget ipsa ratio D. Thomae, quia ad fundamentum veritatis requiritur identitas cum omni illo, de quo aliquid praedicatur. Nam si habeat identitatem cum aliquo et non cum alio, pro ea parte, qua non habet, reditur disconveniens et incongrua praedicatio, et consequenter falsa; nam ad falsitatem, cum sit malum et defectus, sufficit ex una parte deficere. Et ideo S. Thomas dixit 1. p. q. 3. cit., quod homo et humanitas non sunt omnino idem, atque adeo ex ea parte, qua non sunt idem, praedicatio claudicat.

Et ut hoc amplius penetres, adverte, quod fundamentum veritatis non est identitas, prout solum invenitur in re quomodocumque, sed quod etiam ut obicitur intellectui, sub ea ratione obiciatur, qua identificantur extrema, non sub illa, sub qua non identificantur; alioquin variatur appellatio et praecisio. Videmus enim, quod animal et homo identificantur in re, et tamen animal dicitur genus et homo non dicitur genus, quia hoc praedicatum non convenit illis, quatenus identificantur, sed quatenus virtualiter praescinduntur et sub praecisione obiciuntur intellectui. Et similiter dicimus, quod Pater generat, et essentia divina non generat, licet identificentur Pater et essentia. Ita ergo ut verificetur praedicatio humanitatis de homine, non sufficit, quod humanitas et homo identificentur quomodocumque, sed quod obiciantur praedicationi ut identificata, et non sub praecisione, qua unum praescindit ab alio. Ut autem significatur nomine humanitatis in abstracto, obicitur sub abstractione et praecisione ab homine in concreto et ut pars illius, et non omnino idem cum omni eo, quod includit concretum hominis. Ergo non datur fundamentum ex parte rei ad veram praedicationem, sicut non datur fundamentum, ut vere dicatur: «Essentia generat», licet sit idem cum Patre, qui generat. Et sicut non potest ullo modo admitti, quod essentia generat explicando pro substituto seu supposito, sed non pro constituto, id est natura, licet in re suppositum essentiae generet, quia ex modo significandi id non dicitur; ita non valet e contra, quod humanitas est homo pro constituto, id est pro natura, licet non pro substituto, id est pro supposito quia ex modo significandi homo non solam naturam significat.

Unde solvitur fundamentum contrarium. Licet enim humanitas et homo sint idem ex parte naturae, praescindunt tamen et distinguuntur secundum modum significandi et concipiendi, et ideo non habent fundamentum, ut praedicentur, quatenus stant sub tali modo significandi, sicut de hac propositione: «Essentia divina generat» dictum est.

Ad secundum dubium: ALIQUI sentiunt illas praedicationes, in quibus abstractum substantiale de abstracto substantiali praedicatur, esse falsas, quia existimant abstractum non solum abstrahere a concreto, sed ab omni alia ratione, quae non sit formaliter ipsa forma abstracta. Humanitas enim dicit praecise id, quo homo est homo, unde non includit etiam implicite aliud, quam quod explicat sub ista praecisione. Et sic non continet aliud abstractum, de quo praedicetur, quia ubi est abstractio formalis, nullo modo includit id, a quo abstrahit, sed facit quasi appellationem et reduplicationem formae abstractae.

NIHILOMINUS respondetur per distinctionem, quod formae abstractae possunt teneri vel specificative vel reduplicative: Primo modo solum explicant naturam cum omni formali constitutivo sub abstractione tamquam sub modo essendi. Secundo modo explicant et reduplicant officium abstractionis formalis.

Et primo modo potest una forma abstracta communius praedicari de aliqua minus communi, etiam in abstracto, ut dicendo: «Humanitas est animalitas», vel in exemplo Philosophi 7. Metaph.⁸ lect. 12. apud D. Thomam,⁹ quod scissio pedis est quaedam pedalitas. Si vero sumatur secundo modo, non potest verificari praedicatio abstracti de abstracto.

Ratio primae partis est, quia istae formae in abstracto de aliquo praedicantur; haec enim est vera: «Ista animalitas est animalitas», «haec humanitas est humanitas». Ergo etiam haec erit vera: «Humanitas est animalitas».

Antecedens constat, quia Verbum divinum assumpsit aliquam humanitatem in singulari; ergo est verum dicere, quod haec humanitas Verbi est humanitas, et haec animalitas, quam assumpsit, est animalitas.

Consequens vero patet, quia si est verum dicere: «quaedam animalitas est animalitas», ergo descendendo sub illa poterit ostendi aliqua animalitas, quae est humanitas; nam una ex animalitatibus est humanitas et alia equinitas. Ergo sicut aliqua animalitas est animalitas, ita et humanitas quaedam animalitas est. Animalitas enim, quae est in homine, natura hominis est et consequenter humanitas. Et idem dicimus de hac: «Petreitas est quaedam humanitas», dummodo nomine Petreitatis non suppositalitas intelligatur, sed singularitas humanitatis; suppositum enim a natura distinguitur.

Et confirmatur, quia humanitas et quaelibet forma abstracta habet aliqua praedicata essentialia, ex quibus constat; significat enim id, quo homo est homo. Homo autem est homo per praedicata essentialia, ergo illa includit humanitas, ergo debent verificari de illa et praedicari de illa, siquidem illi conveniunt; alioquin darentur aliqua praedicata vere convenientia alicui, de quo praedicari non possent.

Secunda vero pars conclusionis constat manifeste, quia ubi intervenit appellatio et praecisio, quantumvis detur identitas in re, non sequitur praedicatio; sicut licet animal et homo sint idem, tamen animal sub praecisione animalis est genus et non homo; et licet iustitia in Deo sit misericordia, tamen non est verum dicere, quod attributum iustitiae reduplicative est attributum misericordiae. Similiter ergo, licet humanitas sit animalitas, tamen ratio unius reduplicative non est ratio alterius. Falsum est enim dicere, quod ratio, qua aliquid est homo, est animalitas; alioquin ubicumque esset animalitas, esset homo. Et idem potest inveniri in abstractis accidentium, si cum hac praecisione abstrahant.

Et per hoc patet ad fundamentum oppositum, quod confirmat hanc secundam partem. Et quando dicitur, quod forma abstracta neque implicite includit id, a quo abstrahit, respondetur id verum esse; sed tamen forma abstracta solum abstrahit a suo concreto et materiali subiecto, non a suis praedicatis essentialibus, consideratis etiam in abstracto.

ET SI INSTES: Haec est bona consequentia: Humanitas est id, quo homo est homo, et humanitas est animalitas, ergo animalitas est id, quo homo est homo. Consequens est falsum, ergo aliqua ex praemissis. Non maior, quia est definitio humanitatis, quae solum dicit id, quo homo est homo, ergo minor erit falsa.

Respondetur variari appellationem, quia minor verificatur specificative solum et sine ulla appellatione, maior autem verificatur sub appellatione et praecisione, non quidem ipsius definitionis, sed ipsius definiti; quia quando dicitur: «Id, quo homo est homo», significatur humanitas sub conceptu et reduplicatione suae praecisionis, id est sub ea ratione, qua praecise respicit suum constitutum formaliter; homo enim humanitate est homo, et humanitate non est animal, licet animal et homo sint idem. Et ita quando dicitur: «Humanitas est, quo homo est homo», facit hunc sensum: Ratio humanitatis, ut distinguitur ab animalitate est id, quo homo est homo, id est ut respicit hominem sub formalitate constituentis illum in ratione hominis. Sic licet includat animalitatem, non tamen sub illius ratione constituit.

QUODSI ADHUC OBICIAS, quia D. Thomas essentiae significatae per modum partis, ut humanitas, negat, quod conveniat ratio speciei vel differentiae, ut patet in 4. cap. de Ente et Essentia.¹⁰ Et universaliter docet non esse in genere quasi directe, nisi quod habet naturam completam; et sic manus et aliae partes non sunt in genere, ut patet in 3. dist. 6. q. 1. art. 1. sol. 1. ad 1.¹¹ Constat autem, quod humanitas et reliqua abstracta significantur ut partes. Ac denique expresse dicit, quod humanitas neque est genus nec species, in 1. dist. 23. q. 1. art. 1. in corpore.¹² Ergo falso dicimus quod praedicatur de aliquo, cum non sit universale.

Respondetur sensum D. Thomae in primo loco solum esse, quod abstracta non habent rationem generis et speciei respectu suorum concretorum, de quibus non praedicantur; non tamen negavit D. Thomas, quod abstracta de aliis abstractis praedicari non possint tamquam superius et inferius. Et licet hoc etiam modo possemus explicare alia duo loca, addimus tamen solum velle D. Thomam, quod partes et reliqua entia incompleta non sunt directe in praedicamento; non tamen negat, quod possint esse reductive. Et eodem modo humanitas, in quantum significatur per modum partis, non est genus vel species directe, sed reductive. Vel etiam in tertio loco sumit humanitatem sub reduplicatione et praecisione, sicut dictum est in secunda parte conclusionis; sic enim non est genus vel species, quod praedicetur, vel de quo praedicetur aliquid.