Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Definitionem quantitatis non tradit Aristoteles in hoc tract. Praedicamentorum, sed absolute inchoavit a divisione quantitatis in continuum et discretam. Definivit autem quantitatem in 5. Metaph. textu 18.¹: «Quantum est, quod est divisibile in ea, quae insunt, quorum utrumque aut singulum, unum aliquid et hoc aliquid natum est esse». Cuius definitionis explicationem tradit ibi D. Thomas lect. 15.² Et tota explicatio reducitur ad hoc, quod definit Aristoteles quantum per divisibile, non in partes physicas, id est materiam et formam, nec in partes potentiales, sicut anima dividitur in intellectivum et sensitivum, nec in subiectivas, sicut universale dividitur in inferiora, sed in partes integrales et quantitativas, quae ita sunt compositae, ut facta divisione maneat unaquaeque aliquid unum, sicut patet, cum aqua dividitur in varias partes. In has partes integrales divisibilis est res quanta.

Et quia non potest explicari quidditas alicuius rei, nisi prius intelligatur segregatio illius a reliquis generalibus esse accidens reale, distinctum a substantia et reliquis accidentibus, ut solum differentialem eius rationem et propriam inquiramus. Negaverunt hoc aliqui Nominales, qui cum ex una parte sentirent sine quantitate nullas dari partes nec divisibilitatem, ex alia vero parte cuiuscumque rei entitatem nihil aliud quam partes suas existimarent, dixerunt quantitatem non distingui realiter a re habente partes, sive substantia sit sive accidens.

Ceterum oppositum huius manifestavit nobis sacrosanctum Eucharistiae mysterium, in quo manet quantitas, quae antea erat panis, ut oculis videmus, et non manet substantia panis, ut fides docet; distinguitur ergo et separatur quantitas a re quanta. Respondent Nominales quantitatem substantiae non manere, cum ipsa enim evanuit, sed manere quantitatem qualitatum ceterorumque accidentium extensorum. Sed contra est, quia ibi sunt plura accidentia. Vel ergo unumquodque habet suam quantitatem distinctam vel datur aliqua communis omnibus. Si datur aliqua communis omnibus, illa distinguitur ab unoquoque accidente, cum sit communis pluribus, et distinguitur etiam a substantia, quae ibi non est; ergo distinguitur quantitas a re quanta. Si dicatur primum, ergo illae quantitates penetrantur, cum omnia illa accidentia sint in eodem loco, et sic vel penetrantur supernaturaliter et per miraculum vel naturaliter et secundum se. Primum dici non potest, quia eandem habent quantitatem illa accidentia post consecrationem atque antea, quia habent eandem entitatem, et ab entitate non distinguitur quantitas. Ante consecrationem autem erant etiam in eodem loco; ergo non indigebant supernaturali miraculo, ut sint penetratae. Si secundum, ergo quantitas talium accidentium naturaliter non resistit penetrationi, sed eam admittit, et sic erit quantitas alterius rationis ab illa, de qua in praesenti et quam ipsa experientia videmus penetrationi resistere. Et hanc dicimus esse distinctam a re quanta.

Ex quo etiam manet impugnata recentior quaedam opinio, quod quantitas est modus et non accidens reale rei quantae. Modus enim non est separabilis a re, cuius est modus. Quantitas autem in Eucharistia separatur a substantia. Unde concedit haec opinio, quod quantitas substantiae cum ipsa evanescit, sed dicit manere aliam quantitatem dimensivam. Quae quantitas si est modus alicuius accidentis ibi permanentis, tot erunt quantitates modales, quot accidentia, et sic inciditur in sententiam impugnatam. Si autem non est modus, sed realitas, habemus intentum, quod quantitas est res et non modus, et tunc debet explicare ista sententia, cuius sit illa quantitas dimensiva.

Ad fundamentum vero oppositum respondebimus explicando sententiam D. Thomae, quod quantitas dicitur praebere partes integrales substantiae, non constituendo illas, sed ordinando inter se. Et haec ordinatio accidentalis est.

His suppositis varia et multiplex est SENTENTIA AUCTORUM in assignanda ratione formali constitutiva quantitatis, quam plerique venantur ex affectibus, qui a quantitate inducuntur, et aliqui sunt separabiles ab ipsa, alii non. Cum enim communiter omnes intelligant effectum proprium quantitatis esse extensionem partium, ex qua extensione dimanant plures affectiones, sicut ratio mensurae, ratio divisibilitatis, ratio impenetrabilitatis et repletionis loci, quidam assignaverunt extensionem quantitativam, distinguendo illam ab extensione partium substantiali in ratione mensurae, quia haec communis est quantitati continuae et discretae, et secundum hanc rationem mensurae quantitatem in praedicamentis explicasse Aristotelem docet S. Thomas 5. Metaph. lect. 15.³

Alii constituunt essentiam quantitatis in ipsa divisibilitate, quidam in divisibilitate radicali, alii in formali et proxima.

Alii constituerunt essentiam quantitatis in extensione repletiva spatii, non quidem quantum ad actualem repletionem, ut Nominales quidam senserunt, sed in aptitudinali seu radicali; est enim quantitas forma postulans istam repletionem. Ut autem ista ratio comprehendat omnem quantitatem, tam continuum quam discretam et successivam, distinguunt triplex spatium, loci, durationis et discretionis. Et secundum spatium loci fit extensio quantitatis continuae, quae commensuratur diversis partibus loci. Secundum spatium durationis fit extensio quantitatis successivae correspondens diversis partibus temporis vel motus. Secundum spatium discretionis fit extensio quantitatis discretae correspondens diversis partibus numeri.

Alii assignant essentiam quantitatis in extensione partium, quatenus apta est ad resistendum penetrationi et ad replendum locum, quantum est ex natura sua, licet actualis repletio et commensuratio separari possit a quantitate. De quibus sententiis vide Cursum Carmel. hic disp. 13. q. 2. et 3., Merinero disp. de Quantitate q. 1. et 2., Mag. Cabero hic disp. 2. dub. 2., Suarez disp. 40. Metaph. sect. 4.

Denique alii constituunt essentiam quantitatis in extensione partium, non in ordine ad locum extra se, sed in ordine ad ipsum totum, ita quod sine quantitate substantia seu subiectum non habeat partes ordinatas seu partem extra partem, quod est esse extensas. Quam sententiam communiter sequuntur discipuli D. Thomae, ut videri potest apud auctores cit., et Vazquez 1. p. disp. 196. cap. 3., Toletus 1. Phys. q. 7. et alii.

In tanta sententiarum varietate tria tamquam certa et inter auctores magis convenientia suppono, et in uno solum invenio aliquam dubietatem.

PRIMUM est, quod formalis ratio quantitatis non potest consistere primario et per se in mensura formali vel divisibilitate formali, vel actuali repletione loci, vel actuali impenetratione, aut quacumque actuali extensione in ordine ad locum. Constat enim ex mysteriis fidei sine istis affectionibus quantitatem inveniri. Est enim corpus Christi in Eucharistia cum sua quantitate sicut et cum reliquis accidentibus, ut probat S. Thomas 3. p. q. 76. art. 4.; et tamen ibi non est modo divisibili nec modo mensurabili in ordine ad locum divisibiliter nec impenetrabili modo. Constat etiam penetratum fuisse cum sepulcro, et quando exiit ex utero Virginis et clausis ianuis intravit. Nec in Eucharistia replet actu locum, cum totum sit in toto et totum in qualibet parte. In his ergo non consistit ratio quantitatis. Quodsi D. Thomas aliquando dicit consistere quantitatem in mensura, ut opusc. 52.⁴, vel in divisibilitate, ut in 1. dist. 19. q. 1. art. 1. ad 1.⁵ et 5. Metaph. lect. 15.⁶, loquitur de mensura et divisibilitate radicali.

SECUNDUM est ad ipsam rationem quantitatis intrinsecam pertinere extensionem quantitativam, quae sit radix et aptitudo fundamentalis ad istas formalitates et affectiones extensionis in ordine ad locum. Petit enim quantitas, quantum est ex se, replere locum, non esse penetrative, esse formaliter divisibilem et similia; sunt enim isti modi connaturales quantitati. Unde sententia, quae affirmat consistere quantitatem in extensione habente aptitudinem ad replendum locum et non se penetrandum, verissima est, sicut etiam consistit in aptitudine ad mensuram et divisibilitatem, sed diminuta, quia explicat naturam rei non per id, quod dicit formaliter, sed per id, quod petit radicaliter. Difficultas autem est, in quo consistat formaliter ista radix.

TERTIUM est, quod extensio, quae est in ordine ad totum, praesuppositive importat entitatem partium et deinde unionem earum et ordinationem. Et quidem entitatem manifestum est non dari a quantitate; sunt enim partes entitative substantiales. Unio autem et consideratur substantialiter seu entitative, in quantum partes unitae componunt totum substantiale; et sic etiam est certum non dari a quantitate, quia talis compositio non est accidentalis, sed substantialis, quia et ipsum totum resultans substantiale est. Et potest sumi accidentaliter talis unio, prout dicit unionem non quomodocumque, sed ut ordinatam, quatenus tollit confusionem uniendo unam partem alteri non secundum se totam, sed secundum aliquid illius, nempe secundum extremitatem, ratione cuius dicitur ponere unam partem post aliam, quia exit aliquid partis extra aliam partem et non secundum se totam illi unitur, et hoc vocatur formalitas partis extensae, non quatenus entitas partis est, sed quatenus distincta et ordinata seu non confusa est, dependetque hoc ab extremitatibus et indivisibilibus, sine quibus partes non uniuntur ordinate et inconfuse. Et de hoc est dubium, an sit effectus formalis quantitatis.

Resolutio: SIT UNICA CONCLUSIO: In sententia S. Thomae propria et formalis ratio quantitatis est extensio partium in ordine ad totum, quod est reddere partes formaliter integrantes. Unde remota quantitate substantia non habet partes integrales formaliter in ratione partis ordinatas et distinctas.

Antequam probetur conclusio, adverto illum terminum „partes distinctae” seu „distinctio partium” dupliciter posse considerari: Uno modo secundum quod ly distinctio opponitur unitati omnino simplici, alio modo ut opponitur confusioni. Per distinctionem enim et potest tolli unitas, quando fit multiplicitas, et potest tolli confusio, quando fit ordo; nam ea dicuntur confusa, quae sunt sine ordine, distincta autem, quae ordinate et debite collocata. Quod ergo asserimus, est, quod quantitas formaliter, ut quantitas est, non constituit partes substantiae quantum ad earum entitatem et intrinsecam rationem, sed quantum ad ordinationem, quae confusionem tollit. Et haec ratio ordinationis est formalitas accidentalis partium, quae constituuntur a quantitate in ratione ordinati et distincti.

Quod ergo sit EXPRESSA SENTENTIA D. THOMAE, probatur. Imprimis opusc. 42. cap. 16.⁷ inquit, «quod pars et pars in aliquo est per quantitatem, quae est accidens primum corporis, cum sit eius mensura». Item in opusc. 48. tract. de Quantitate cap. 4.⁸ inquit, «quod positio uno modo dicitur ordo partium in loco, et sic est unum de praedicamentis, quod dicitur situs; alio modo positio est ordo partium in toto, et sic positio est differentia quantitatis». Et idem docet ibidem agendo de praedicamento situs cap. 1.⁹ et in 4. Phys. lect. 7.¹⁰ Sentit ergo D. Thomas, quod ordo seu extensio partium in toto est propria et differentialis ratio quantitatis. Et eodem modo loquitur in 4. dist. 10. q. 1. art. 3. quaestiunc. 3. ad 2.¹¹, ubi inquit: «Quamvis non sit accipere ordinem partium corporis Christi secundum comparationem ad partes hostiae, tamen est accipere ordinem ipsarum partium ad invicem in corpore Christi secundum propriam quantitatem». Sentit ergo D. Thomas, quod ordo partium in toto ad ipsam quantitatem pertinet.

Quod autem remota quantitate substantia maneat indivisibilis, et sic quantitas primo et per se ordinet partes in illa, probatur ex ipso D. Thoma. Nam in opusc. 70. q. 5. art. 3. ad 3.¹² inquit: «Materia dividi non potest nisi ex praesupposita quantitate, qua remota substantia omnis indivisibilis remanet, et sic prima ratio diversificandi ea, quae sunt unius speciei, est penes quantitatem. Quod quidem quantitati competit, in quantum in sua ratione situm quasi differentiam constitutivam habet, quod nihil est aliud quam ordo partium». Ubi D. Thomas non sumit situm formaliter, sed pro radice; alioquin quomodo poterat ignorare, quod est praedicamentum distinctum a quantitate et non eius differentia constitutiva? Item in Quodlibet. 9. art. 6.¹³ inquit, «quod diversitas partium non potest intelligi in materia non intellecta divisione nec divisio non intellecta dimensione, quia subtracta quantitate substantia remanet indivisibilis, ut dicitur in 1. Phys. textu 18.»¹⁴ Et idem dicit 1. p. q. 50. art. 2. et 4. Contra Gent. cap. 65., scilicet «quod remota quantitate omnis substantia est indivisibilis». Et addit, quod «hoc habet proprium quantitas inter reliqua accidentia, quod ipsa secundum se individuatur, quod ideo est, quia positio, quae est ordo partium in toto, in eius ratione includitur; est enim quantitas positionem habens». Ecce, quam manifeste et quam constanter D. Thomas utrumque docet, et quod quantitas praebet ordinem et rationem partium in toto, et quod ipsa remota substantia remanet indivisibilis. Imo etiam remota comparatione quantitatis in ordine ad locum, ut in corpore Christi, adhuc remanet divisibilis et extensa in ordine ad totum ratione quantitatis. Ergo sentit, quod remota quantitate neque quoad locum neque quoad totum substantia remanet divisibilis, quod est non habere partes formaliter in ratione partium.

FUNDAMENTUM autem huius sententiae licet pluribus rationibus stabiliri solet, quibus intenditur destrui illa extensio entitativa partium integralium ante quantitatem, maior tamen efficacia rationum ad duo principia principaliter reducitur:

Primum non possumus explicare in praesenti, sed supponendum est et in libris de Generat. late tractandum¹⁵, scilicet quod individuatio rerum corporearum sumitur a materia signata quantitate. A materia quidem ut a principio substantiali, quae non formaliter, sed radicaliter individuat. Unde non est ipsa individuatio, sed principium individuationis. A quantitate autem ut a conditione requisita, non ut a principio per se substantialis individuationis. Quae doctrina invenitur expresse in D. Thoma opusc. 70. q. 4. art. 2.¹⁶ et pluribus aliis locis. Ex hoc autem principio necessario deducitur, quod si quantitas est designativa materiae quantum ad individuationem seu distinctionem individuorum, etiam erit quantum ad distinctionem partium, quia sola divisione actuali partes signatae et extensae fiunt plura individua. Et ita ad idem principium pertinet signatio distincta partium et individuorum. Unde et quantum dicitur a Philosopho «divisibile in ea, quorum unumquodque unum aliquid et hoc aliquid natum est esse», id est quod ita est designatum, quod sola actuali divisione fit hoc vel illud individuum.

Secundum principium in praesenti explicandum sumitur ex propria ratione partium integralium, quae ut sint extensae, sine confusione et ordinatae, non sufficit sola substantia, sed requiritur aliquod accidens. Et probatur, quia extensio partium in toto non est quacumque unio earum inter se, sed unio penes extremitates tantum, ita quod non uniatur una pars alteri se tota, ita ut in illa penetretur et imbibatur, sicut unio formae cum materia, quae pure substantialis est. Nam si una pars unitur cum alia in ipso toto penetrative et secundum omnem sui partem, non unitur extensive, hoc est una extra aliam. Requiritur ergo ad unionem extensivam in toto, quod partes uniantur secundum extremitatem et non se totis, quia hoc ipso penetrative unirentur sicut materia et forma; est autem distinctus modus unionis in partibus integralibus, atque in materia et forma.

Inquiritur ergo: Unde provenit, quod substantia unius partis, v. g. manus, impediatur secundum omnem partem sui uniri brachio, et solum penes extremitates uniri illi et continuari? Hoc enim ex vi ipsius substantiae provenire non potest, cum substantia ex se non habeat partes cum extremitatibus, quia extremitates non habentur nisi per indivisibilia, substantia autem indivisibilia non habet ex se, v. g. lineam, superficiem et puncta, quia haec sunt species propriae quantitatis.

Si autem dicatur substantiam etiam habere sua indivisibilia substantialia correspondentia indivisibilibus quantitatis: Contra hoc urgetur sic argumentum: Ad hoc ponuntur ista indivisibilia substantiae, ut partes substantialiter uniantur secundum extremitates, scilicet extensive et non penetrative; nam si penes extremitates non uniuntur, hoc ipso se totis uniuntur et penetrative, quod est manere confusas et non ordinatas inter se seu una post aliam. Si ergo istis indivisibilibus et extremitatibus partes substantiales uniuntur ante quantitatem, manent ergo in ipso toto impenetratae seu extensae antecedenter ad quantitatem. Ergo substantia secundum se habet sufficiens principium ut resistat penetrationi quoad locum et repleat ipsum. Et consequenter frustra ponitur ratio formalis quantitatis in hoc, quod sit principium impenetrationis quoad locum, cum id habeat extensio entitativa substantiae secundum se.

Consequentia probatur, quia illa extensio entitativa substantiae ita fit secundum extremitates et indivisibilia ante quantitatem, quod illa unio impedit, ne una pars in toto penetretur cum alia quantum ad continuationem. Ergo etiam impediet, ne penetretur cum partibus contigui alterius corporis adiacentis; non est enim intelligibile, quod principium, quod sufficit impedire unionem et penetrationem partis continuae, non impediat unionem seu penetrationem partis contiguae. Sed principium impediens penetrationem contigui ab auctoribus oppositis vocatur extensio quantitativa distincta ab entitativa. Ergo ante quantitatem ponunt in substantia formalem rationem quantitatis, hoc ipso quod ponunt partes substantiales uniri ordinate et sine confusione per extremitates et indivisibilia substantialia. Tenendum est ergo, quod unio ista extensiva in toto accidentalis est et a quantitate provenit.

Et si dicas: Nam in corpore Christi sacramentato datur extensio quantitativa in ordine ad totum, ita quod una pars non penetratur cum alia in unione totius; et tamen in ordine ad locum non habet extensionem, sed modum indivisibilem. Ergo ab alio principio provenit extensio ista in ordine ad locum, quam unio partium in ordine ad totum. Respondetur quantitatem corporis Christi, quae est in ipso toto, esse principium sufficiens ad impenetrationem et extensionem in ordine ad locum, nisi divinitus impediretur iste effectus, qui secundarius est in quantitate et proprie pertinet ad ubi circumscriptivum. Et ideo in hoc facimus totam vim argumenti, quod in substantia secundum se et ante quantitatem datur principium repugnans penetrationi corporis contigui, hoc ipso quod datur principium repugnans penetrationi partium in continuo. Quodsi non datur principium repugnans penetrationi in loco, neque datur repugnans penetrationi in toto, et ita uterque effectus provenit non a substantia, sed a quantitate, licet possit unus effectus separari ab alio per potentiam absolutam Dei, quia unus est primarius, alter secundarius.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Fere tota difficultas et argumenta, quae fiunt contra hanc resolutionem, dependent ex illo principio, quod partes substantiae in sua entitate vel distinctione non dependent a quantitate, et ita consideratur substantia sine quantitate et tamen cum partibus. Nam v. g. si Deus auferat quantitatem a substantia conservando illam, tunc vel substantia manet cum partibus distinctis et extensis vel sine illis et indivisibilis. Si primum, est intentum; si secundum, sequitur, quod omnes partes substantiae confluant ad punctum. Et hoc vel fit in instanti vel tempore. In instanti non potest, quia fluxus seu motus non potest fieri in instanti. Si in tempore, ergo quamdiu durat tempus illud, durant partes; et tamen non est quantitas. Nec est maior ratio, cur ad unam partem confluat illa substantia quam ad aliam, ergo manebit sicut antea.

Confirmatur, quia si duae partiales substantiae uniantur et de novo acquirantur, ut fit in nutritione, et Deus auferat ab illis quantitatem, vel illae partes manebunt unum vel distinctae, id est una pars non erit alia. Si hoc ultimum, habetur intentum. Si primum, ergo amittent principia individuantia et differentias individuales eisdem permanentibus, quod implicat. Et idem argumentum est de duplici igne, quorum unus produxit alium, si uniantur inter se et Deus auferat quantitatem. Vel manebunt diversae partes vel non. Si manent, habetur intentum; si non manent, ergo ablata quantitate est idem et unum producens et productum. Similiter si in ligno trium palmorum auferat Deus quantitatem a duobus palmis extremis relicta quantitate in medio, tunc illae duae extremitates sunt diversae partes ligni et sine quantitate. Ergo.

Haec omnia eandem inculcant difficultatem et ex unico principio dissolvuntur, nempe quod substantia ante quantitatem non habet partes formaliter extensas, id est ordinatas et inconfusas; habet tamen partes radicaliter, id est capacitatem ad recipiendum illam ordinationem et distinctionem partium, quae sine quantitate manent penetratae et se totis unitae, quod est non habere partes extra partes. Neque hoc mirum videri debet, quia sublata quantitate tolluntur omnia indivisibilia et extremitates, sine quibus partes non uniuntur extensive, id est penes extremitatem unius et alterius, sed penetrative et se totis. Manet ergo tota entitas partium sublata quantitate, sed confusa et per modum unius, non autem est ibi alia et alia pars integralis formaliter, sed solum radicaliter.

IGITUR AD PRIMUM CASUM dicimus, quod sublata quantitate substantia non conflueret ad punctum, sed careret omnibus punctis et consequenter omni unitivo partium per modum extensionis, quia, ut bene advertit S. Thomas in 2. dist. 3. q. 1. art. 1.¹⁷, substantia sine quantitate non est indivisibilis per reductionem partium ad punctum, quod est principium quantitatis, sed per carentiam omnis divisibilitatis. Unde non esset in illa substantia aliquis motus, sicut neque locus physicus, sed solum esset in universo tamquam quaedam pars illius, non ut locatum in loco. Omnes enim istae imaginationes tollendae sunt, quia sequuntur quantitatem ut locatam, ut bene docuit Caietanus 1. p. q. 52. art. 1. circa medium. Quare illa substantia neque est distans nec alicubi positive, sed solum haberet existentiam suam sine loco, sicut res extra mundum et angelus non operans.

Ad confirmationem respondetur, quod ablata quantitate a partibus, non manent actu distinctae, sed confusae et una entitas cum capacitate radicali distinctionis partialis. Et quando dicitur, quod una pars non est alia, et quod non stat amittere differentias individuales manentibus eisdem: respondetur negando suppositum, quia remota quantitate nulla pars manet actu, sed solum radicaliter et in potentia. Unde omnis differentia individualis in genere partis cessat, quia in actu non datur pars. Nec remanent eadem partes semotis differentiis, quia, ut diximus, partes non manent in actu, sed substantia quaedam confusa capax partium, non actu ex partibus composita; sicut si daretur materia sine forma, nullum esse formale actu haberet, sed solum in capacitate et potentia, ut in 1. Phys. dicetur.¹⁸

Instabis: Duo individua, v. g. duo lapides, semota quantitate adhuc remanent distincta secundum differentias individuales, licet a quantitate dependeat eorum individuatio. Ergo et partes substantiales distinctae manebunt actu secundum distinctionem substantialem, licet illa a quantitate dependeat.

Respondetur negando consequentiam. Et disparitas est, quia distinctio individuorum dependet a quantitate ut dividente et separante. Divisione autem semel facta si removeatur quantitas, cum ipsae substantiae iterum non uniantur inter se, separatae manent et non unum, idque habent per ordinem ad quantitatem, licet illa non informentur; sicut anima, quae individuatur per ordinem ad corpus, etiam separata a corpore per ordinem ad illud individuatur, et accidens separatum per ordinem ad subiectum. At vero partes in eodem toto non distinguuntur per quantitatem ut dividentem et separantem eas (sic enim partes non manerent, sed tota), sed per quantitatem ut ordinate eas unientem, scilicet non se totis et confuse, sed per extremitates, unam ponendo extra aliam, sed non dividendo ab alia. Remota autem quantitate solvitur ista unio sic ordinata et extensa et succedit alia, qua partes illae se totis et confuse uniuntur seu potius fiunt unum in substantia, et ita impeditur earum distinctio in ratione partis, et hoc est amittere differentias individuales partium. Partes enim in ipso toto non habent differentias individuales simpliciter, quae solum fiunt per divisionem, sed secundum quid, et quia revera unum componunt, et simpliciter individua distincta non sunt. Unde actualis earum distinctio in genere partis non manet actu remota quantitate, sed in potentia, quia unio illa ordinata, quae distinguebantur, mutatur in aliam confusam, quae distinctionem actualem impedit.

Ad illud de producente et producto, quod erunt idem in illo casu, respondetur, quod numquam producens et productum sunt idem, quando exercetur productio; sed ea cessante res, quae producit, bene potest transire in substantiam producti illique uniri, ut si filius comedat patrem, et tunc remota quantitate solum virtualiter et radicaliter distinguuntur illae partes. Et de potentia absoluta per transubstantiationem res producentes potest absolute converti totaliter in rem productam.

Ad ultimum casum dicitur, quod remota quantitate ab extremis et inter media quantitate manente, consequenter dividitur ipsa quantitas et extrema illa manent separata a toto et fiunt individua per ordinem ad divisam quantitatem, non vero amplius partes sunt. Quodsi Deus illas retinet unitas cum substantia intermedia, non manebunt formaliter partes, sed radicaliter, utpote confusae et se totis unitae cum substantia intermedia.

Et si quaeras: Quid est substantiam radicaliter habere partes, et quomodo differt a substantia indivisibili, ut est angelus? Respondetur differre a substantia spirituali, quia spiritus caret partibus negative et secundum incapacitatem; corpus autem spoliatum quantitate caret partibus privative et cum capacitate ad illas. Sed non dicitur actu illas habere, quia non habet illas distinctas et plurificata extensione, scilicet unam extra aliam, sed ad modum unius per confusionem redactas intra se, et non solum in ordine ad locum; atque ita manet entitas ordinata ad extensionem partium, non ipsa partium extensione ordinata.

Secundo arguitur: Quando substantia est sub quantitate, habet partes distinctas non solum accidentaliter, sed etiam substantialiter; ergo etiam remota quantitate substantialis illa distinctio manere potest.

Antecedens probatur, quia modo distinctio manus a brachio non fit per solam quantitatem. Si enim per solam quantitatem different, non essent duae partes substantiae; sicut corpus Christi positum sub Sacramento et in caelo non sunt duo corpora, licet accidentibus loci varientur. Ergo similiter, si illae partes differunt substantialiter, non distinguuntur per solam quantitatem.

Et confirmatur, quia unitas vel divisio sequitur esse rei; sed quaelibet pars substantialis habet esse substantia non a quantitate, sed a se; ergo neque unitatem et distinctionem substantialem habebit a quantitate, sed a se. Maior constat, quia unitas est passio entis et plures unitates plurium entium. Ergo unitas vel distinctio substantialis est passio substantiae et sic non pendet a quantitate. Unde S. Thomas 5. Metaph. lect. 15.¹⁹ dicit, quod sola quantitas habet divisionem in partes proprias post substantiam. Ergo supponit D. Thomas substantiam habere proprias partes.

Confirmatur secundo, quia quantitas manus non est in pede vel e contra. Ergo quantitas unius partis non recipitur in alia. Ergo supponitur alia et alia ratio partis ante quantitatem, siquidem quantitas, quae recipitur in una, non recipitur in alia. Et rursus, sublata quantitate manet in illa substantia entitas manus et entitas pedis et reliquarum partium. Sed entitas manus non est tota entitas illius substantiae, ergo est pars. Nec potest dici, quod reducitur ad indivisibilem entitatem sicut substantia spiritualis, quia in entitate spirituali non est entitas manus et pedis, sicut est in substantia corporea remota quantitate.

RESPONDETUR ad principale argumentum, quod substantia sub quantitate habet partes duplici modo distinctas, scilicet substantialiter et accidentaliter. Sed substantialis distinctio non est in actum reducibilis nisi dependenter a quantitate ut a conditione, sine qua illa distinctio substantiae non exit in actum. Sicut substantia non exit in actum influendi et operandi nisi posita qualitate tamquam instrumento, quo operetur, et remota qualitate solum manet radicaliter operans: ita sine quantitate remanet confusio et indistinctio, qua posita substantia non potest prodire in actum distinctionis substantialis secundum extensionem partium, quae tollat istam confusionem, sed totum radicaliter manet distinguibile mediante quantitate. Itaque a substantia venit ratio constituendi partes, a quantitate ratio ordinandi et tollendi confusionem per extensionem, et ipsa distinctio substantialis ab ista ordinatione ut a conditione requisita dependet.

Ad primam confirmationem respondetur, quod unitas vel divisio sequitur entitatem, sed non semper absolute, sed dependenter ab aliquo extrinseco, sine quo distinctio non sequitur in actu, sed manet in potentia. Itaque unitas sequitur ens non praescindendo a statu, quia aliquando unitas statum involvit, v. g. unitas individuationis, unitas universalitatis, unitas ordinis etc. Status autem isti dependere possunt ab accidentibus saltem ut a conditionibus, sine quibus status ille non est, sicut status individuationis dependet a collectione proprietatum, quae conveniunt uni individuo potius quam alteri, et a designatione materiae, quae fit per quantitatem. Et similiter distinctio partium integralium, quia non fit sine ordine tollente confusionem illarum, ideo dependet a quantitate, ratione cuius vocantur illae partes materiales accidentales a Divo Thoma opusc. 70. cit.²⁰ Et ad locum ex 5. Metaph. respondetur, quod substantia habet proprias partes radicaliter ex se, formaliter et ordinate ex quantitate. Et iterum habet proprias partes physicas, materiam scilicet et formam, non vero extensas et integrales.

Ad secundam confirmationem respondetur, quod licet quantitas manus non recipiatur in pede, non tamen sequitur, quod ante quantitatem sit alia pars manus et pes formaliter, sed solum sit aliquid capax et receptivum quantitatis manus et quantitatis pedis, quod est radicaliter et in capacitate antecedere illas partes et ut ordinabiles, non ut ordinatas. Et sic recipitur diversa quantitas in diversis partibus, non quas supponit diversas, sed quas facit. Sicut in opinione distinguente existentiam ab essentia et materiam ponente inseparabilem ab omni forma, existentia recipitur in subiecto existente et forma in materia existente, non per existentiam, quam supponat, sed quam praebeat, sed solum capacitatem ad existendum supponit. Similiter ad id, quod additur, quod entitas manus non est tota substantia semota quantitate, dicimus, quod non est tota adaequate. Non tamen sequitur, quod sit pars formaliter, sed solum radicaliter, quia non est capax eiusdem quantitatis et ordinationis, quae est in toto, ex se tamen non habet aliam ordinationem et distinctionem partis in actu. Nec tamen sequitur, quod illa entitas redditur spiritualis, quia manet cum capacitate quantitatis, quam non habet spiritus; habet tamen modum quemdam spiritualitatis sicut corpus Christi in Sacramento.

Ultimo arguitur: Substantia acquirit partes non simul, sed successive, ita ut producendo unam, non eadem, quae antea erat, producatur, sed distincta; neque producitur solum nova quantitas, sed nova substantia, quia producitur per nutritionem, quae est actio distincta ab augmentatione, augmentatio autem formaliter versatur circa maiorem quantitatem. Ergo si ab illa distinguitur nutritio seu aggeneratio, oportet, quod habeat distinctum terminum formalem in ratione substantiae. Sed non terminatur ad totam substantiam, quia hoc pertinet ad ipsam generationem, ergo ad partem, et sic ante quantitatem datur pars in substantia.

Confirmatur, quia partes substantiae uniuntur substantialiter; ergo secundum substantiam datur diversitas et non solum secundum quantitatem, unio enim inter extrema diversa est. Et similiter ablata quantitate si partes confunduntur, oportet, quod diverso modo uniantur quam ante sub quantitate. Cur ergo non poterit Deus impedire illam novam unionem, et sic manebunt non confusae sine quantitate?

Denique non repugnat in Eucharistia, consecrata medietate hostiae, aliam medietatem manere non consecratam, et tunc non distinguitur a medietate consumpta penes quantitatem, quia quantitas illius medietatis ibi manet. Ergo sine quantitate distinguitur et consequenter posset sic conservari a Deo una et altera medietas sine quantitate.

RESPONDETUR nutritionem et quamcumque acquisitionem successivam partium terminari formaliter ad substantiam, sed tamen secundum quod habet pro conditione quantitatem, ratione cuius est formaliter pars distincta. Augmentatio vero e contra formaliter terminatur ad quantitatem, sed tamen ut inhaerentem in substantia, et hoc se habet ut conditio respectu augmentationis. Unde nutritio et aggeneratio distinguuntur ab augmentatione ex parte termini formalis, quia terminus nutritionis est substantia, non quidem totalis, sed partialis; non tamen ex formalitate termini nutritionis habet formalitatem partis, sed ex conditione adiuncta quantitatis. Unde si terminaretur ad substantiam nudatam omni quantitate, non terminaretur ad partem formaliter, sed ad partem radicaliter.

Ad confirmationem respondetur, quod illa unio substantialis partium non potest fieri independenter a quantitate tamquam a conditione requisita ad ordinationem et designationem partium, qua designatione supposita etiam ipsa substantia partium unitur, sicut etiam in sententia D. Thomae materia signata quantitate tamquam conditione requisita est principium individuationis substantialis; sine designatione enim materia potius est principium confundendi quam dividendi et individuandi. Sic etiam substantia sine quantitate cum non supponat ordinationem partium, non potest inter illas ut ordinatas exercere substantialem unionem, sed dicitur remanere confusa, et consequenter sine unione substantiali inter extrema distincta formaliter, sed solum radicaliter.

Ad id, quod additur, quod confusio partium remota quantitate fit per novam unionem, respondetur, non esse necessariam, sed solum omnis unionis ablationem. Neque enim remota quantitate partes replicantur vel penetrantur vel reducuntur ad punctum, quod totum postularet unionem positivam, sed solum relinquitur in negatione omnis divisibilitatis, ut dicit S. Thomas in 2. dist. 30. q. 2. art. 1.²¹, ad quam negationem non est necessaria unio positiva; neque enim manent partes, quae uniantur per confusionem positivam, sed solum entitas capax partis et partibilitatis, quae est confusio negativa.

Ad casum autem, qui ponitur de consecratione medietatis hostiae, respondetur, quod illa medietas, quae consumitur, distinguitur ab ista medietate non tamquam pars illi coordinata et distincta, sed tamquam quoddam totum, quia conversa est in corpus Christi, quod suam habet quantitatem distinctam. Si autem illa medietas separaretur a Deo, non convertendo illam in aliquam substantiam et remanente eius quantitate cum alia medietate hostiae, tunc distingueretur ab alia medietate per separationem tamquam totum, non per unionem ordinatam ut pars, diceretque ordinem ad divisam et diversam quantitatem, quam petit ex vi huius separationis.