Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

TRIPLEX COMBINATIO potest fieri inter opinionem et scientiam: Prima comparando actum cum actu, scilicet assensum certum et evidentem, qui est scientia, cum incerto et inevidenti, qui est opinionis vel fidei. Secunda comparando habitum cum habitu; est enim habitus scientiae inclinatio ad assensum evidentem, quae est inclinatio contraria illi, quae inclinat ad inevidentem. Tertia est inter habitum et actum, ut si quis habeat habitum opinionis et eliciat actum scientiae vel e contra.

Circa primam comparationem aliqui absolute censent non repugnare circa idem obiectum in eodem intellectu actum scientiae et opinionis, quia existimant solum disparate se habere, non autem privative evidens et obscurum, quatenus procedunt ex diversis motivis. Ita Mag. Cabero hic tract. 7. disp. 4. dub. 6. Alii existimant opinionem, quae simul habet adiunctam haesitationem et formidinem actualem, compatí non posse cum actu scientiae, bene tamen, si exuat illam formidinem modo explicato praec. art. Ita apud Conimbric. 1. Poster. cap. 26. q. 2. art. 2. Qui etiam sentiunt fidem divinam, quae certitudinem habet, non pugnare cum scientia, in art. 3. ad 4., et sic in sola evidentia et inevidentia, remota incertitudine, non videntur ponere oppositionem. Denique aliqui recentiores ad 2. 2. D. Thomae q. 1. art. 4. et 5. distinguunt de evidentia abstractiva et intuitiva, quae est visio, et dicunt visionem omnino repugnare cum fide seu opinione, quia attingit rem immediate in se, non tamen evidentiam abstractivam, quia ipsam rem in se non immediate attingit, et ita non repugnat directe cum obscuritate fidei.

NIHILMINUS DICO PRIMO: Actus obscurus et evidens, sive opinionis sive fidei, sive evidentiae intuitivae sive abstractivae, pugnant inter se in eodem intellectu secundum privationem ex parte subiecti; et eodem modo se habet actus certus et incertus.

In hac conclusione plures auctores conveniunt, quos videre poteris in Cursu Carmel. disp. 20. Logicae q. 4. Est autem expressa sententia D. Thomae. Nam in q. 14. de Veritate art. 9. ad 6.¹ dicit, «quod non videtur possibile, quod aliquis de eodem habeat scientiam et opinionem, quia opinio est cum formidine alterius partis, quam formidinem scientia excludit». Et 1. Poster. lect. 44.² inquit: «Manifestum esse, quod non contingit omnino simul idem sciri et opinari, quia simul homo haberet existimationem, quod posset aliter se habere et quod non posset aliter se habere». Cui concordat, quod resolvit 2. 2. q. 1. art. 5. ad 4., ubi docet, «quod de eodem secundum idem non potest in uno homine esse simul scientia neque cum opinione neque cum fide, alia tamen et alia ratione. Scientia enim cum opinione simul esse non potest simpliciter de eodem, quia de ratione scientiae est, quod id, quod scitur, existimetur esse impossibile aliter se habere; de ratione vero opinionis est, quod id, quod est opinatum, existimetur possibile aliter se habere». De fide vero et scientia subdit, «quod solum ex parte visi et non visi repugnant».

Nec obstat, quod D. Thomas 1. 2. q. 67. art. 3. absolute docet, quod nihil prohibet, quod conveniant in uno obiecto et in uno subiecto cognitio perfecta et imperfecta ex parte medii; potest enim unus homo cognoscere eandem conclusionem per medium probabile et demonstrativum. Ergo aperte censet posse esse simul opinionis actum et scientiae in eodem subiecto, quia sunt per diversa media; nam medium probabile et opinativum idem sunt. Et simile docet in 3. dist. 31. q. 2. art. 1. quaestiunc. 1. ad 4.³ et 3. p. q. 9. art. 3. ad 2. Haec, inquam, non obstant, licet in specie difficilia videantur loca allata, ita ut P. Suarez in Comment. illius q. 9. ex 3. p. voluerit S. Thomam tenuisse, quod opinio et scientia possunt esse simul. Sed tamen ex hoc ipso loco deducitur solutio, ubi S. Thomas dicit, «quod opinio ex syllogismo dialectico causata est via ad scientiam, quae per demonstrationem acquiritur, qua tamen acquisita potest remanere cognitio, quae est per syllogismum dialecticum acquisita, quasi consequens scientiam demonstrativam, quae est per causam». Ubi acute ponderat Caietanus discernenda esse verba S. Doctoris, quae ex industria mutata sunt, dum primo loco ponit dialecticum syllogismum sub nomine opinionis, et secundo loco non sub nomine opinionis, sed cognitionis, ut ostenderetur, quod opinio non est praecise idem quod cognitio probabilis quomodocumque accepta, sed ut exercite est ratio et motivum assentiendi cum formidine alterius partis. Ut autem dicit praecise cognitionem medii probabilis, quantum ad vim probabilitatis circa talem veritatem, quod fieri potest per cognitionem reflexam et consecutam ad scientiam demonstrativam, sic non est opinio. Et cum eadem cautela et advertentia locutus videtur D. Thomas illo loco ex 1. 2. Nam dicit, quod ex parte medii differunt secundum perfectum et imperfectum cognitio, quae est de aliqua conclusione per medium probabile et per medium demonstrativum. Ex parte vero subiecti differunt secundum perfectum et imperfectum opinio, fides et scientia; nam de ratione opinionis est, quod accipiatur unum cum formidine alterius oppositi. Et sic primo loco non nominat opinionem, sed secundo.

Ex quo apparet, quod secundum D. Thomam opinio secundum formalitatem et exercitium opinionis non potest manere cum scientia, quia repugnant ex parte subiecti. Potest tamen manere medium probabile cum medio demonstrativo, non quidem secundum quod constituit cognitionem opinativam illamque exercet in intellectu, sed quia manet cognitio quasi reflexa medii probabilis, quatenus ille, qui habet scientiam, melius cognoscit vim probativam signorum probabilium circa aliquam conclusionem, non vero ab illis in ipso exercitio ducitur ad assentiendum. Hoc enim est, quod D. Thomas exprimit loco illo cit. ex 3. p. dicens, «quod manet cognitio dialectica consequens scientiam demonstrativam, quia ille, qui cognoscit causam, ex hoc etiam magis potest cognoscere signa probabilia, ex quibus procedit dialecticus syllogismus». Igitur secundum D. Thomam in tantum manet medium probabile cum demonstrativo, in quantum magis cognoscuntur signa probabilia ex cognitione scientifica. Quod utique non fit, nisi quia magis penetratur probabilitas talium signorum, quod est cognitio quasi reflexa ipsius medii probabilis. Et sic non constituit assensum opinativum in exercitio circa veritatem et obiectum assensus scientifici⁴, sed in actu signato probabilitas signorum demonstratur.

Nec obstat, quod etiam hac ratione dici posset, quod fides et scientia simul esse possent in eodem subiecto, quod negat D. Thomas. Sequela patet, quia per scientiam potest aliquis melius cognoscere in actu signato auctoritatem dicentis esse rationem credendi. Ergo illa expositio non est sufficiens. Respondetur: Nego antecedens. Nam ex uno, quod scientia per medium probativum demonstrat, non sequitur, quod eodem motivo melius cognoscat auctoritatem dicentis, quoniam auctoritas non manifestatur per aliquod medium probativum; cum probatione careat et discursu, sed simplici intuitu attingitur et ex actu voluntatis crescere potest motivum auctoritatis. Opinio autem seu medium probabile etiam modo probativo procedit, et ideo tunc melius innotescit eius probabilitas, quando altiori lumine probativo, scilicet scientiae, adiuvatur.

FUNDAMENTUM HUIUS CONCLUSIONIS sumitur ex ipsa repugnantia inter evidentiam et inevidentiam, certitudinem et incertitudinem circa eandem veritatem. Ut autem possimus discernere et cognoscere istam oppositionem, considerandum est, quod non est difficultas talem evidentiam et inevidentiam inducere effectus repugnantes in ipso intellectu, si absolute ipsum afficiant, quia evidentia et inevidentia secundum se oppositionem privativam dicunt.

Sed difficultas est, quomodo inveniatur ista repugnantia, quando fit per diversa media. Non enim repugnat, quod intellectus per unum medium videat, per aliud non videat, et sic utendo diversis mediis non est contradictio videre et non videre, sicut non est contradictio magis et minus perfecte cognoscere per diversas scientias magis vel minus perfectas.

Ceterum in hoc est grandis aequivocatio, quia diversitas mediorum tunc solum compatitur in eodem subiecto respectu eiusdem veritatis, quando ipsa media inter se oppositionem non habent nec effectus oppositos inducunt, vel etiam quando refunduntur in ipsa obiecta, ita quod constituunt diversam veritatem seu obiectum. Si autem diversa media ita se opponuntur, quod inducunt effectus oppositos, scilicet assensus, quorum unus est evidens, alter inevidens, sicque afficiunt intellectum circa eandem veritatem, etiamsi procedant ex diversis mediis, sunt incompatibles, sicut etiam tenebrae et lux, licet causentur a diversis causis, si tamen in eodem subiecto ponantur, opponuntur privative.

Igitur quando concurrunt medium evidens et inevidens, certum et incertum, quae utique ita se habent, quod unum in se ipso caret perfectione, quam alterum importat, ut videamus, an etiam ex parte subiecti oppositionem exerceant, attendendum est ad effectus, quos in subiecto relinquunt. Nam dupliciter solum possunt comparari ad subiectum: Uno modo absolute afficiendo intellectum et in exercitio relinquendo illum simul videntem unam veritatem et non videntem seu non pervenientem ad videndum illam, quietatum et convictum in veritate et non quietatum nec plene convictum in eadem, licet isti diversi motus et affectiones a diversis principiis seu motivis fiant. Alio modo non absolute et in exercitio sic afficiendo, sed cum quadam reflexione et connotatione, v. g. iudicando hoc esse inevidens et incertum, ut subest talibus praemissis inevidentibus et incertis, esse vero certum et evidens, ut subest aliis praemissis, ita quod ipsum subesse talibus praemissis non solum sit motivum exercite et effective ducens intellectum, ut videat vel non videat, sed etiam se habeat ut obiectum, de quo iudicatur inferre visionem vel non inferre visionem.

Primo modo non potest non dari repugnantia et oppositio inter istos assensus et inter ipsa media, et sic D. Thomas 1. Poster. lect. 44.⁵ docet ex Aristotele, quod eodem modo pugnant scientia et opinio, sicut opinio vera et falsa, quae utique circa idem obiectum repugnant inter se. Et ratio est, quia effectus omnino oppositos inducunt et motus contrarios in eodem intellectu. Per unum enim motum pervenit ad hoc, ut reddatur videns clare, per alium manet inevidens et non pervenit ad videndum unam et eandem veritatem. Per unum plene quiescit et terminatur assensus intellectus, per alium non convincitur nec quiescit nec eius indifferentia vincitur. Ergo sic afficere potentiam est ponere in illa effectus repugnantes et ex parte ipsius potentiae, ut est moveri et non moveri seu quiescere, videre et non videre eandem rem actu, sicut si idem oculus deducatur ad videndum clare unam rem et non videndum clare eandem, licet fiat hoc per diversas causas et media, tamen quia effectus ipsi sunt repugnantes, non possunt in eodem subiecto simul poni. Et generaliter loquendo omnes effectus repugnantes ex diversis causis oriri solent et sub diversis motivis, et tamen inter se uniri non possunt in eodem subiecto, quia efficientia diversarum causarum non tollit formalem effectuum repugnantiam. Sic in praesenti si motiva et media diversa se habent ut causae inducentes effective effectus repugnantes, ut videre rem et inevidentem manere obscure, non tollitur earum repugnantia ex eo, quod a diversis mediis seu causis inducantur.

Si vero secundo modo fiat, tunc manifestum est non repugnare opinionem et scientiam, quia tunc non est opinio, sed certitudo, nec versatur circa eandem veritatem, sed circa diversam. Nam quod conclusio aliqua, ut illata ex praemissis probabilibus, sit inevidens et incerta, est iudicium certissimum, quia non infertur circa ipsam veritatem illatam, sed circa eius illationem et dependentiam a praemissis, et hanc certum est esse incertam. Et hoc modo, ut supra diximus ex D. Thoma, medium probabile ut consequens ad scientiam potest compati cum ipsa, quia ex causa demonstrante perfectius ipsa signa probabilia cognoscere potest. Sed non loquimur in praesenti in hoc sensu, sed de opinione et scientia, quatenus exercite afficiunt intellectum circa eandem veritatem conclusionis, non quatenus una in actu signato iudicatur incerta et alia certa.

Quod autem sit repugnantia inter opinionem seu fidem cum evidentia visionis et cum evidentia scientiae etiam abstractiva, ut docet S. Thomas 2. 2. q. 1. art. 5., inde constat, quia omnis evidentia scientifica, etiam abstractiva, originatur ex aliqua visione intuitiva necessarioque illi annectitur, sicut praec. art. vidimus ex D. Thoma numerante omnes modos evidentiae. Cum ergo scientifica evidentia per se connectatur et oriatur ex visione principiorum, obscuritas, quae opponitur immediate scientiae, mediate et per necessariam connexionem opponitur visioni; eadem enim oppositione, qua unum opponitur alteri et destruit alterum, destruit id, quod necessario ei est annexum, sicut quod opponitur risibili, opponitur rationali.

Circa secundam comparationem, scilicet inter habitum opinativum et scientificum, multi censent non opponi inter se habitus istos, sed posse esse simul in eodem subiecto; nec enim dicunt actualem obscuritatem et evidentiam, sed solum inclinationem ad actus formaliter obscuros vel evidentes.

NIHILMINUS DICENDUM EST SECUNDO: Habitus istos opponi inter se contrarie tamquam oppositas inclinationes ad oppositos actus, sicut in naturalibus opponitur gravitas et levitas, quae inclinant ad oppositos motus, et in moralibus virtutes et vitia.

Unde D. Thomas loco supra cit. ex 1. Poster. lect. 44.⁶ cum dixisset ex Aristotele, quod opinio et scientia opponuntur sicut opinio vera et falsa, eodem tenore loquitur de opinione pro habitu et de aliis habitibus, qui semper se habent ad verum, cum quibus comparat scientiam, ut patet ibidem § Comparat scientiam ad aliquos habitus.⁷ Ergo non loquitur de opinione solum pro actu, sed etiam pro habitu, quando contrarietatem ponit inter illos. Et eodem modo loquitur de habitu opinionis et scientiae 2. Poster. lect. 20. in fine.⁸

RATIO autem sumitur ex dictis, quia impossibile est actus aliquos opponi inter se, et ipsos habitus ad tales actus inclinantes non opponi, siquidem inclinationes aliquae in tantum dicuntur oppositae, in quantum ad motus oppositos inclinant. Ergo ubi ipsi motus seu actus oppositi sunt, inclinationes ipsae oppositae esse debent. Inclinationes autem oppositae contrarietatem habent inter se, ut in exemplis adductis manifestum est; ergo non poterunt compati in eodem subiecto eo modo, quo formae contrariae non compatiuntur.

Sed est notandum, quod quia formae contrariae tunc se expellunt a subiecto, quando sunt perfectae, non quando sunt in statu imperfecto et remisso, eo quod forma contraria, si est in statu perfecto, subicit sibi perfecte indifferentiam subiecti et ad uniformitatem suam reducit, et sic non permittit relinqui indifferentiam ad oppositum contrarium, ideo oportet, quod habitus evidens expellens obscurum perfecte subiectum informet. Et inde est, quod lumen gloriae, nisi detur in statu perfecto, non expellit habitum fidei, quia non datur modo habituali, sed per modum transeuntis, et ita docet D. Thomas 2. 2. q. 175. art. 3. ad 3., quod illud lumen gloriae, quod fuit datum Paulo, quando vidit in raptu divinam essentiam, non evacuavit habitum fidei, quia non fuit datum per modum habitus. Et similiter si daretur aliqua demonstratio ita imperfecto modo, quod non generaret habitum, sicut illa visio gloriae, vel non daretur permanenter, sed per modum transeuntis, non evacuaret habitum opinionis; tamen si demonstratio sit vera et perfecta, ita quod clare et manifeste connectatur cum propositione per se nota, unico actu totaliter convincentem intellectum et firmantem illum circa veritatem illatam, ut dicit D. Thomas 1. 2. q. 51. art. 3. Et ideo habitus scientificus ex natura sua semper expellit habitum opinionis, quia semper est habitus perfectus, et ita habet se sicut forma contraria intensa, quae semper expellit oppositam.

Circa tertiam comparationem, scilicet inter habitum et actum evidentem et inevidentem, DICO ULTIMO: Ex natura rei non opponuntur formaliter, sed compatiuntur in eodem subiecto; possunt tamen mutuo se expellere, quando unus actus generat perfectum habitum, qui hoc ipso quod perfectus est, in subiecto expellit oppositum.

PRIMA PARS conclusionis probatur, quia inter habitum et actum non est formalis oppositio, sed effective vel dispositiva, quatenus actus disponit ad habitum oppositum, vel quatenus habitus producit actum, qui alteri actui opponitur formaliter. Inter se tamen actus et habitus non opponuntur; habitus enim solum dicit inclinationem ad aliquid, actus vero actualem tendentiam. Stat autem bene cum inclinatione ad unum tendentia ad oppositum, sicut lapis stante gravitate, quae inclinat ad centrum, potest tendere sursum per impulsum violentum, et habens habitum virtutis potest actu peccare, et habens habitum fidei actu videre Deum per modum transeuntis, ut expresse docet D. Thomas 2. 2. q. 175. art. 3. ad 3. Ergo similiter habens habitum scientiae poterit elicere actum opinionis, nec tamen ex hoc amittit scientiam.

AT VERO E CONTRA, qui habet habitum opinionis, si eliciat actum demonstrativum, hoc ipso illo unico actu generat habitum scientiae perfectum, quia est perfecte convincens intellectum et vincens totam eius resistentiam. Et talis habitus non compatitur cum habitu opinionis propter totaliter convincentem, sicut una forma contraria perfecta expellit aliam; sed hoc est mediante habitu perfecto, quem ille actus generat, non ex sola formali ratione actus respectu habitus oppositi.

Quodsi habitus infusi, ut gratia et caritas, unico actu opposito peccati expelluntur, ut docet D. Thomas in 2. 2. q. 24. art. 12., hoc non est ex eo, quod actus formaliter destruat oppositum habitum, sed quia impedit influxum causae conservantis, quatenus homo per peccatum avertitur a Deo, et sic ponit obstaculum, ut recipiat a Deo lumen gratiae, quo redditur conversus ad Deum ut ad finem, sicut qui claudit fenestram, ponit impedimentum luci solis, ne illuminet aerem. Unde non destruuntur illi habitus per formalem oppositionem actus, sed per oppositionem impedimenti, quod non habet locum in praesenti, ubi habitus scientiae et opinionis non pendent in fieri et conservari ab aliqua causa extrinseca, cuius influxus per actum oppositum impediatur.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur, quia tota ratio oppositionis inter actum scientiae et opinionis vel est ex pluralitate actuum vel ex contrarietate. Non ex pluralitate tantum, alias non magis repugnarent quam duo actus scientiae vel opinionis, aut quicumque alii actus disparate se habentes. Non ex contrarietate, quia ista contrarietas tota est ratione claritatis et obscuritatis, et ratione certitudinis et incertitudinis. Sed ista non repugnant contrarie, secundum quod habentur per diversa media; nec enim repugnat eandem rem habere diversas causas, quasdam necessarias, quasdam contingentes, et secundum causas necessarias iudicamus non posse aliter se habere, et secundum causas contingentes posse aliter se habere. Et istam propositionem: «Mortui resurgunt» sine ulla contradictione affirmamus secundum causas supernaturales et negamus secundum causas naturales. Ergo similiter ex diversis causis et motivis iudicabimus de eadem conclusione certo et incerto, evidenter et inevidenter. Unde D. Thomas 1. 2. q. 67. art. 3. inter opinionem et scientiam seu medium probabile et demonstrativum solum posuit oppositionem respectu eiusdem actus seu medii, non respectu eiusdem subiecti per diversa media.

Confirmatur, quia actus contrarii circa idem obiectum possunt esse simul in voluntate, ergo etiam actus opinionis et scientiae in intellectu.

Consequentia patet, quia isti actus non opponuntur inter se privative et contradictorie, cum uterque sit actus positivus, nec ex parte obiecti contradictorie se habent, cum uterque sit affirmatio eiusdem veritatis.

Antecedens vero probatur: Nam voluntas Christi simul afficiebatur laetitia et tristitia circa idem obiectum, scilicet passionem suam, de qua tristabatur ut malum naturae et gaudebat ut redemptiva hominum.

RESPONDETUR oppositionem inter actum opinionis et scientiae esse ratione contrarietatis non quomodocumque, sed inferentis, effectus privative oppositos, scilicet videre et non videre clare idem obiectum et certificari de ipso iudicando, quod impossibile est aliter se habere vel non certificari iudicando oppositum, quod S. Thomas, ubi supra, aequiparat oppositioni inter verum et falsum.

Ad id autem, quod dicitur de diversis mediis, respondetur, quod illi assensus dati per diversas causas et media necessaria et contingentia, ut sunt formales rationes oppositorum iudiciorum absolute, opponuntur in se, non vero si ipsae causae et media quasi reflexe et in actu signato considerentur ut obiecta, de quibus fit iudicium probabilitatis opinativae vel necessitatis; sic enim non est circa idem obiectum. Similiter in illa propositione: «Mortui resurgunt», «mortui non resurgunt», si utraque sumatur absolute, contradicunt et pugnant in intellectu. Si vero non sumantur absolute, sed aliquid explicet una, quod non alia, id est: «Mortui secundum Dei potentiam resurgunt, secundum causas naturales non resurgunt», sic non versantur circa idem, et consequenter non contradicunt. Similiter ergo opinio et scientia se habent, quod absolute exercita effectus oppositos inducunt. Si autem in actu signato considerentur et formetur iudicium non de ipsis rebus tantum, sed de certitudine vel incertitudine, quam habent, ut dependent a talibus causis et mediis, sic non contradicunt nec opinative tunc proceditur in aliquo iudicio, sed certo. Et in summa: Opinio et scientia opponuntur sicut opinio vera et falsa, ut Aristoteles dicit cap. 26. in 1. Poster.⁹ et D. Thomas lect. 44.¹⁰ Atque adeo sicut de iudiciis oppositis in veritate et falsitate, loquendum est de iudicio opinativo et scientifico. Et D. Thomas in 1. 2. q. 67. art. 3. non solum posuit oppositionem inter scientiam et opinionem ex parte medii vel actus, sed etiam ex parte subiecti, ut expresse ibi dicit et art. praec. declaravimus.

Ad confirmationem respondetur, quod contrarii motus gaudii et tristitiae in voluntate non versantur circa idem obiectum secundum eandem rationem boni et mali, sed secundum diversam. Laetabatur enim Christus Dominus de sua passione, quatenus erat in salutem generis humani, tristabatur vero de ea, quatenus erat malum naturae, quae sunt obiecta diversa formaliter, licet sint idem materialiter.

Quodsi instes: Cur similiter non poterit opinio et scientia versari circa idem obiectum materiale, siquidem sub diversis considerationibus versatur? Respondetur, quod si illae formalitates opinionis et scientiae efficerent diversas veritates, constituendo scilicet diversa obiecta, eadem esset ratio ac de motibus voluntatis.

Ceterum in intellectu ex eo, quod una veritas per respectum ad medium evidens deducatur vel per respectum ad inevidens, non mutatur in ratione veritatis obiectivae. Manente autem eadem veritate, si illuminatio illius fiat a diversis mediis, quorum unum illuminat plene illam veritatem, aliud obscure, hoc ipso inducunt effectus oppositos in intellectu circa eandem veritatem, tamquam circa materiam illuminatam illo duplici lumine opposito, licet sint lumina diversorum habituum, semper enim oppositos effectus faciunt.

At vero obiectum voluntatis, quod est bonum, in ipsamet ratione boni variatur ex solo diverso respectu et habitudine, quia eadem res comparata ad unum est bonum et conveniens, et comparata ad aliud disconveniens, quia bonum et malum sumuntur relate, et sic fit diversum obiectum in ratione boni et convenientis. Unde diversi motus redduntur non oppositi hoc ipso, quod mutant obiecta. Et tamen in appetitu sensitivo etiam circa diversa obiecta non possunt dari diversi motus gaudii et tristitiae, quia important motum corporalem dilatationis et constrictionis circa cor, qui absolute repugnant simul, quia secundum diversos situs fiunt.

Secundo arguitur: Fides divina est obscura et non pugnat cum scientia naturali, quae est evidens; ergo non omnis obscuritas repugnat evidentiae.

Antecedens probatur primo, quia fides et visio in tantum pugnant, in quantum visio se habet ut quies intellectus, credere autem sicut motus. Sed fides divina solum est motus tendens ad visionem gloriae, non ad scientiam naturalem; ergo non pugnat cum scientia naturali, sed cum visione gloriae. Secundo, quia in philosopho christiano manet fides circa illam propositionem: «Deus est», alioquin inferiori certitudine teneret illam quam fidelis rusticus, qui illam credit, et sic esset deterioris conditionis. Tertio, quia Paulus in raptu habuit fidem simul cum visione gloriae, ut dicit S. Thomas 2. 2. q. 175. art. 3. ad 3.; ergo non repugnat fides cum actu visionis vel scientiae. Denique in opinione, quae dicit posse unum corpus poni in duobus locis, tunc si homo ponatur Romae et Compluti, Romae videbit Papam et Compluti credet, quae dicuntur de illo. Ergo non repugnabit visio clara et obscura in eodem subiecto circa idem.

RESPONDETUR negando antecedens, ut est expressa sententia D. Thomae 2. 2. q. 1. art. 5. Et eadem est oppositio inter obscuritatem et evidentiam visionis et evidentiam scientiae, quae per se connectitur et necessario derivatur ex visione principiorum.

Ad primam probationem respondetur, quod fides divina comparatur ad visionem, ut motus ad quietem dupliciter: uno modo in ratione termini et fruitionis perfectae, et hoc modo terminus illius et quies solum est visio gloriae. Secundo ex parte modi procedendi, licet non quoad plenitudinem fruendi, et sic etiam modus procedendi evidenter in scientia naturali terminat modum procedendi fidei, quia per fidem ratione obscuritatis captivatur intellectus et quasi ponitur sub alienis terminis, ratione vero scientiae a proprio obiecto convincitur evidenter.

Ad secundam probationem: Longa disputatio est apud theologos, quomodo maneat fides in philosopho christiano, quam hic resolvere non possumus. Sed breviter dicimus imprimis posse manere fidem circa illam propositionem: «Deus est» in philosopho christiano quantum ad promptitudinem animi. Unde non est deterioris conditionis quantum ad meritum et habitualem certitudinem, esto sit quantum ad actualem.

Secundo, quod manet fides quantum ad illam propositionem: «Deus est», credendo Deum esse ut auctorem supernaturalem, quo pacto debet cognosci ab eo, qui iustificatur, siquidem in illo articulo: «Deus est et remunerator est» continentur implicite omnes alii articuli supernaturales, ut docet S. Thomas 2. 2. q. 1. art. 8. Non possunt autem supernaturals veritates contineri in illa veritate: «Deus est», quatenus naturalis veritas praecise est. Unde D. Thomas q. 14. de Veritate art. 9. ad 8.¹¹ dicit, «quod Deum esse, prout demonstratum, non est articulus fidei, sed unitas divinae essentiae, qualis ponitur a fidelibus cum omnipotentia et omnium providentia et aliis huiusmodi, quae probari non possunt». Et idem docet 2. 2. q. 1. art. 8. ad 1. Manet autem scientia et non fides de illa propositione «Deus est ut auctor naturalis et ut cognoscibilis ex effectibus naturalibus evidenter». Sed sic sumpta est distincta veritas formaliter et distincta propositio a prima, quae Deum secundum veritates supernaturaliter revelatas attingit existere.

Vel denique tertio dicimus, quod circa illam propositionem: «Deus est», etiam ut est auctor naturalis, habet maiorem certitudinem actualem philosophus christianus quam rusticus fidelis, participatam a fide ex coniunctione ad illam, in quantum ex fide relinquitur quoddam iudicium, quod ea, quae sunt fidei, sunt certiora omni naturali cognitione; in quo iudicio intellectus apprehendit certitudinem et non obscuritatem fidei. Ex hoc autem iudicio firmatur intellectus demonstrantis, ut certificetur suae demonstrationi, tamquam habet de illa veritate: «Deus est», non subesse falsum neque esse fallacem demonstrationem, cum tamen in aliis demonstrationibus naturalibus propter debilitatem nostrae rationis id possit timeri, quia in his multi soleant immisceri errores, ad quos corrigendos deservit fides, ut tradit D. Thomas 1. Contra Gent. cap. 4. et 2. 2. q. 2. art. 4. Unde ex hoc roboratur ipsa demonstratio participatque a fide certitudinem, formando illud iudicium sine hoc, quod a fide in illo iudicio accipiat obscuritatem. Et ponit exemplum D. Thomas 2. 2. q. 4. art. 8. ad 2. in eo, qui formaret demonstrationem et ab aliquo magnae scientiae viro videret eam approbari, sine dubio roboraretur in sua demonstratione, intelligens eam a deceptione esse immunem. Ita cum videat philosophus veritatem suae demonstrationis a divina fide probari, maxime in ea roboratur. Et hoc non facit fides influendo per actum credendi in illam demonstrationem, sed mediante illo iudicio, quod formatur de eius certitudine et non de eius obscuritate; et sic certitudo eius apprehensa roborat. In apprehensione autem possumus accipere iudicium de certitudine et non apprehendere id, quod est de obscuritate, sicque mediante tali praecisione influit fides per illud iudicium certitudinem in demonstrationem, non obscuritatem.

Ad tertiam probationem respondetur actum visionis in Paulo non exclusisse habitum fidei, quia ille actus visionis fuit sine habitu, eo quod non habuit statum permanentiae, sed elicita fuit ab auxilio, id est qualitate transeunte supplente vicem habitus, et sic non est exclusus habitus fidei.

Ad confirmationem dicitur, quod admisso illo casu de positione corporis in duobus locis (quod tamen in 4. Phys.¹² reiciemus) dicendum est, vel quod illa visio et non visio non pugnant, quia sunt respectu diversorum locorum, in quibus fungitur homo quasi vice duplicis personae et subiecti. Vel dicendum, quod omnia, quae videret in uno loco, videret in alio propter identitatem oculi videntis et perinde se haberet ac si uno loco existens tam perspicaciter videret, ut attingeret ea, quae sunt in loco illo remoto, siquidem utrumque locum attingit in utroque loco existens.

Ultimo arguitur: Nam qui habet habitum scientiae, potest uti medio probabili ad probandam conclusionem iam demonstratam; saepe enim contingit accumulare media et argumenta probabilia ad idem probandum, quorum aliqua sunt probabilia, alia demonstrativa. Tunc per talia argumenta probabilia generatur aliquis habitus (multiplicati enim actus generant habitum), et non scientificus, ut de se patet, ergo opinativus. Ergo simul compatiuntur isti habitus.

RESPONDETUR, quod ille, qui habet habitum scientiae, si eliciat actum opinionis exercendo ipsam formidinem opinativam et assensum illius, et non solum cognoscendo perfectius vim signorum probabilium (ut D. Thomas dicit posse fieri in eo, qui post demonstrationem utitur medio probabili), tunc talis assensus opinativus non generabit habitum propter impedimentum subiecti, in quo est habitus scientiae, qui firmiter et perfecte actuat subiectum nec compatitur oppositum habitum. In quo differt ab habitu virtutis et vitii, quia sicut virtus non generatur unico actu, sed consuetudine, quia non vincitur tota indifferentia rationis ad bonum per unicum actum propter contingentiam et libertatem ad bonum et plures circumstantias, quae ad illud requiruntur, ut docet D. Thomas 1. 2. q. 51. art. 3., ita nec expellitur unico actu, sed possunt fieri plures actus vitiosi, quibus assuescit animus ad oppositum virtutis et hoc ipso minus firmiter adhaeret virtuti; unde relinquitur locus, ut oppositus habitus paulatim generetur. Quod non currit in habitu scientiae respectu opinionis, quia unico actu perfecte generatur et certo adhaerere facit intellectum in vi evidentiae, non in vi consuetudinis.