Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

QUATUOR ESSE SENTENTIAS circa quidditativam rationem horum praedicamentorum advertit Caietanus super hoc caput de Sex ultimis praedicamentis. Quidam dixerunt haec praedicamenta significare aliquid absolutum cum respectu, v. g. ubi significat locum cum respectu ad locatum. Alii dicunt consistere tantum in denominatione extrinseca, sicut a loco denominatur locatum; et favet D. Thomas in 3. Phys. lect. 5.¹ Alii dicunt consistere tantum in respectu. Sed quia relatio est aliud praedicamentum ab istis, dividuntur in explicando, quomodo ista praedicamenta ab illo relationis distinguantur. Et quidam dicunt praedicamentum relationis fundari super res absolutas, tam spirituales quam corporales; ista vero praedicamenta super modos respectivos et tantum corporales fundari. Alii distinguunt relationes in advenientes intrinsceus vel extrinsecus, et primas vocant, quae positis extremis in actu necessario consurgunt, et istae pertinent ad praedicamentum relationis. Secundas dicunt, quae positis extremis in actu non statim resultant, et in istis ponunt sex ultima praedicamenta. V. g. posito generante et genito resultat relatio patris et filii; posito tamen agente et patiente, etiam approximatis, non resultat necessario actio, ut in agentibus contingentibus vel liberis.

PRO RESOLUTIONE distinguendum est duplex denominans extrinsecum: Unum, quod seipso immediate denominat sine aliqua mutatione, sicut ex visione denominatur res visa. Aliud, quod denominat mediante aliqua applicatione et modo sui ad alterum, ex qua mutatione vel applicatione necessario aliquid quasi mutatum relinquitur in eo, cui adiacet vel a quo dependet, quod aliqui explicant per respectum, alii per modum. Revera enim modus ille seu mutatio non est aliquid absolutum omnino ab extrinseco, sed dependens ab illo, licet non sit ad illud ut ad terminum, hoc enim est proprium relationis secundum esse; et sic praecipuum denominans est ipsa forma extrinseca quasi originative, sed applicative est ille modus, quo applicatur ad informandum. Unde provenit, quod aliquando auctores attribuunt hanc denominationem formae extrinsecae, aliquando ipsi modo ex eius adiacentia relicto, sicut aliquando habitus dicitur ipsa vestis extrinseca, aliquando aliquid medium inter vestem et vestitum, ut infra videbimus.

SIT ERGO CONCLUSIO: Sex ultima praedicamenta non consistunt in extrinseca denominatione neque in relatione secundum esse, etiamsi dicantur extrinsecus advenire, sed in modo relicto applicationis extrinsecae, a quo dependet in denominando.

Haec conclusio est plurium auctorum et sumitur ex D. Thoma, tum in opusc. 48. cap. unico de Sex praedicamentis², ubi negat haec praedicamenta consistere in respectu, alioquin essent de praedicamento relationis, tum quia in 5. Metaph. lect. 15.³ dicit haec ultima praedicamenta esse determinata ad aliquod genus rerum naturalium, et lect. 17.⁴ addit esse aliquid consecutum ex relatione potius quam relationem causans. Unde infertur, quod nec in relatione ea constituit nec in denominatione pure extrinseca, quia haec non est genus rerum naturalium. Specialiter autem de habitu docet, quod est medium inter vestem et vestitum, 1. 2. q. 49. art. 1. et 5. Metaph. lect. 20.⁵ ex Philosopho.⁶ Ergo si est medium, et non relatio, nec pure extrinseca denominatio, restat, quod sit aliquis modus relictus. Idem insinuat de ubi et quando in 4. dist. 16. q. 3. art. 1. quaestiunc. 1.⁷ agens de circumstantiis. De actione vero et passione, quomodo dicat aliquid in agente et passo, dicemus latius in 3. Phys.⁸ Deo dante.

RATIO HUIUS QUANTUM AD PRIMAM PARTEM quod non sint extrinseca denominatio pura, ex eo sumitur, quia talis denominatio extrinseca, prout extrinsece tangit res denominatas, non dicit aliquam naturam realem, cum in illis nihil ponat; prout vero tenet se ex parte formae denominantis, quae in subiecto intrinsica est, iam supponitur esse in suo praedicamento, sicut visio, prout est actus oculi, suum habet praedicamentum, v. g. qualitatis. Ergo non potest iterum poni in alio praedicamento ratione denominationis extrinsecae, tum quia illa denominatio prout extrinseca non addit novam naturam realem, ergo nec novam rationem ponendi in alio praedicamento; tum denique quia ipsa forma et informatio non dicunt duo praedicamenta. Ergo multo minus ratione informationis seu denominationis extrinsecae, quae multo minor est, cum nullam realitatem addat supra formam.

QUOAD SECUNDAM PARTEM de relatione secundum esse etiam extrinsecus adveniente probatur primo, quia quod relatio extrinsecus vel intrinsceus adveniat et necessario resultet positis extremis vel non resultet, non variat essentialem rationem relationis, quia nihil mutat de eius definitione, quae in hoc solum consistit, quod totum eius esse sit ad aliud; hoc autem salvatur in utraque relatione. Ergo non est, cur haec secunda, si vera relatio est et convenit ei haec definitio, excludatur a relationis praedicamento. Si autem non salvatur haec definitio in illa, non erit relatio secundum esse, sed secundum dici.

Secundo, quia falsum est, quod positis fundamento et termino in his relationibus extrinsecis, si fundamentum proximum sit, non statim resultet relatio. Ratio enim fundandi actionem et passionem non est sola positio rei, quae est agens, et rei, quae est patiens, et utriusque applicatio, sed ultra hoc requiritur positio effectus. Ab illo enim denominatur agens, et a corpore non quomodocumque, sed circumscribente denominatur ubi, et a veste ut circumdante denominatur vestitum. Posita autem circumscriptione necessario sequitur ubi, et posito effectu necessario sequitur denominatio actionis, non minus quam posito duplici albo sequitur relatio similitudinis, quia non solum ponuntur extrema, sed etiam fundamentum proximum, quod est convenientia; remoto autem fundamento proximo, quantumcumque ponantur extrema, etiam non resultat relatio. Et ideo non valet responsio auctorum oppositae sententiae, quod posito utroque extremo referibili in relationibus intrinsceis, v. g. duplici albo, non potest relatio impediri, posito autem utroque extremo in relationibus extrinsecis, v. g. agente et patiente, non statim sequitur relatio. In hoc enim non est aequa comparatio, quia cum ponitur duplex album, ponuntur extrema remota et proxima relationis; nam ponitur etiam identitas seu convenientia, quae est proximum fundamentum. At vero agens et patiens etiam applicata solum sunt extrema remota. Proxima enim ratio denominandi agens est positio effectus (sine isto enim non datur terminus et consequenter nec actio), non sola applicatio passi; posito autem effectu non est impedibilis denominatio illa.

Quod vero non sint formaliter relationes ista praedicamenta, sed modi illi relicti ex aliqua adiacentia rei extrinsecae, patet, quia nullum eorum formaliter consistit in ad ut ad. Nam actio est ab alio ut emanatio, passio in aliquo ut immutatio, ubi in loco absolute, situs in dispositione partium, quando in tempore, habitus in vestitu ex adiacentia vestis. Nullus ergo formaliter respicit purum terminum in ratione ad, quod essentialiter petit relatio, sive intrinsceus sive extrinsecus adveniat, sed solum ab aliquo extrinseco dependet in denominando, ratione cuius non sunt omnino absoluti modi, licet a termino absoluti sint.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur auctoritate Divi Thomae 3. Phys. lect. 5.⁹, ubi affirmat, quod haec ultima sex praedicamenta sumuntur ex modo praedicandi extrinseco, et sic prosequitur ibi ostendendo, quod sunt extrinsecae denominationes. Et eodem modo loquitur 5. Metaph. lect. 9.¹⁰ in collectione praedicamentorum. Similiter docet motum localem terminari ad aliquid extrinsecum, scilicet ad locum, ut 1. p. q. 110. art. 3. Ergo contra D. Thomam negatur, quod sint denominationes extrinsecae.

Confirmatur, quia id, quod formaliter denominat in his praedicamentis, est aliquid extrinsecum, licet applicatio eius ponat aliquem modum extrinsecum, non qui sit forma, sed qui sit applicatio formae; alias non salvatur D. Thomas, quando dicit haec non denominare intrinsce, nec acquiri aliquid intrinscum, quando locus in ubi et tempus in quando concurrunt ad istas denominationes non effective nec in alio genere causae quam formalis. Ergo simpliciter est extrinseca denominatio, quia quod extrinseca sit, non ex applicatione, sed ex forma sumendum est.

RESPONDETUR D. Thomam loqui iuxta distinctionem supra¹¹ positam de eo, quod extrinsece denominat mediante modo aliquo seu immutatione intrinsca, non pure extrinsece, ut diximus haec praedicamenta denominare. Et similiter docet motum localem acquirere aliquid extrinsecum, ad differentiam motus alterationis et augmentationis, qui producunt aliquam formam pure intrinsce denominantem; motus autem localis acquirit locum, qui sine extrinseco non intelligitur nec denominat, licet ubi intrinscum relinquat.

Et ad confirmationem respondetur, quod forma denominans non est solum forma extrinseca ut extrinsece manet, sed ut relinquit ex sua adiacentia exteriori aliquam mutationem in re, quae non est sola applicatio et conditio, sed ratio denominandi cum ordine et dependentia essentiali ab extrinseco concurrente ad ipsam denominationem. Itaque si forma mediante inhaerentia informat, resultat forma intrinsca in ratione informandi. Si mediante aliquo modo, qui non sit inhaerentia, sed mutatio ex adiacentia relicta, est forma non pure intrinsce denominans nec pure etiam extrinsece, sed res extrinseca mediante immutatione intrinsca, quae est ratio denominans. Si vero denominat, omni inhaerentia et modo immutandi sublato, est pure extrinseca denominatio, sicut visio denominat rem visam.

Secundo arguitur: Ista sex ultima praedicamenta, quantum ad intrinscam sui rationem, dicunt respectum ad aliquid extrinsecum ut existens, ita quod ablata eius existentia tollitur denominatio, sicut ablato effectu tollitur actio et ablato loco et veste tollitur ubi et habitus. Ergo non sunt relationes transcendentales, quia dependent ab existentia termini, nec res omnino absolutae, quia dependent ab aliquo extrinseco.

Confirmatur: Nam si sunt entitates absolutae, necessario habent esse per actionem, quando de novo fiunt, et sic ad actionem daretur actio. Imo non esset assignabile subiectum actionis et passionis, quia si esset actio in agente, mutaretur agens secundum formam absolutam ad agendum et passum non posset immediate pati a forma, v. g. qualitate vel quantitate, sed immediate pateretur ab illa forma absoluta, quae est passio.

RESPONDETUR ista praedicamenta dependere ab aliquo extrinseco existente, non ut a termino, sicut relatio secundum esse, sed ut a principio et forma, a qua originatur vel circa quam versatur denominatio. Et iste respectus est secundum dici vel transcendentalis, quia, licet dependeat ab existentia illius extrinseci, ut actu existentur denominet, tamen quia essentialiter et per se a tali extrinseco dependet, sicut ubi a loco, actio ab effectu etc., ideo dicitur illa relatio transcendentalis et secundum dici. Relatio autem secundum esse non consistit in hoc solum, quod pendeat ab existentia termini, ut actu existat, quod aliis est commune, sed quod sit ad illum solum ut ad purum terminum.

Ad confirmationem respondetur, quod non est necesse ad omnem entitatem absolutam dari per se actionem, quando vel est ipsa actio vel aliquis modus seu ratio essentialiter connexa vel consecuta ad aliquid prius, sicut subsistentia, unio et alii modi, imo et propriae passiones. Et tamen ad ubi datur per se motus localis in his praedicamentis. In opinione autem Scoti, qui ponit ad relationes extrinsecas, quae sunt ista praedicamenta, dari per se actionem, manifeste sequitur, quod vel ad actionem datur per se actio, vel actio non est relatio extrinsecus adveniens, aut talis relatio non requirit actionem praeter positionem fundamenti et termini.

Ad ultimam partem argumenti, de subiecto actionis, remittimus ad 3. Phys. tractandam illam difficultatem, an sit in passo vel in agente¹²; et ad praesens solum dicimus, quod cum denominatio huius praedicamenti actionis sumatur ab effectu producto tamquam ab aliquo extrinseco, ut D. Thomas docet in 3. Phys. lect. 5.¹³ et opusc. 48. tract. de Actione¹⁴ et seq. art. videbitur, non est difficile intelligere, quod effectus denominat agens mediante ipsa egressionem, quae relinquit ipsum agens determinatum et applicatum non ad agendum per modum virtutis, sed in actu secundo agens; sicut locus mediante ubi relinquit locatum sibi subiectum, et similiter passio est modus, quo ipsa forma inhaerens ut procedens ab agente immutat passum non mediante alia forma, sed mediante alio modo formae. Et sic quantitas vel qualitas in ratione formae immediate recipiuntur, licet consequatur aliquid in ratione modi.