Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Qualitatem definit Aristoteles in cap. 8.¹, «quod qualitas est, qua dicimur quales». Quam definitionem aliqui simpliciter reprehendunt: Tum quia videtur nugatoria, sicut si albedo diceretur id, quo dicimur albi; hoc enim est, quod explicandum proponitur. Tum quia videtur circularis, quia sicut definitur qualitas per hoc, quod simus quales, etiam quale definitur e converso, quod est id, quod habet qualitatem, quod est circulum committere. Tum denique quia definitio non est notior definito; aeque enim ignota sunt qualitas in abstracto et quale in concreto.

Nihilominus reicienda non est definitio haec, utpote ab Aristotele tradita et ab universa eius schola recepta. Et imprimis cum suprema genera careant genere et differentia, ista non est definitio, sed descriptio et traditur per effectus notiores.

Possumus autem duplici modo considerare effectus qualitatis: Uno modo ex parte status, quatenus sumitur in abstracto vel in concreto, quia status concretionis nobis est notior et sensibilior, et hoc modo explicat hanc definitionem D. Thomas opusc. 48. tract. de Qualitate cap. 1.² Qui tamen modus definiendi non ita congrue aliis definitionibus aptaretur, in quibus non definiuntur suprema genera.

Secundo modo potest considerari effectus qualitatis ratione ipsius formae. Inter omnia enim accidentia proprium est qualitatis reddere subiectum formatum et qualificatum, ut ex Philosopho notat D. Thomas 5. Metaph. lect. 16.³, eo quod qualitas inter omnia accidentia proprie nobilitat et qualificatum subiectum. Quantitas enim quantificat et potius materializat subiectum extendendo et ordinando partes eius materiales. Reliqua praedicamenta vel ordinant subiectum ad aliud, ut relatio, vel ab aliquo extrinseco ordinante dependent, ut sex ultima praedicamenta, ut dicemus quaest. seq. Sola qualitas in ordine ad subiectum nobilitandum vel qualificandum datur, vel ad contrarium nobilitationis et qualificationis. Qualificare autem aliquid dicitur per id, quod est actuale et per modum formae determinans. Ideo enim differentia essentialis dicitur praedicari in quale, quia contrahit et determinat genus, quod est potentiale, et determinando illud format et qualificatum. Quod ergo differentia essentialis facit essentialiter, id facit accidentaliter qualitas, scilicet formare et qualificare id, quod potentiale et informe est, idque primo et per se. Nam, licet alia accidentia etiam perficiant et actuent subiectum, non tamen id habent primo et per se, sed vel quantificant materiam vel ad extrinsecum ordinant aut ab extrinseco in sua denominatione dependent. Recte ergo dicitur qualitas, qua dicimur quales, id est formati et qualificati et nobilitati.

Ad primum in oppositum respondetur non esse nugatoriam hanc definitionem nec tradere idem per idem, vel quia explicat statum concretionis ut notiorem, vel quia explicat specialem effectum huius accidentis, quod est qualificare et nobilitare, et sic per illam dicimur quales.

Ad secundum respondetur non committi circulum in istis definitionibus, quia definitiones non sunt, sed descriptiones. Et similiter abstractum et concretum in diverso genere causae se habent unum explicando formam, alterum connotando subiectum. Ac denique definitio qualitatis in abstracto non explicatur solum per concretionem, sed per effectum nobilitandi et reddendi qualificatum. Quando vero definitur quale, solum definitur quoad statum concreti per hoc, quod est habere formam; unde nullus circulus committitur.

Ad ultimum dicitur, quod definitio non traditur per aeque ignotum, quia traditur per effectus qualificandi et per statum concretionis in subiecto, quae nobis notiora sunt quam ipsa forma qualificans vel status abstractionis eius; minus autem sequitur poni definitum in definitione, quia qualitas in abstracto definitur per effectus, non per ipsammet qualitatem.

EX QUIBUS COLLIGES melius Divum Thomam inter diversas sententias rationem qualitatis expressisse 1. p. q. 28. art. 2., «quod qualitas dicitur dispositio substantiae». Et iterum 1. 2. q. 49. art. 2., «quod qualitas importat modum quemdam substantiae, modus autem est, quem mensura praefigit». Unde importat quamdam determinationem secundum aliquam mensuram. Quare ratio propria qualitatis in tantum dicitur consistere in modo seu determinatione, in quantum modus sumitur pro eo, quod est formatio et recta seu dispositio. Dispositio autem non sumitur hic pro prima specie qualitatis, sed generaliter prout dicitur 5. Metaph. lect. 20. apud D. Thomam⁴, quod dispositio est ordo habentis partes. Unde colligitur, quod ad quantitatem et qualitatem pertinet ordinare partes, sed non easdem neque eodem modo. Nam quantitas ordinat partes materiales per modum extensionis, ut una ponatur extra aliam primo in ordine ad se, deinde in ordine ad locum. Per qualitatem autem ordinantur partes non materiales et per modum extensionis, sed virtuales seu perfectionis secundum rationem debitae vel indebitae commensurationis, sive in ordine ad ipsam naturam aut terminationem quantitatis eius, sive in ordine ad actionem vel ad terminum actionis, ut deinceps circa singulas species explicabimus, sive etiam circa intensionem qualitatis vel extensionem habitum. Itaque uno verbo: Quidquid debitae commensurationis et proportionis est, sive in corporalibus sive spiritualibus sive penes partes virtuales sive formales, eam dispositionem qualitatem vocat. Quantitas vero solum unit partes materiales extra partes, quod est extendere, non recte ac debite disponere; nam et formatio eius quoad terminationem per figuram fit, quae est qualitas. Haec videtur probabilior explicatio in re tam occulta et varia, sicut qualitas est.

Quatuor paria specierum posuit Aristoteles in divisione huius praedicamenti: Primum est habitus et dispositio, secundum potentia et impotentia, tertium passio et passibilis qualitas, quartum forma et figura.

Circa quae DIFFICULTAS EST DE BONITATE ET ADAEQUATIONE HUIUS DIVISIONIS. Et communis sententia est hanc divisionem esse adaequatam; est tamen dissensio in colligendis istis speciebus et ratione earum reddenda. Scotus super cap. de Qualitate q. 1. sic illas colligit: Qualitas secundum se est quaedam dispositio substantiae. Vel ergo est interior vel exterior. Si exterior, aut per se primo sensibilis aut non. Si per se primo sensibilis, est in tertia specie, quae dicitur passio aut passibilis qualitas. Si autem est dispositio interior, vel disponit tamquam principium innatum operandi, et sic est potentia vel impotentia, aut est principium operandi non innatum, sed ab extrinseco adveniens, et sic est prima species, habitus vel dispositio.

Alii recentiores sic colligunt: Qualitas ordinatur ad ornandum substantiam vel ad agendum. Si ad agendum, vel advenit ut principium operationis vel ut terminus. Si ut principium, vel est principium insitum et intrinsecum vel ab extrinseco adveniens. Si est intrinsecum, est potentia vel impotentia. Si ab extrinseco adveniens, est habitus vel etiam, si est terminus operationis, pertinebit ad dispositionem sicut termini cognitionis, qui sunt conceptus. Si autem ordinatur ad perficiendum vel ornandum substantiam, vel est ad conservandum et fovendum ipsam substantiam, et sic est tertia species, vel ad perficiendum terminum extensionis, et sic est quarta.

Istae tamen collectiones in multis deficiunt: Primo, quia procedunt per rationes valde extrinsecas et in se satis incertas, ut quod qualitas inhaereat soli superficiei vel etiam intra, quod sit primo et per se sensibilis, quod omnis habitus vel dispositio dicatur qualitas operativa, vel etiam omnis potentia; nam potentia passiva operativa non est, gratia etiam, sanitas et pulchritudo, quae sunt in prima specie, operativae non sunt. Nec etiam dispositio solum est terminus operationis immanentis sicut conceptus, cum etiam dentur qualitates facile mobiles ex natura sua, quae non sunt termini actus immanentis ut talis, sicut opinio vel vitium, aegritudo transiens etc. Denique hoc, quod est exornare substantiam generaliter loquendo non est, cur non conveniat ipsi quantitati, quae etiam extendendo exornat, quia ordinat. E contra vero exornare fovendo et conservando substantiam cur non conveniet primae speciei, quae est dispositio, quae si bene disponit subiectum, fovet et conservat, praesertim cum sanitas, quae maxime conservat animal, ponatur in prima specie a Philosopho in 7. Phys. textu 17.¹ et a D. Thoma 1. 2. q. 50. art. 1.

Aliter ergo colligit istas species Divus Thomas 1. 2. q. 49. art. 2. Quia qualitas importat accidens, cuius proprium est imponere subiecto determinationem et modum accidentalem, omnis autem modus et determinatio potest accipi vel in ordine ad ipsam naturam vel secundum actionem et passionem, quae consequuntur principia naturae, vel in ordine ad quantitatem. Modus secundum quantitatem pertinet ad quartam speciem, quae est forma et figura; resultat enim figura ex terminatione quantitatis. Modus subiecti secundum actionem et passionem attenditur in secunda vel tertia specie qualitatis. Nam potentia per se ordinatur ad actionem vel passionem. Passio vero vel passibilis qualitas ex aliqua passione vel motu resultat. Modus autem et determinatio conformiter ad naturam rei pertinet ad habitum et dispositionem, quia primo et per se ordinantur ad convenientiam vel disconvenientiam naturae, et quia natura est terminus generationis et motus, motum autem consequitur facile vel difficile fieri; etiam istae rationes considerantur in habitu et dispositione.

CONTRA HANC TAMEN COLLECTIONEM OBICIES, quia iuxta illam non repugnabit eandem qualitatem poni in duplici specie. V. g. calor, ut causatur per concretionem, est passio vel passibilis qualitas, et tamen secundum convenientiam ad naturam, sicut est in igne, erit prima species qualitatis.

Item in discernenda secunda et tertia specie qualitatis confuse processit D. Thomas; nam dicit, quod modus secundum actionem et passionem pertinet ad secundam et tertiam speciem qualitatis. Quomodo vero pertineat ad unam et ad aliam et distinguat secundam a tertia, non explicat. Nec sufficit assignare facile et difficile, transiens et diuturnum; haec enim non sunt differentiae per se et ex aequo secundae et tertiae speciei nec distinguunt ipsas potentias et impotentias inter se.

Item habitus et dispositio etiam se habent ut determinatio seu modus erga actionem, quia habitus operativi sunt principia eliciendi operationem; non ergo per convenientiam ad subiectum omnis habitus explicandus est.

Denique constituere tertiam speciem qualitatis per hoc, quod sit terminus operationis seu motus, videtur conditio valde accidentalis qualitatis, imo non sufficiens, quia si dicatur, quod in tertia specie solum sunt qualitates terminantes motum alterationis, sequitur, quod lux in aere producta, quae sine alteratione fit, non sit in tertia specie qualitatis, quod communiter negatur. Si vero sunt in ea qualitates terminantes quemcumque motum, etiam instantaneum, sequitur, quod actus immanentes et conceptus, qui illis producuntur et species intentionales erunt in tertia specie qualitatis, cum tamen communiter ponantur in prima.

Ad primum respondetur nullam qualitatem esse nisi in una tantum specie essentiali, licet quoad statum et modum accidentalem possit induere modum et statum alterius, non tamen essentialiter. Hoc enim frequenter in his qualitatibus accidit, ut una induat modum alterius quantum ad statum et modum accidentalem; sicut dispositio potest ab extrinseco reddi difficile mobilis non ex principiis intrinsecis, et habitus potest propter imperfectum statum esse facile mobilis, quia nondum est perfecte acquisitus. Et sic etiam calor per se primo habet esse terminus alterationis, sed per accidens et ab extrinseco habet modum convenientis vel disconvenientis naturae, quatenus est propria passio alicuius, non quia ad id ex formali ratione sua ordinatur, vel quia consurgit ex illo debito temperamentum, ut sanitas, quae convenientiam dicit ad naturam. Potest etiam e converso dicere primo et per se convenientiam ad naturam, sed per accidens aut consecutive esse terminus actionis. Et sic non ponitur essentialiter in duplici specie, sed essentialiter in una, et modum vel statum habet alterius. Et sic est intelligendus S. Thomas 1. 2. q. 49. art. 2. ad 1., et elicitur ex q. 50. art. 1. ad 3. in fine.

Quid sit autem in particulari in unaquaque qualitate primum et per se, quid accidentale et secundarium, iudicandum est vel ex effectibus qualitatis, puta si videamus semper unam formalitatem inveniri in una qualitate, ut in calore esse terminum alterationis, aliam non semper, haec secunda accidentalis status est. Vel ex principiis, a quibus causatur qualitas, si videlicet ex illis ordinatur ad actionem vel passionem, convenientiam vel disconvenientiam naturae, etc., tunc id erit illi essentiale.

Ad secundum dicitur, quod distinctio inter secundam et tertiam speciem non ponitur ibi a D. Thoma expresse, sed elicitur ex his, quae docet in 5. Metaph. lect. 16.², quod ad tertiam speciem qualitatis pertinent passiones subiectorum mobilium, secundum quas corpora per alterationem mutantur. Igitur tertia species qualitatis est illa, quae convenit subiecto media alteratione seu subiecto ut moto, sumendo alterationem late pro omni mutatione physica qualitatis. Potentia autem et impotentia, quae est secunda species, convenit subiecto ut principium actionis vel passionis per se primo, non vero subiecto ut alterato; neque enim potentiae supponunt alterationem, ut subiecto conveniant. Facile autem et difficile mobile non sumuntur in secunda specie sicut in prima, sed prout explicant vim resistendi vel concedendi activo; sic enim potentiam activam vel passivam constituunt, quia passiva facile cedit, activa difficile. Diuturnum autem et cito transiens non ad secundam, sed ad tertiam speciem pertinent.

Ad tertium dicitur, quod habitus et dispositio per se primo habent disponere naturam secundum convenientiam et disconvenientiam. Si autem natura activa sit, disponens ad actionem, non quia habitus sint primo et per se activi, sed quia natura, quam disponunt, activa est et non disponitur convenienter nisi ad actionem, ut dicemus art. seq. ex Divo Thoma 1. 2. q. 49. art. 3.

Ad ultimum dicitur imprimis non esse extraneum a qualitate, quod sit terminus alterationis. Cum enim detur per se motus ad qualitatem, scilicet alteratio, ut dicitur in 5. Phys.³, oportet, quod aliquae qualitates per se sint qualitates subiecti ut moti et alterati. Deinde dicimus, quod in hac tertia specie ponuntur qualitates, quae per se primo terminant motum seu sunt qualitates subiecti ut alterati, etiam alteratione instantanea seu mutatione, qualis est illuminatio in aere. Nec tamen propterea actus immanentes vel conceptus erunt in tertia specie sicut lux, quia non habent immutare subiectum seu esse termini alterationis, quae solum proprie invenitur in corporalibus, sed habent aliam priorem et principalorem considerationem, scilicet convenienter disponere naturam, in quantum cognoscens est, et sic pertinent ad primam speciem qualitatis, et haec ratio est in illis principalior, quia propria est per se; per accidens vero actus immanentes alterationem habent, ut in sensibus ex parte organorum.

Ex dictis constat hanc divisionem esse adaequatam et sufficientem.

Ad primam enim speciem praeter habitus et dispositiones, quae manifeste sunt tales, reducuntur omnes actus immanentes et conceptus, imo et species impressae, quae a D. Thoma 1. 2. q. 50. art. 16. inter habitus videntur numerari; datur enim in illis ratio bonae vel malae dispositionis potentiae, secundum quod datur bene vel male repraesentare obiectum. Pertinet etiam ad hanc speciem gratia, ut docet D. Thomas 1. 2. q. 110. art. 3. ad 3., et habitus supernaturales, quia dantur ad elevandum potentiam et sic supponunt ipsam, licet in genere elevationis totam virtutem illi praebeant ad actum, qui non habet entitatem nisi elevatam.

Ad secundam speciem reducuntur omnes instrumentales virtutes, quia dantur ad simpliciter agendum vel adiuvandum potentiam, non ad disponendam naturam bene vel male; ideoque S. Thomas 3. p. q. 63. art. 2. reducitur characterem ad hanc speciem, quia non datur ad bene vel male agendum, sed ad valide et vere recipiendum vel agendum sacramenta. Denique asperum et lene, rarum et densum aliqui reducunt ad solam positionem diversam partium, quia asperum habet partes inaequaliter dispositas, lene autem aequaliter, rarum partes magis distractas, densum magis contractas et in minori loco, quod totum pertinet ad situm. Quod quidem verum est secundum se; ceterum quia aspero aliquando coniungitur durities et lenitati aliqua mollitudo, quae ab Aristotele in hoc cap.⁴ numeratur inter qualitates, ideo ratione huius adiuncti qualitates etiam solent nominari.

An vero divisio ista essentialis sit? Affirmative respondetur. Qualitas enim est genus supremum et debet habere sub se species essentialiter distinctas, nec aliae sunt assignabiles. Et certe inter aliquas qualitates intercedere specificam distinctionem, ut inter habitum et potentiam et figuram, dubium non est, imo inter aliquas eiusdem binarii, ut inter duos habitus vel duas potentias. Solum posset quis dubitare, quia aliquando videtur eadem qualitas pertinere ad duas species, ut calor ad tertiam, quia est terminus alterationis, et ad primam, quia est conveniens alicui naturae. Sed iam supra diximus per se solum pertinere ad unam iuxta formalitatem, quae per se et semper alicui competit, vel iuxta principia, a quibus per se oritur, ut calori semper competit esse terminum alterationis, non semper disponere naturam. Et ideo si hoc secundum aliquando habet, accidentale sibi est, non essentiale nec per se primo conveniens ideoque nec speciem constituens.

PRIMA SPECIES.

Prima species est habitus et dispositio. Solet autem multiplex ACCEPTIO HABITUS derivari, sed ad duo capita omnes acceptiones reducuntur; dicitur enim habitus seu habere praedicamentaliter et postpraedicamentaliter. Postpraedicamentaliter est idem quod modus possessionis, et numerantur ab Aristotele octo modi in ult. cap.¹ Praedicamentaliter uno modo significat ultimum praedicamentum, quod est vestitum esse et habitum induere. Alio modo pro specie quadam qualitatis, secundum quam aliquis bene vel male se habet.

Similiter DISPOSITIO potest generaliter sumi; et sic est ordo habentis partes, ut Philosophus dicit 5. Metaph. textu 24.² et sic etiam inveniri potest in quantitate et in situ. Secundo specialiter sumitur pro eo, quod est bene vel male disponi; ex modo enim habendi partes contingere solet, quod aliquid bene vel male se habeat. Sed tamen est differentia inter habitum et dispositionem, quod habitus dicitur, quando aliquid firmiter tenetur et possidetur, alioquin simpliciter illud non habemus; dispositio autem cum ex genere suo sit tendentia ad formam, ad quam disponit et ordinat, nondum firmiter et perfecte habet formam. Et inde est, quod habitus dicitur qualitas difficile mobilis, dispositio vero facile mobilis.

Duplex autem se offert DIFFICULTAS in praesenti: Prima circa rationem genericam, an ista prima species sit qualitas operativa. Secunda circa rationes differentiales, utrum differant essentialiter habitus et dispositio.

Circa primum plures censent habitum consistere in ratione principii operativi, sed superadditi, non innati, in quo distinguunt illum a secunda specie, quae est innatum principium operandi.

Nihilominus S. Thomas oppositum docet 1. 2. q. 49. art. 2. Et generaliter RATIO esse potest, quia aliquae qualitates huius speciei non sunt operativae, sicut sanitas et pulchritudo, quas Philosophus expresse ponit in prima specie 7. Phys. textu 17.³, citatus a D. Thoma 1. 2. q. 50. art. 1., et similiter gratia in supernaturalibus. Specialiter autem probatur, quod etiam habitus, quando est operativus, primo et per se non est principium operandi, sed bene vel male disponendi naturam, quae tamen, quia est potentia operativa, debet bene disponi in operando. Et ratio est, quia, ut dicit Philosophus loco cit., habitus tam animae quam corporis sunt dispositiones perfecti ad optimum; dicitur autem „perfecti”, quod est dispositum secundum naturam. Unde quia natura et forma sunt finis, cuius gratia aliquid fit, ideo in prima specie consideratur bonum et malum, quia bonum sumitur secundum rationem finis; et ita secundum habitum et dispositionem dicitur aliquid bene vel male haberi, id est convenienter ad formam et finem. Et hinc est, quod habitus et dispositio possunt habere rationem operativi, eo quod finis naturae est operatio vel operatum, aut quia natura, quam disponit habitus, est potentia activa, quae convenienter ordinatur ad suam operationem. Et sic habitus dicitur dari non ad agendum simpliciter, sed tali modo, scilicet convenienter vel disconvenienter, quia, licet influat in substantiam actus, non tamen sicut principium primum operandi, quod est potentia, sed ut praesupponens potentiam et illam convenienter disponens.

Circa secundum Scotus q. 9. huius praedicam. et alii multi existimant habitum et dispositionem solum accidentaliter differre; et favet huic sententiae D. Thomas q. 7. de Malo art. 2. ad 4.⁴ Fundamentum est, quia eadem entitas numero, quando firmiter habetur in subiecto, dicitur habitus, quando non firmiter, dispositio, sicut de scientia tradit Philosophus in hoc cap. de Qualitate⁵, quod cum parum retinetur in subiecto, non est habitus, sed dispositio, cum vero diuturnior redditur, est habitus.

Confirmatur, quia facile et difficile mobile a subiecto sunt differentiae, quae in aliis etiam generibus et differentiis inveniuntur, sicut passio et passibilis qualitas, motus tardus vel velox, quae dicuntur diu perseverare vel cito transire. Ergo non possunt esse differentiae essentiales huius primae speciei; neque enim differentia essentialis extra suam essentiam invenitur.

Nihilominus oppositum sentit ipse D. Thomas et communiter thomistae 1. 2. q. 49. art. 2. ad 3., ubi inquit, quod «dispositio potest intelligi dividi contra habitum dupliciter, uno modo sicut perfectum et imperfectum in eadem specie, ut scilicet dispositio dicatur retinens nomen commune, quando imperfecte inest, habitus autem quando perfecte, ut non de facili amittatur, et sic dispositio fit habitus, sicut puer fit vir. Alio modo possunt distingui sicut diversae species unius generis subalternae, ut dicantur dispositiones illae qualitates primae speciei, quibus convenit secundum propriam rationem, ut de facili amittantur, quia habent causas transmutabiles, ut aegritudo et sanitas. Habitus vero dicuntur illae qualitates, quae secundum suam rationem habent, quod non de facili transmutantur, quia habent causas immobiles, sicut scientia et virtutes, et secundum hoc dispositio non fit habitus, et hoc videtur magis consonum intentioni Aristotelis». Ita D. Thomas, qui idem docet in quaest. de Malo supra cit.⁶, licet etiam oppositam opinionem admittat, sed non resolutive, ut hic.

Ex quo colligitur, in quo consistat esse facile vel difficile mobile ex natura rei, quod tam anxie auctores oppositi inquirunt et urgent. Dicimus enim, quod esse difficile mobile ex natura rei, est ex propriis et intrinsecis principiis habere causas sui non facile transmutabiles. Et Caietanus in cap. de Qualitate hoc explicans dixit, quod aliquando qualitas ex specie sua requirit causas difficilis transmutationis, aliquando habet difficilem transmutationem ex aliqua conditione individuali, quia in hoc subiecto habetur dispositio aliqua seu causa perseverandi, non vero ex natura qualitatis postulatur. Unde facile et difficile mobile non est idem quod multum vel parum durare, hoc enim per accidens est. Potest enim aliquid, quod est dispositio, longo tempore durare et habitus parvo, quia cum duratio sit continuatio in esse, et hoc dependeat a causis extrinsecis conservantibus, plerumque aliquid, quod de se non petit causas immobiles et perseverantes, invenit in aliquo subiecto causam et dispositionem conservantem diu; sicut lux in aere, si luminosum diu perseveret, et actus videndi, si voluntas diu applicet ad videndum, et aegritudo ordinaria, si aliquis non utitur medicamento, sed cibo saluti contrario. Ergo non consistit ratio habitus in hoc, quod difficile removeatur, sed quod difficile mobilis sit, nec quod dispositio facile mutetur, sed quod facile sit mobilis, ex ordine scilicet ad causas suas intrinsecas, non ex aliquo extrinseco per accidens faciente, quod actu duret vel non duret. Et sic videmus scientiam esse ab intrinseco habitum, quia procedit ex causis evidentibus, quae sunt firmae, et similiter virtutes, quia procedunt ex principiis practicis per synderesim notis et directis. Opinio vero et vitium de se habent causas facilis transmutationis, in quantum illud est contra rationem, hoc cum rationis formidine.

Scio aliquos alias quaerere rationes huius distinctionis essentialis, ut quod illud sit facile mobile, quod dependet in fieri et conservari a suo agente, difficile vero mobile, quod in conservari non pendet. Alii ex eo quod habitus caret contrario, dispositio non. Sed haec inania sunt; videmus enim multas dispositiones etiam in absentia agentis durare, et tamen specie ab habitu distingui, ut aegritudo et vitium et opinio, quae durant in absentia agentis. E contra vero virtutes infusae, ut gratia et charitas, pendent a suo proprio agente in fieri et conservari, sicut lux a sole, ut S. Thomas docet 2. 2. q. 24. art. 12., et tamen sunt habitus. Similiter aliqui habitus habent contrarium, ut scientia errorem, virtus vitium etc.

SED OBICIES: Nam ex sententia D. Thomae sequitur, quod actus demonstrationis sit habitus, quia generatur ex principiis immobilibus, per se scilicet evidentibus et certis. Sequitur etiam nullum dari habitum opinionis et vitii; nec species impressae erunt habitus, contra Divum Thomam 1. 2. q. 50. art. 6., quia omnia ista non habent causas immutabiles.

Respondetur actum demonstrationis et quemcumque alium actum non habere causas immobiles, quia actualis operatio est in ipsa egresione consistens, non in aliqua re producta; operatio autem de se mutabilis est, quia est in via et in fieri, non factum esse, licet circa aliquod obiectum immobile versetur. Habitus vero non se habet ut exercitium et operatio, sed ut forma producta, quae immobiliter determinatam relinquit potentiam. Ceterum, quod attinet ad opinionem et vitium, dicimus probabilius videri, quod non sunt habitus, quia ex natura sua non habent firmam adhaesionem, sed cum formidine, licet ex multiplicatione actuum possint acquirere firmitatem quantum ad modum et statum accidentalem. Et ita aliquando D. Thomas docet ex actibus multiplicatis generari habitum opinativum, ut 1. 2. q. 51. art. 3. et q. 53. art. 1. Sed loquitur de habitu secundum modum, non secundum essentiam, quia cum opinio non habeat principia immobilia ex vi suae speciei, licet ratione alicuius extrinsecae causae possit individualiter firmari in aliquo subiecto, ideo simpliciter non est habitus. Et idem dicendum de vitio, quatenus moralitatem habet contrariam rationi, et sic non habet firma principia, licet ex parte boni sensibilis possit in sensualitate firmari, quod est secundum quid esse firmum. Unde aliud est, quod opinio possit habere modum habitus, id est diuturnitatem, et scientia non, aliud quod habeat naturam habitus, id est ex intrinsica natura et principiis habeat firmitatem.

AD ARGUMENTUM VERO A PRINCIPIO negatur eandem entitatem posse esse habitum et dispositionem ex natura sua et intrinsesis principiis, sed solum quoad statum. Et Philosophus communiter attulit exempla secundum firmitatem vel facilitatem ex parte status, quia notior est, ut inde manuduceret ad occultiorem, quae est ex vi naturae. Et sic Divus Thomas 1. 2. q. 50. art. 1. ad 2. dicit, quod Philosophus appellavit sanitatem habitum, sed ut habitum, ut in graeco habetur. Et eodem modo scientias non perfecte habitas non vocavit habitus quoad statum, licet non neget esse habitus quoad naturam, ut etiam solvit Caietanus super hoc cap. de Qualitate.

Ad confirmationem respondetur, quod facile et difficile mobile per se primo inveniuntur in motu, ut dicit D. Thomas 1. 2. q. 49. art. 2. ad 3. Per eas tamen circumloquimur differentias proprias qualitatis, applicando illis nomina motus, non rem. Invenitur autem similiter in aliis speciebus qualitatis facile et difficile mobile quantum ad modum diuturnitatis vel facilitatis, non tamen quoad intrinscam rationem disponendi bene vel male subiectum, quod est essentiale primae speciei.

SECUNDA SPECIES.

Dicitur potentia et impotentia. Et nomine potentiae intelligimus illud principium proximum operandi, quo constituitur subiectum non ad bene vel male operandum, sed simpliciter ad vere operandum ipsam substantiam operationis. Quomodo autem substantia per se non possit operari, sed indigeat qualitate superaddita, ut exeat in actum, tamquam principio eliciente, ad libros de Anima pertinet et ad Metaphysicam, viderique potest S. Thomas 1. p. q. 54. et q. 77. Nomine potentiae comprehenditur tam potentia activa quam passiva; dari enim passivam potentiam in genere qualitatis nobis ostendunt potentiae operativae immanentes, id est receptivae eius, quod eliciunt. An vero detur aliqua qualitas, praesertim ordinis naturalis, quae pure sit potentia passiva et nullo modo activa, non est praesentis loci discutere, sed in 5. Metaph.; sicut neque de potentia neutra agere ad praesens spectat, quae ideo neutra dicitur, quia caret inclinatione ad actum, sed est pure indifferens, non quae neque sit activa neque passiva, sicut Scotus posuit, contra quem agit Caietanus tom. 3. opusc. tract. 3. q. 1.

Nomine autem impotentiae non intelligimus puram carentiam potentiae, sed potentiam imbecillem et imperfectam, sicut hebetudo ingenii, potentia generandi debilis et similia. Unde constat inter potentiam et impotentiam sic acceptam non intercedere specificam distinctionem ex vi potentiae et impotentiae praecise; eadem enim potentia imperfecta et imbecillis sublata imbecillitate reditur perfecta. Non est autem locus in potentia ad distinguendum, sicut in habitu, immobilitatem et firmitatem ex statu accidentali vel ex visceribus et intrinsesis principiis naturae. Nam cum omnis potentia sit quasi propria passio, orta et innata ex principiis naturae, si potentia naturalis sit, omnis potentia habet firmitatem intrinscam, et cum non paulatim acquiratur sicut habitus, non habet ratione status et imperfectae acquisitionis imperfectam firmitatem, licet possit impediri ex aliquo extrinseco et debilitari, et tunc erit impotentia, quae solum ab extrinseco differt a potentia. Verum quidem est ex natura imperfectiori oriri potentiam minus perfectam, quae comparative ad alterius naturae potentiam videatur impotentia. Sed haec proprie impotentia non est, siquidem in suo genere habet vires seu potestatem debitam, licet minorem alterius generis potentia; ut si dicamus formicam minus posse quam leonem, non dicitur simpliciter impotentia illa, quae est in formica, cum in suo genere potentia sit, alias solum summa potentia esset potentia.

Ex quo patet, quomodo differat prima species qualitatis a secunda. Prima enim simpliciter non est principium operandi, sed convenienter disponendi naturam, sive activa sit sive non activa; potentia autem est simpliciter principium operandi vel patiendi. De virtutibus autem infusis, quomodo potentiae non sint, sed habitus, et de charactere, quomodo ad potentiam reducatur, iam supra diximus, neque hoc logici negotii est, sed theologi. Quomodo vero Philosophus 5. Metaph.⁷ numerans species qualitatis potentiam praetermiserit, respondet S. Thomas ibi lect. 16.⁸, quia paulo ante egerat latius de potentia illamque explanaverat.

TERTIA SPECIES.

Est passio et passibilis qualitas. Et relictis variis acceptionibus passionis, quas Philosophus numerat 5. Metaph. textu 26.⁹ et ibi D. Thomas lect. 20.¹⁰, in praesenti passio sumitur pro qualitate, secundum quam fit alteratio. Licet enim passio communiter accipi possit pro omni receptione formae, ut est ab aliquo agente, et sic est praedicamentum passionis; specialiter tamen accipitur pro ea passione, quae fit cum transmutatione aliqua alterationis, hoc enim communiter pati dicimus, quod a sua dispositione alteratur et removetur. Et ex hoc actus appetitus sensitivi specialiter vocantur passiones, quia fiunt cum aliqua transmutatione corporali, ut S. Thomas docet 1. 2. q. 22. art. 2. Dicitur etiam proprietas rei propria passio, quia illam recipit subiectum ut propriam.

DUO ERGO EXPLICANDA SUNT: Primum, in quo proprie consistant istae species; secundum, quomodo inter se differant passio et passibilis qualitas.

Quidam enim dicunt tertiam hanc speciem esse qualitatem ordinatam ad perficiendum et ornandum subiectum, quae neque est potentia, neque habitus nec figura. Sed hi non explicant, quid sit ista qualitas, sed quid non sit. Alii dicunt consistere in hoc, quod sit qualitas causata ex alteratione vel causans illam. Et favet S. Thomas opusc. 48. de Qualitate cap. 4.¹¹ et 5. Metaph. lect. 16.¹² et 1. 2. q. 50. art. 1. ad 3. Alii sumunt hanc qualitatem non ratione alterationis, sed prout causat passionem in sensu, et ita solum comprehendit qualitates sensibiles, a quibus sensus nati sunt immutari. Ita in schola Scoti. Et favet etiam S. Thomas 3. p. q. 63. art. 2. ad 2., ubi docet, quod in hac specie qualitates non sunt nisi sensibiles passiones vel sensibiles qualitates. Tandem alii, ut Caietanus super hoc cap. de Qualitate, sumunt hic passionem et passibilem qualitatem pro ea, quae nata est causari vel causare passionem appetitus. Et quatenus obiective excitat vel incitat has passiones, dicitur passio vel passibilis qualitas. Aliqui recentiores hoc sequuntur, suppresso nomine Caietani.

Omnes istae expositiones probabiles sunt nec multum discordant. Ceterum cum actus appetitus sensitivi habeant duo, scilicet actum immanentem, quod est formalius, et immutationem corporalem, quod materialiter se habet, et ab illa nomen accipiunt passionis, ut S. Thomas docet q. 22. cit. ex 1. 2., oportet, quod qualitates non denominentur passibiles ab actu immanenti praecise, sed ab alteratione et immutatione corporali, cum qua ingitur actus ille appetitus. Unde praecipue et magis originaliter dicetur ista qualitas esse passibilis ab alteratione, cum etiam ex alteratione adiuncta actus appetitus denominentur passiones. Quare melius explicatur ratio huius tertiae passionis ex D. Thoma 5. Metaph. lect. 16.¹³ et opusc. 48. cit.¹⁴, quod qualitas subiecti, ut moti et alterati, est qualitas hanc speciem constituens. Et quia omnes alterationes corporales sunt sensu perceptibiles, saltem secundum gustum et tactum, aliae etiam solum secundum visum, ut illuminatio, coloratio etc., inde est, quod in hac specie solum dicuntur poni qualitates sensibiles, ut in cit. loco 3. p. dixit S. Thomas. Et cum alteratio secundum qualitatem praecedat passionem secundum sensum, utpote eius obiectum, et posita passione alterationis sufficienter intelligatur, unde denominetur passibilis qualitas et passio, ab illa primordialius sumitur ratio istius qualitatis, scilicet quia causat vel causatur ab alteratione; inde vero sequitur, quod causet passionem in sensu.

Circa distinctionem inter ipsam passionem et passibilem qualitatem communis sententia est solum differre accidentaliter et penes causas extrinsecas durationis. Nam specifice eiusdem rationis sunt rubor causatus ex verecundia, qui cito transit, et causatus ex bono temperamento, qui diu durat. Sed quia passio cito transit, dixit Aristoteles ab ea nos non denominari quales, quia a transeunte non fit denominatio simpliciter, quae statum requirit.

QUARTA SPECIES.

Dicitur forma et figura. Sumitur autem forma tripliciter: Primo pro forma substantiali, quae simpliciter dat esse. Secundo pro quocumque actu informante. Tertio pro illa convenienti dispositione quantitatis, qua aliqui dicuntur bene formati vel formosi.

Figura sumitur dupliciter: Uno modo pro signo, sicut dicitur 1. Cor. 10.: «Omnia in figura contingebant illis». Secundo pro modo resultante ex terminatione quantitatis. Et haec vel potest esse intrinsica, sicut figura manus in se, et sic est qualitas; vel extrinseca et situatis, sicut eadem manus complicata vel dilatata diversam figuram situalem exhibet. Et haec secunda potest variari invariata prima vel etiam totaliter tolli, ut a corpore Christi in Eucharistia.

In praesenti figura sumitur secundo modo et forma tertio. Et differunt iuxta communem sententiam solum accidentaliter. Dicit enim figura terminationem quantitatis seu modum illius praecise et quasi mathematice sumptum. Forma addit, quod sit dicta terminatio cum debita proportione quasi formositate. Unde non abstrahit a sensibilibus qualitatibus, sed illis modificatur, et sic figura formata seu cum proportione facta dicitur forma; et proprie invenitur in artificialibus, ut figura domus vel turris dicitur forma. De quo D. Thomas 7. Phys. lect. 5.¹⁵

COORDINATIO PRAEDICAMENTI QUALITATIS.

Genus generalissimum est qualitas. Dividitur in quatuor genera immediate, quae sunt habitus et dispositio, potentia et impotentia, passio et passibilis qualitas, forma et figura. Et unumquodque istorum generum dividitur in varias species, quas in singulis generibus non possumus prosequi.

Sed solum advertendum est, quod IN DUOBUS ULTIMIS GENERIBUS tantum ponuntur corporales qualitates, quia tertia species ex alteratione causatur vel causat primo et per se. Forma autem et figura ex terminatione quantitatis resultat.

IN DUOBUS VERO PRIMIS GENERIBUS et corporales et spirituales qualitates potest inveniri. Habitus ergo potest dividi in operativum et non operativum. Non operativus in corporalem, ut pulchritudo, sanitas, et in spiritualem, ut gratia. Operativus similiter in sensibilem et spiritualem. Sensibiles in varios habitus appetitus sensitivi, ut temperantia, fortitudo, etc.; spiritualis in intellectualem et moralem. Intellectualis in quinque species, scilicet sapientiam, scientiam, intellectum, prudentiam et artem. Moralis dividitur in bonum et malum. Malus (si vere est habitus) per omnia genera vitiorum; bonus per omnia genera virtutum moralium, ut iustitia, religio, pietas etc. Et his annumerantur virtutes supernaturales eis correspondentes.

Potentia dividitur in activam et passivam, activa in incorpoream et corpoream. Sub corporea vitales et non vitales, sub vitalibus sensitivae, vegetativae etc. Vegetativae, ut nutritiva, generativa etc. Sub sensitivis sensus interiores et exteriores et appetitus sensitivus. Sub incorporea voluntas et intellectus, et reductive supernaturalis potentia, quae est character. Aliqui etiam reducunt ad hoc genus species impressas, quia complent potentiam cognoscitivam, sed verius est, quod non dant illi principium operandi, sed disponunt ex parte obiecti, ideoque quando dantur permanenter, pertinent ad habitus, ut S. Thomas ponit 1. 2. q. 50. art. 5. et 6.