Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

SUPPONIMUS distingui in intellectu actum cognoscendi ab ipso obiecto cognito et a specie impressa et expressa. Nam, ut dicit D. Thomas q. 8. de Potentia art. 1.¹, quatuor sunt, quae in intellectu concurrunt ad cognitionem, scilicet res, quae intelligitur, conceptio intellectus, species, qua intelligitur, et ipsum intelligere. Et ratio est, quia necessario fatendum est in nostro intellectu dari aliquam operationem vitalem, quae procedit ab intellectu formato specie, siquidem operatio intellectus et cognitio eius paritur ab obiecto et potentia; obiectum autem media specie actuat potentiam. Rursus haec operatio formaliter non potest esse ipsa species expressa seu verbum formatum ab intellectu, quia si est formatum ab illa, aliqua operatione formatum est, et consequenter operatio distinguitur a tali specie expressa. Et operationem vocamus actum intelligendi, speciem autem expressam terminum seu verbum dictum et expressum ab illa, in quantum dictio est.

Unde etiam hoc amplius confirmatur, quia intelligere vel consideratur ut est dictio exprimens, vel ut purum contemplari et cognoscere. Si ut dictio, est essentialiter productio verbi, atque adeo petit, quod illud sit terminus talis productionis. Si ut purum cognoscere, requirit, quod obiectum sit illi applicatum et unitum in esse immateriali, non solum per modum principii, quo elicitur cognitio, sed etiam per modum termini, in quo attingitur obiectum. Terminus autem cognitionis non est ipsa cognitio, sed cognitio est tendentia ad obiectum, quod cognoscitur. Et quia non cognoscitur obiectum nec terminat cognitionem secundum esse reale et materiale ad extra, sed ut redditur spirituale et immateriale ad intra, requiritur aliqua forma intelligibilis, in qua reddatur obiectum sic immateriale et spirituale ex parte termini. Et hoc est species expressa seu verbum. Quod totum latius explicabitur in libro de Anima q. 10.

Quia ergo determinatum est de ipsa specie impressa et expressa, an sint signa, restat id videre de actu ipso intellectus, qui est cognitio et tendentia ad obiectum.

SIT ERGO UNICA CONCLUSIO: Actus intelligendi sic distinctus a specie impressa et expressa non est signum formale, in quacumque operatione intellectus sumatur.

Haec conclusio est contra aliquos recentiores, etiam ex thomistis, sed tamen pro illa videri potest Capreolus in 4. dist. 49. q. 1., Ferrariensis 2. Contra Gent. cap. 49. § Ex hoc enim in fine.

RATIO EST, quia signum essentialiter est repraesentativum, actus autem intelligendi formaliter non est repraesentatio, sed operatio et tendentia ad obiectum. Unde cum per tales actus multiplicatos generatur habitus, habitus genitus non est repraesentativus, sed dispositio potentiae ad eliciendum actus sibi similes. Et ita D. Thomas 1. p. q. 12. art. 2. negans dari speciem repraesentativam Dei, ut est in se, concedit dari lumen gloriae, quod est similitudo confortans intellectum ex parte potentiae, et sic negat lumini seu habitui rationem repraesentationis. Ergo similiter actus intelligendi non est repraesentatio, quia actus sunt similes habitibus, et si esset repraesentatio, multo magis id conveniret habitui, quia est res quaedam permanens, quam actui, qui est quaedam operatio.

Et confirmatur, quia si actus esset repraesentatio, vel esset distincta repraesentatio a specie expressa vel eadem. Eadem esse non potest, cum sit res distincta actus intelligendi a specie expressa. Si autem est distincta, vel idem repraesentat, quod verbum, et sic altera illarum superfluit, vel aliquid distinctum, et sic non cognosceretur idem per actum cognitionis et per eius terminum, qui est verbum.

Denique vel illa repraesentatio actus intelligendi esset similitudo impressa vel expressa, quia non videtur posse dari aliquod medium in genere repraesentationis inter expressum et impressum. Si est impressa, habet se per modum principii, quod imprimitur seu infunditur ab extrinseco ipsi intellectui. Actus autem intelligendi non potest ab extrinseco imprimi, sed ab intrinseco intellectus oritur, cum sit actus vitalis. Si est expressa, ergo est verbum et per modum termini expressi et producti se habet; nos autem hic loquimur de actu intelligendi prout distincto a verbo.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur: Signum formale est esse potentiae formalem notitiam alicuius per modum repraesentationis; sed hoc totum convenit actui cognoscendi; ergo est signum formale.

Minor probatur. Nam quod sit formalis notitia, constat, cum sit ipsamet cognitio, quae est idem quod notitia. Quod autem per modum repraesentationis, probatur, quia unit obiectum potentiae; intelligere enim, ut dicit D. Thomas 1. p. q. 27. art. 1. ad 2., consistit in hoc, quod facit unum cum ipso intelligibili; sed hoc unire est praesens facere potentiae obiectum, quod unit, ergo est repraesentatio.

Et confirmatur, quia actio immanens non est formalis productio, sed solum virtualis. Formaliter autem est actus de genere qualitatis, qui versatur circa obiectum tendendo in illud, non operando illud. Ista autem tendentia etsi non producit obiectum, unit obiectum potentiae, et consequenter repraesentat, quia repraesentare est praesens facere seu unire cognoscibiliter.

RESPONDETUR actum intelligendi non esse signum formale, quia deficit ei ratio repraesentandi, ut diximus. Et ad impugnationem in oppositum respondetur, quod actus intelligendi unit obiectum per modum operationis tendentis in illud, non per modum formae, quae substituat et vices gerat pro illa. Et ideo non habet rationem repraesentantis, quia repraesentatio fit continendo alterum tamquam vices eius gerens, non operando. Unde actio unitiva non dicitur repraesentare, licet uniat, et sic non omnis modus uniendi est modus repraesentandi; sicut etiam species impressa, quia unit per modum principii cognitionis, non unit per modum repraesentantis formaliter.

Ad confirmationem respondetur, quod actus intelligendi, licet sit qualitas, non tamen reddit praesens obiectum ut forma ex parte obiecti se tenens quasi vices eius gerens, sed ex parte potentiae tendens et operans circa obiectum. Et ideo non est unio repraesentativa, sed operativa seu per modum actus secundi, non ut continens, sed ut tendens ad obiectum.

Secundo arguitur: Notitia sensus exterioris est signum formale, et tamen ibi non est verbum aut imago expressa, ut docet D. Thomas q. 8. de Veritate art. 5.² et opusc. 14.³ Ergo non requiritur ad rationem signi formalis similitudo expressa, sed sufficit actus cognoscendi.

Maior probatur, quia alias in sensibus externis non daretur notitia formalis, et consequenter neque cognitio formalis, quia notitia formalis est signum formale. Imo, ut dicit Mag. Soto lib. 1. Summul. cap. 3., notitia sensuum exteriorum est terminus, quantum est ex modo significandi; de ratione autem termini est, quod sit signum. Ergo actus sensus externi signum est, et non instrumentale, ergo formale.

Et confirmatur, quia actus sensus externi est vere actus immanens, ergo est ultimum complementum et perfectio potentiae, ergo in ipso fit ultima et perfecta unio cum obiecto, ergo et repraesentatio, cum non sit alia unio inter sensum externum et obiectum quam mediante actu.

RESPONDETUR verum esse, quod sensus externus non habet verbum seu imaginem expressam, in qua cognoscat, quia propter suam materialitatem non petit tantam unionem cum obiecto, ut sit intra potentiam, sed debet ferri in rem extra positam, quae ultimate redditur sensibilis ut est extra sensum. Et licet cognitio sensus externi sit actio immanens, non tamen de necessitate est productio nec respicit terminum ut immutatum a se, sed ut intentionaliter et obiective unitum, virtualiter tamen potest habere vim productionis; sicut cognitio in quantum dictio producit verbum, et amor in quantum spiratio impulsum, et sensatio externa producit repraesentationem⁴ seu speciem, non intra se, sed in sensibus internis, ut docet S. Thomas 4. Contra Gent. cap. 11. et opusc. 14.⁵ Ex se tamen actus immanens non est actio per modum motus et viae tendentis ad ulteriorem terminum, sed per modum ultimae actualitatis, in qua completur tota cognitio, et ideo comparatur intelligere a Divo Thoma ipsi existere 1. p. q. 14. art. 4. et alibi saepe.

Quare ad probationem argumenti dicitur, quod in sensu externo datur notitia formalis per modum cognitionis, quae est tendentia potentiae ad obiectum, non per modum repraesentationis, quae est forma loco obiecti substituens in potentia. Et sic licet signum formale dicatur notitia formalis terminative, quia est terminus cognitionis, non tamen omnis notitia formalis est signum formale, scilicet ipse actus cognoscendi. Nec dicitur a Mag. Soto terminus cognitio sensus externi absolute, sed secundum quid, solum prout est simplex quaedam cognitio.

Ad confirmationem respondetur, quod actus sensus externi est ultimum complementum per modum actus secundi ad differentiam actionis transeuntis, quia, ut dicit Divus Thomas q. 14. de Veritate art. 3.⁶, actus operationis transeuntis habet complementum in termino, quod fit extra agentem; complementum autem actionum immanentium non sumitur penes id, quod fit, sed penes modum agendi, quia ipse actus est perfectio et actualitas potentiae. Unde virtus in his potentiis non attenditur penes optimum, quod facit, sed penes hoc, quod operatio sit bona. Ita Divus Thomas. Ceterum licet operatio sensus externi sit perfectio ultima uniens obiectum potentiae, non tamen repraesentative id faciat, quia, ut saepe diximus, est unio per modum tendentiae ex parte potentiae ad obiectum, non per modum formae substituentis pro obiecto; repraesentatio autem formaliter est substitutio eius, quod repraesentatur.