Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

SUBSTANTIA in praesenti non accipitur pro quidditate seu essentia rei. Sic enim non est speciale praedicamentum, sed generalis ratio cuiuscumque quidditatis vel essentiae, et solum opponitur substantia sic sumpta praedicato accidentali, non accidenti praedicamentali; nam etiam hoc accidens suam quidditatem habet. Quare sumitur substantia in praesenti pro ente per se, id est, quod opponitur accidenti inhaerenti seu existenti in alio. Haec autem proprietas existendi per se intelligitur vel secundum considerationem absolutam et in ordine ad se, et sic dicitur subsistens, quasi non indigens alio ut sustentetur, sed in se sistens; vel dicitur secundum habitudinem ad alia, quatenus illa sustentat in esse, et sic dicitur non solum subsistens, sed etiam substans. Sicut enim aliud est lucere, aliud illuminare, licet hoc secundum ex primo oriatur, ita esse in se sine indigentia sustentationis ab alio, est diversa consideratio ab eo, quod est alia sustentare et illis dare esse.

Et hoc modo explicavit D. THOMAS rationem huius primi praedicamenti in 1. dist. 23. q. 1. art. 1.¹ dum inquit, «quod esse dicit id, quod est commune omnibus generibus, sed subsistere et substare, id quod est proprium primo praedicamento, secundum duo, quae sibi conveniunt, quod scilicet sit ens in se completum, et iterum quod omnibus aliis substernatur, scilicet accidentibus, quae a substantia esse habent». Ita Divus Thomas. Ubi manifeste explicat, quod constitutio substantiae, ut est primum praedicamentum, sumitur per ordinem ad istos duos actus, qui sunt subsistere et substare. Et subsistere dicitur in ordine ad se et per ordinem ad proprium esse, substare per ordinem ad ea, quae sustentat, sicut sunt accidentia. Et potest ly „esse per se” sumi positive vel negative: Positive pro illa perfectione essendi, quae excludit dependentiam ab alio; negative pro ipsa negatione dependentiae et communicationis ad aliud. Potest etiam ly „per se” dici multipliciter, ut in tertia conclusione dicemus. Et ita explicare oportet, quomodo sumatur ly „per se” in constitutione substantiae, et ad quam proprietatem prius se habeat, ad subsistere vel substare.

DICO ERGO PRIMO: Definitio vel descriptio substantiae, ut est primum praedicamentum (proprie enim non definitur, cum sit supremum genus, quod non constat ex genere et differentia), est ens per se existens.

Ita D. Thomas opusc. 48. de Praedicam. cap. 2.² Idem explicat in 4. dist. 12. q. 1. art. 1. quaestiunc. 1. ad 2.³, ubi docet definitionem hanc sic esse intelligendam, quod substantia est res, cui debetur esse per se seu existere per se, sicut accidens est ens, cui debetur esse in alio; quia esse actu per se vel in alio non est ipsa quidditas substantiae vel accidentis, quia esse seu existere in nulla quidditate creata est intrinsecum praedicatum. Et quantitas in Eucharistia est verum accidens et non existit in alio actu, sed solum aptitudine. Et magis definitur substantia per ordinem ad existere per se seu subsistere quam per ordinem ad substare, quia prius ei convenit subsistere, quod est in ordine ad se, quam substare, quod est in ordine ad sustentanda alia.

DICO SECUNDO: Perseitas substantiae non consistit in sola negatione, sed in ratione positiva.

RATIO est manifestissima, quia esse per se est nobilius quam esse in alio et perfectius. Sed esse in alio est positivus modus essendi, scilicet per inhaerentiam et unionem ad aliud. Ergo esse per se non est pura negatio, sed aliquid positivum. Sola enim negatio et exclusio alicuius rei positive non constituit aliquid perfectius, sicut negatio bruti sola non constituit perfectionem hominis. Denique negatio ista fundari deberet in aliquo positivo, alias esset purum nihil et non constitueret positivum ens, quale est substantia. Sed non fundatur in ipso ente in communi, sic enim omni enti conveniret; ergo in aliquo determinato ab accidenti distincto, et hoc est substantia.

Et quando dicit D. Thomas 1. Contra Gent. cap. 25., quod ly „per se” non videtur importare nisi negationem tantum, quae non potest naturam vel rationem generis constituere, ex quo aliqui sumpserunt occasionem imponendi D. Thomae, quod senserit perseitatem in substantia solam negationem dicere, quod tamen S. Doctor non affirmat, sed solum quod illa particula „per se” non constituit genus. Quomodo autem substantia constituatur per rationem essendi per se, statim explicat D. Thomas his verbis: «Oportet igitur, quod ratio substantiae intelligatur hoc modo, quod substantia sit res, cui convenit esse non in subiecto. Nomen autem rei a quidditate imponitur, sicut nomen entis ab esse. Et sic in ratione substantiae intelligitur, quod habeat quidditatem, cui conveniat esse non in alio». Aliud est ergo, quid importet ly „per se” ex impositione suae significationis; aliud, quid importet, ut explicat constitutivum quidditatis substantiae. Primo modo non requiret amplius quam significare negationem in alio. Secundo vero modo positivam rationem essendi dicit, cum tali tamen perfectione, quod habeat negationem essendi in alio.

DICO TERTIO: Ly „per se” potest opponi enti per accidens, enti in alio inhaerenti, quod est accidens, enti in alio existenti ut pars in toto, enti in alio existenti non incommunicabiliter nec cum ultima terminatione, sicut humanitas integra est in supposito.

Primo modo esse per se non pertinet solum ad hoc praedicamentum substantiae, sed ad quodcumque ens, quod non est ens per accidens; nam etiam quantitas hoc modo est ens per se. Secundo modo pertinet ad substantiam, tam completam quam incompletam, ut advertit Divus Thomas opusc. 42. cap. 10.⁴ et opusc. 48. tract. 2. de Substantia cap. 2.⁵; nam etiam pars substantiae non est accidens. Tertio modo pertinet ad substantiam praedicamentalem, quae dicit totam quidditatem et naturam completam in ratione naturae, licet non in supposito, sicut humanitas. Quarto modo pertinet ad suppositum, de quo videatur Divus Thomas opusc. 48. cit.⁶, ubi inquit, quod «dupliciter potest esse substantia composita, scilicet natura, et suppositum... Humanitas enim licet forma dicatur, est tamen composita ex materia et forma; dicit enim humanitas animam et corpus. Ita tamen humanitas sive quaecumque natura dicit formam substantialem et naturalem, quod de suo significato principali praescindit omne aliud a praedicta forma et materia. Non autem sic est de supposito, quod de suo principali significato dicit habens humanitatem... Et quia habens humanitatem potest esse suppositum non humanum, ut patet in humanitate Christi, quae suppositatur supposito divino, vel potest habere aliqua alia, puta accidentia, quae humanitas omnino praescindit, ideo in creaturis differunt suppositum et natura». Ita D. Thomas. Et quidem esse per se, ut opponitur accidenti inhaerenti, manifestum est convenire omni substantiae, sive completae sive incompletae, sicut et distingui ab omni accidenti. Si autem fuerit substantia completa, debet excludere etiam rationem partis, cum sit totum et completum. At vero subsistentia et existentia pertinent ad modum essendi, et substare ad sustentationem aliorum, quod totum extrinsecum est ipsi naturae et quidditati. Ergo per ipsam non constituitur actu natura substantiae, sed solum habet aptitudinem ad ipsam, sicut accidens ad inhaerendum et existendum in alio.

DICO QUARTO: Subsistentia, suppositum, hypostasis seu persona explicant terminum non intrinsecum et essentialem substantiae quasi praedicatum constitutum, sed extrinsecum, ad quem spectat reddere naturam ultimo incommunicabilem alteri.

De distinctione istorum nominum videri potest D. Thomas in 1. dist. 23. cit.⁷ Et quidem subsistentia et suppositum et hypostasis communiter dicuntur de substantia in quacumque natura; persona vero solum in natura intellectiva. Et quidem non pertinere ad terminum intrinsecum docemur ex mysterio Incarnationis, in quo invenitur tota quidditas naturae humanae sine propria subsistentia. Ergo illa non est praedicatum quidditativum; est autem terminus, quia reddit naturam ultimo terminatam et incommunicabilem et ita receptivam accidentium, quod manet natura accidentis inconfusa cum natura substantiae, quod est signum accidentia non immediate coniungi naturae, sed in aliqua re naturae, quae est suppositum et distinguitur a natura.

Quid vero sit ista subsistentia, res, an modus a natura distinctus, non est praesentis loci declarare, sed ad Metaphysicam spectat, et videri potest Caietanus 3. p. q. 2. art. 2. Quomodo autem, si distinguitur a natura, praedicetur de illa? Respondetur praedicari de natura in concreto, sicut existentia et reliqua accidentalia praedicata, sicut dicitur homo existens et subsistens et persona, sed non dicitur subsistentia vel existentia, nec humanitas dicitur persona.

Sed hic dicunt aliqui humanitatem physice sumptam distingui a subsistentia et solum importare naturam subsistentia spoliatam, sed metaphysice importare naturam praecisam a differentiis individuantibus; et e contra concretum hominis physice importare naturam suppositatam, concretum vero metaphysice dicere naturam connotando differentias. Sed haec est abusio nominum. Nam humanitas etiam metaphysice considerata significatur per modum formae et non per modum totius; significat enim abstractum huius nominis „homo” et id tantum, quo homo est homo. Ergo ita praescindit a differentiis individuantibus, quod non est praedicabilis de individuis. Hoc autem non aliunde provenit, nisi quia significatur ut pars, ergo respectu alicuius totius. Sed totum est suppositum; ergo humanitas etiam metaphysice accepta, significatur ut spoliata supposito et subsistentia, licet verum sit, quod physice considerata accipiatur ut singularis, eo modo, quo illam assumpsit Verbum Divinum. Metaphysice autem potest etiam considerari in communi. Ceterum homo in concreto metaphysice consideratus non apparet, quomodo connotet differentias inferiores, quia abstrahit ab illis, sicut universale a differentiis contrahentibus.

DICO ULTIMO: Quando dicitur in definitione substantiae ens per se existens, ly existens vel esse sumitur pro ipsa existentia, qua res est extra causas, quae non est esse quidditativum.

RATIO EST, quia differentia substantiae et accidentis sumitur ex diverso ordine et modo, quo petit existere extra causas, quia accidens existere petit cum dependentia inhaerentiae, substantia sine tali dependentia. Quod autem distinguatur haec existentia a natura et quidditate cuiusque rei creatae, in Physica dicemus.⁸ Nunc sufficit audire Divum Thomam opusc. 48. tract. 2. cap. 2. de Substantia⁹, ubi inquit, quod «in creaturis esse essentiae et esse actualis existentiae differunt realiter, ut duae diversae res. Quod sic patet: Illud enim, quod est extra essentiam alicuius» (intellige physice, ne fiat instantia de differentia, quae est extra conceptum generis metaphysice loquendo, et realiter non differt ab illo) «differt realiter ab eo. Esse autem actualis existentiae est extra definitionem, quia in definitione ponitur solum genus et differentia et nulla fit mentio, utrum res definita existat vel non existat». Ita D. Thomas.

OBICIES: Substantia debet constitui per aliquid superadditum enti; non positivum, ergo negativum. Minor patet: Non positivum rationis; quia constitutum per illud est ens reale; non positivum reale, quia sic nihil adderet super ens, cum ipsum ens in quolibet ente includatur, imo esset nugatio dicere: Substantia est ens per se, id est ens reale est ens reale. Ergo aliquid negativum importat.

Secundo: Esse per se etiam convenit constituto ex accidenti et subiecto, v. g. albo, ergo non soli substantiae. Convenit etiam accidenti separato in Eucharistia esse per se sine subiecto. Ergo non exprimitur adaequata ratio substantiae per illam definitionem.

Ultimo: Substare est, quod propriissime facit substantiam; dicit enim Aristoteles¹⁰, quod primae substantiae sunt maxime substantiae, quia maxime substant. Ergo substare est propria ratio substantiae.

RESPONDETUR ad primum substantiam constitui per modum essendi per se positivum, qui non superaddit ad ens novam et distinctam realitatem, sed novum modum, qui quidem quantum ad entitatem in ipso ente continetur, sed novo modo explicatur. Haec enim est generalis ratio in contractione transcendentium, quod non contrahuntur per aliquid superadditum, in quo ipsa non includantur, sed per seipsum contrahuntur, solum per novum modum explicationis, non per novum modum superadditionis, ut D. Thomas docet q. 1. de Veritate art. 1.¹¹ Unde et duo suprema genera se totis differunt et non per aliquid superadditum, quod latius supra explicavimus agentes de analogia entis, ubi ostendimus, quod abstractio entis non fit per exclusionem inferiorum, neque contractio per additionem, sed per expressionem magis vel minus explicitam eiusdem, ratione cuius diversi modi et expressionis non est nugatio et repetitio, quando dicimus „ens per se”, quia ly „per se” diversum modum explicat quam ly „ens reale”.

Ad secundum dicitur, quod constitutum ex accidenti et substantia non convenit esse ens per se, sed esse ens per accidens. Et iterum constat ex duobus, quorum unum, scilicet albedo, est inhaerens et ideo non secundum omnem partem sui absolvitur ab inhaerendo, quod requiritur, ut absolute sit ens per se et non in alio. Ad aliam partem, de accidenti separato, dicitur non esse per se ab intrinseco, ut requiritur ad rationem substantiae, sed ab extrinseca conservatione Dei continuante illud esse accidentis sine adminiculo substantiae. Unde illud accidens dicit aptitudinem ad inhaerendum, quod non dicit substantia.

Ad tertium dicitur, quod substare constituit maxime substantiam, non quoad naturam, quae non suscipit magis vel minus, sed quoad exercitium sustentandi et officium essendi sub aliis, quod supponit naturam subsistentem et consequenter constitutam.

Ut celebris est haec divisio, ita pluribus difficilis et in varia placita divisit auctores. Quod totum provenit ex variis acceptionibus huius nominis „substantia”. Quae aliquando sumitur pro supremo genere praedicamenti; aliquando pro natura seu quidditate eorum, quae in toto hoc praedicamento continentur, sive in gradibus superioribus sive inferioribus; aliquando pro supposito seu individuo exercente officium subsistendi in se et substandi seu sustentandi alia. Et hoc dupliciter, vel primo intentionaliter vel secundo intentionaliter: primo intentionaliter, ut subiectum informationis et actuationis realis; secundo intentionaliter, ut est subiectum praedicationis. Haec omnia propter sui varietatem confusionem pepererunt in assignando divisum huius divisionis, et qualis divisio et qualia sint membra dividentia.

Ut autem resolutionem nostram tradamus, illud oportet advertere, speciale esse in hoc praedicamento, quod sit aliorum sustentativum; hoc enim est esse substantiam. Et consequenter debet aliis subici et sub illis stare seu substare. In quantum vero actuat illam et praedicantur de ea, est subiectum eorum. Et quia illud dicitur primum, quo non est aliud prius, ideo licet aliqua, quae non sunt substantia, habeant esse sub aliis et substare, non tamen primo substant, sed supponunt aliud prius sustentans, in quo ultimate sistitur. Et ideo illud dicitur primum seu prima substantia et primum subicibile aliorum. Et aliud est habitudo convenientiae, aliud habitudo receptionis vel sustentationis accidentium. Habitudo enim convenientiae accipitur secundum connexionem, quae potest inter naturam, ut natura est, et accidens proprium talis naturae invenire. At vero habitudo receptionis et sustentationis consideratur secundum rationem subiecti, et prius convenit illi, quod magis subiectum est seu magis sub aliis, quod est individuum.

Aliqui ergo sumunt istam divisionem primo intentionaliter tantum, id est tam ex parte divisi quam ex parte dividentium, ita quod divisum sit substantia realiter substans, id est ut induit proprietatem realem substandi, et dividitur in eam, quae primo substans tamquam singularis substantia, vel quae secundo tamquam universalis. Alii per aliud extremum sumunt utrumque, tam divisum quam dividentia secundo intentionaliter, id est quod divisum sit substantia, ut induta secunda intentione subicibilitatis et subiecti ad praedicatum; quae dividitur in intentionem primi subiecti seu eius, quod ultimum est inter omnia subicibilia, et quod non est ultimum in subiciendo, sicut universale, quod potius est praedicatum. Alii denique sumunt divisum primo intentionaliter, scilicet naturam substantiae, et dividentia secundo intentionaliter, scilicet in modos substandi singulariter et universaliter, vel res ipsas, quae sunt substantia, prout denominatur istis secundis intentionibus substandi universaliter vel individualiter. De quibus et aliis sententiis vide Conimbric. hic q. 2., Cursum Carmel. disp. 12. q. 2., Araujo 5. Metaph. q. 2. art. 1., Suarez disp. 33. Metaph. sect. 2.

NIHILOMINUS RESPONDEO ET DICO PRIMO: Divisum huius divisionis non est substantia, ut abstrahit a completa et incompleta, neque substantia pro gradu, scilicet quae dicit supremum genus.

RATIO EST, quia illud est divisum, quod participatur ab utroque membro dividenti. Sed supremum genus solum invenitur in uno membro dividenti, scilicet in secunda substantia, quia est genus supremum et secundae substantiae sunt genera vel species. Ergo non est commune divisum in primam et secundam substantiam. Dividitur quidem genus in suas species et descendit usque ad individua, sed non dividitur in substantiam individuam et genericam, qualis est prima et secunda substantia. Similiter substantia incompleta neque est prima neque secunda substantia, quia est incompleta et pars et non totum. Pars autem ut pars non est per se, sed in alio, scilicet in toto, non inhaerendo, sed componendo. Unde neque est primum substans, quia datur aliud prius, quod substans, scilicet totum; neque secundo substans, quia non est totum, quod praedicatur de primo substante et mediante illo dicitur substare. Unde pars non accipit denominationem substandi, sed constituendi, licet possit esse medium recipiendi aliquid in toto, sicut visio recipitur mediante oculo. Sed oculus non substans, sed homo, eo quod licet recipiat, non sub aliis stat; totum enim substans illi tamquam parti, et alias ipsa pars non identice substans, sicut universalia mediante individuo, quia pars non identificatur toti sicut universale inferiori.

DICO SECUNDO: Non convenienter sumitur divisum huius divisionis secundo intentionaliter tantum pro intentione subicibilitatis.

RATIO EST, quia intentio secunda subiecti ad praedicatum, sive essentiale sive accidentale, est quid commune accidenti et substantiae. Nam etiam accidens subicitur suis praedicatis et ea recipit, sive sint essentialia, ut albedinem esse qualitatem, sive accidentalia, ut albedinem esse intensam.

DICES: Ratio subiecti invenitur in accidentibus participative et derivative a substantia. Unde per se primo esse subiectum invenitur in substantia. Sed hoc nihil est, quia licet ea, quae entitatis et realitatis sunt, principalius inveniantur in substantia et participative in accidenti, tamen intentiones, quae conveniunt rebus ut cognitis, aeque dicuntur de utroque, sicut esse universale et particulare, genus vel species; et idem est de intentione subiecti et praedicati etc. Denique substantia non solum est subiectum praedicationis, sed etiam informationis realiter sustentantis accidentia; ergo non debet explicari ratio substandi per solam secundam intentionem, quae est subiecti ad praedicatum, sed etiam per proprietatem realem substandi ei, quod realiter informat.

DICO TERTIO: Potest probabiliter dici, quod divisum huius divisionis est ipsa proprietas substandi seu substantia ut exercens tale officium substandi. Sed longe probabilius est, quod divisum est ipsa natura substantiae praedicamentalis in diversos modos, quorum unus est substare ut individuum subsistens et recipiens realiter, alius est substare solum per denominationem ab istis primis substantibus et recipientibus.

Haec conclusio QUOAD PRIMAM PARTEM potest desumi ex D. Thoma opusc. 48. tract. de Praedicamentis cap. 3.¹, ubi inquit, «quod substare dicitur dupliciter, scilicet pro substare accidentibus et pro substare universalibus, sicut minus universale est sub magis universali». Et subdit, quod «proprium primae substantiae est substare accidentibus. Ex quo sequitur, quod accidentibus insit principaliter et primo primae substantiae». Ita D. Thomas. Ubi totam divisionem sumit penes proprietatem substandi et sustentandi accidentia. Non quod ista proprietas sustentandi dividatur in diversas proprietates. Neque enim alia proprietas substandi est in universalibus, alia in individuis, una et eadem, sicut eadem natura est et non diversa; sed quia ista proprietas habet substare per se primo, id est non per aliud, et substare secundario, quatenus natura superior identificatur cum individuo, et quod individuo convenit, denominative tangit universale, et quod in actu signato convenit universali, exercetur per individuum. Non ergo est necesse sumere aliud divisum quam ipsam proprietatem substandi, quae in individuis primo substans, id est cum exercitio, in universalibus secundario et denominative ab individuis.

Et si dicas: Nam hoc modo etiam aliqua accidentia dicentur secundo substare, scilicet mediante prima substantia, quia etiam ipsa sustentant alia accidentia, ut quantitas colorem, potentia habitum vel actum. Respondetur, quod ista accidentia recipiunt quidem alia tamquam medium recipiendi, non tamquam ratio sustentandi, quia cum ipsamet accidentia inhaereant, non possunt dare esse sustentativum aliorum accidentium; possunt tamen mediare inter receptionem unius accidentis et alterius, quod est quasi disponere et habilitare subiectum, ut illa recipiat. At vero universales substantiae sunt identificatae cum individuis. Unde recipiunt accidentia sicut individua, scilicet denominationem sustentantis, sed tamen exercitium sustentationis individuis relinquendo.

SECUNDA VERO PARS conclusionis sumitur ex D. Thoma q. 9. de Potentia art. 2. ad 6.², ubi inquit, «quod cum dividitur substantia in primam et secundam, non est divisio generis in species, cum nihil contineatur sub secunda substantia, quod non sit in prima, sed est divisio generis secundum diversos modos essendi. Nam secunda substantia significat naturam generis secundum se absolutam, prima vero substantia significat eam individualiter subsistentem. Unde magis est divisio analogi quam generis». Sic Divus Thomas. Ubi communiter eius discipuli notant non sensisse D. Thomam esse divisionem analogam, sed magis analogi quam generis, licet neutrius sit, sed subiecti seu naturae in modos essendi, quod assimilatur divisioni analogi, quae fit per modos et non per differentias sicut genus. Denique 1. p. q. 19. art. 1. ad 2. dicit D. Thomas, quod in definitione personae, cum dicitur, quod est individua substantia, ly substantia non significat determinatam substantiam, sed «quod communiter dividitur in primam et secundam, et per hoc, quod additur individua, trahitur ad standum pro prima». Ergo secundum D. Thomam illud est divisum in primam et secundam substantiam, quod nomine substantiae ponitur in definitione personae. Sed cum dicitur persona individua substantia, non est idem, quod individua proprietas substandi, sed res ipsa substantialis. Ergo haec est divisum huius divisionis. Quia ergo ipsa prima substantia non est solum determinata proprietas substandi, sed determinata res habens proprietatem substandi per se primo, convenientius dicitur, quod haec divisio non est proprietatis in proprietates, sed rei ipsius habentis proprietates in ipsos modos talium proprietatum.

Unde constat, quod prima et secunda substantia non dicunt diversas naturas, cum se habeant tamquam singulare et universale in eodem praedicamento; et ita susceptivum huius denominationis, quod est primo substare vel secundo substare, est unum et idem, quia est eadem natura. Isti autem modi seu proprietates non possunt esse realitates distinctae, cum nulla istas proprietates conveniat secundae substantiae universali, quae non conveniat singulari, sed ipsamet ratio substandi realis, quae invenitur in singulari, convenit etiam naturae universali. Sed exercitium substandi seu sustentandi accidentia realiter convenit primae substantiae et denominative secundae. Ipsum autem substare pro secunda intentione subiciendi se praedicatis superioribus ita convenit primae substantiae, quod nullo modo secundae, neque etiam denominative. Non enim genera et species subiciuntur omnibus praedicatis, quibus prima substantia, neque per denominationem ab illa desumptam.

Ex quo tandem manet declaratum, qualis sit ista divisio. Nam si accipiamus pro diviso naturam substantiae, quae istis duobus modis afficitur, sic est divisio rei in suos modos seu subiecti in accidentia, ut vidimus ex D. Thoma quaest. de Potentia.³ Nec obstat, quod dixit S. Doctor, divisionem magis esse analogi in sua analogata quam generis. Hoc enim non fuit absolute dicere, quod divisio est analoga, sed quod comparative ad divisionem generis, quae est in diversas species et naturas, ista magis accedit ad divisionem analogi quam generis, quia fit per diversos modos, quorum unus, scilicet primo substare, realiter invenitur in primis substantiis, secundo vero substare solum denominative et per rationem, sicut si natura dividatur in universale et singulare. Si vero accipiamus pro diviso rationem ipsius proprietatis seu modi substandi, sic divisio est analoga, in quantum unus modus, scilicet primo substare, invenitur realiter, alter solum denominative et per rationem, scilicet substare secundo.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur: Haec divisio potius debet tradi penes rationem subsistendi quam penes proprietatem substandi. Sed ratio subsistendi aeque convenit primae et secundae substantiae. Ergo ipsa divisio non est analoga neque in modos analogos.

Maior probatur, quia ista divisio debet tradi per id, in quo conveniunt membra dividentia. Magis autem conveniunt in subsistere quam in substare, cum in hoc simpliciter non conveniunt. Ergo per illud debet tradi divisio. Minor vero probatur, quia subsistere seu esse per se pertinet ad naturam substantiae etiam in communi et ab illa descendit ad individua, ut docet S. Thomas in 1. Sentent. ad Annibaldum dist. 23. q. 1. art. 4.⁴ Ergo ratio subsistendi non minus intrinsica est secundae substantiae quam primae.

RESPONDETUR, quod ille terminus subsistere aequivoce sumitur. Potest enim significare rem, quae postulat subsistentiam, quae est ens per se; vel potest significare modum ipsum subsistendi, qui convenit naturae postulanti illum. Similiter substare potest sumi vel pro natura postulante ipsam rationem substandi seu radicaliter substante vel pro ipso modo et proprietate substandi. Si primo modo sumantur, pertinet ad naturam, et sic sumitur a Divo Thoma in 4. dist. 12. supra cit.⁵, ubi definit substantiam, quod est «ens per se», id est res, cui debetur esse per se. Et sic per prius invenitur in generibus et speciebus quam in individuis, ut in dist. 23. cit.⁶ dicit D. Thomas. Secundo modo prius convenit subsistere et substare pro exercitio individuis. Et licet radicaliter utrumque pertineat ad naturam, tamen exercitium prius convenit primis substantiis, a quo maxime substare dicuntur. Et tamen divisio ista non fit penes naturam, quia eadem natura est in prima et secunda substantia, nec penes ipsum subsistere, quod solum sumitur in ordine ad se, sed penes substare, quod dicit ordinem ad alia in sustentando et sub illis stando. Et sic invenitur duplex modus recipiendi denominationem ab his, quibus substatur, scilicet vel quia immediate et in exercitio recipiuntur, vel quia solum denominantur propter identificationem cum tali recipiente, sicut natura universalis identificatur cum singulari.

Secundo arguitur: Nam in hac divisione divisum coincidit cum aliquo ex membris dividentibus vel unum membrum dividens cum alio. Etenim id, quod dividitur, est substantia in communi accepta; ergo est secunda substantia, quae est substantia universalis. Similiter prima substantia potest accipi in communi; convenit enim omnibus singularibus substantiis non solum esse substantias, sed etiam esse primas. Ergo per hoc, quod prima substantia, etiam ut prima, praedicatur de omnibus, prima substantia erit secunda substantia; et per hoc, quod ipsa secunda substantia praedicatur de prima, sicut genus et species de individuo, unum membrum dividens convenit alteri. Et denique id, quod in substantia principalius invenitur, est eius quidditas et natura. Ergo inconvenienter dicitur, quod prima substantia est maxime substantia, quia maxime ei convenit proprietas substandi; principalior est autem natura quam proprietas. Ergo principalius denominabitur aliquis substantia a natura quam a proprietate. Natura autem per prius convenit generibus et speciebus quam individuis, et ab illis descendit ad ista. Ergo secundae substantiae erunt maxime substantiae.

RESPONDETUR ad primum divisum huius divisionis esse naturam secundum se, non ut est individua vel universalis, sed natura habens proprietatem substandi; et sic non est necesse, quod divisum sit universale, sed quod sit capax utriusque modi. Vel si divisum non sit naturae in modos, sed proprietas ipsa substandi, tunc hoc divisum est superius et commune, non tamen secunda substantia, quia non est universalis ut natura sicut genus et species, sed ut proprietas seu modus substandi, qui non est genus nec species, sicut dicitur de individuo in communi.

Ex quo patet ad secundum: Quia prima substantia, licet accipiatur in communi ad omnes primas substantias, non tamen accipitur ut secunda substantia, quia non est communis ut genus et species, quod solum pertinet ad secundas substantias, sed ut individuum vagum, ut aliquis homo. Nec verum est, quod aliqui dicunt, primam substantiam non posse sumi in communi sicut aliquis homo, sed tantum pro supposito determinato. Constat enim, quod Aristoteles⁷ pro exemplo primae substantiae posuit aliquem hominem, et sic prima substantia significat singulare et determinatum suppositum ut quo, id est id, quo aliquod suppositum singularizatur. Potest tamen ista forma seu modus concipi in communi ut quaedam res, sicut hoc nomen „persona”, alias non posset definiri. Quod vero secunda substantia praedicetur de prima, solum convincit, quod natura primae et secundae substantiae est eadem, et sic divisio non fit secundum diversas naturas, sed secundum officium et munus substandi, quo pacto secunda substantia non dicitur de prima, sicut nec universalitas de singularitate.

Ad tertium respondetur, quod natura et quidditas est principale in substantia radicaliter, quia est radix ipsius proprietatis seu modi substandi, et haec principaliter invenitur in secunda substantia. Ipsum tamen officium substandi quoad exercitium principalius et maxime exercetur in prima substantia, et quoad intentionem secundam substandi per subicibilitatem praedicatis superioribus solum convenit primae. Proprietas autem substandi realiter, convenit radicaliter naturae, non tamen ut exercenda pro omni statu, sed pro individuatione. Fuit autem necessarium penes proprietatem et non penes quidditatem sic discernere substantias, quia magis innotescunt nobis per proprietates quam per intrinsecas quidditates.

DICES: Ergo etiam dabitur divisio accidentis in primum et secundum, quia etiam accidens in individuo inhaeret realiter, accidens autem in universali non inhaeret nisi mediante individuo. Et idem de qualibet pro- prietate potest dici, cuius exercitium convenit in individuo, denominatio autem etiam in universali.

Respondetur accidens non posse dividi in primum et secundum simpliciter sicut substantia, quia hoc ipso, quod accidens inhaeret, etiam individualiter, supponit aliud prius, a quo sustentatur. Unde esse primum in inhaerendo non est esse primum absolute et in essendo, sed in informando; quod enim inhaeret, informat. Et sic supponit aliud prius, a quo sustentetur ista informatio. At vero substantia cum se habeat ut subiectum sustentans, oportet devenire in illa ad aliquod primum, quo non sit aliud prius in sustentando, et sic est primum simpliciter in essendo. Similiter proprietates habent quidem prius suum exercitium in individuo quam in universali; sed ex hoc non habent specialem modum essendi et sustentandi ut primum et secundum sicut substantia.

DUPLEX DIFFICULTAS est in hoc articulo: Prima, an definiatur hic id, quod se habet tamquam prima substantia ut quod vel ut quo.

AD QUAM RESPONDETUR: Formaliter hic definiri id, quo aliqua substantia est prima, scilicet ille modus, quo subsistit et substans, sive quo subicitur suis praedicatis.

Definitur enim id, quod est formale constitutivum et proprium primae substantiae. Proprium autem constitutivum est ille modus seu proprietas, sicut formale constitutivum personae est personalitas. Neque enim constitutivum primae substantiae, in quantum prima, est quidditas ipsa seu ratio naturae, sed modus naturae, ut dictum est in praec. art. Ergo illud est formale definitum in hac definitione. Quia tamen definitur in concreto, iudicandum est de illo sicut de aliis definitis concretis, in quibus distinguitur definitum quod et quo, et id, quod est prima substantia tamquam quod, non est formale definitum, sed solum ille modus, quo constituitur, quia solum illi convenit formaliter et essentialiter ratio primae substantiae.

Secunda difficultas est, quid sit ista forma seu modus, qui hic definitur. Aliqui existimant hic definiri primam substantiam per duas negationes, quarum una tangit primam intentionem, scilicet non esse in subiecto, secunda tangit secundam intentionem, scilicet non praedicari de subiecto. Primum patet, quia non esse in subiecto pertinet ad modum essendi subsistere. Iste autem modus aliquid reale est, licet per negationem circumloquamur illum; illa enim negatio non est res definita, sed ratio definiens vel potius describens, quia negatio non definit rem positivam. Secundum probant, quia illa negatio explicat oppositum formae, quam negat; sed oppositum illius formae est aliquid rationis, scilicet illa intentio, qua constituitur secunda substantia; ergo. Huic autem intentioni non potest opponi aliquid reale, sed aliquid rationis, scilicet secunda intentio singularitatis, quia opposita debent esse eiusdem generis.

Et confirmatur, quia definitum quo secundae substantiae est secunda intentio; dicit enim Aristoteles¹, quod secundae substantiae sunt genera et species, sub quibus insunt primae. Ergo etiam definitum quo primae substantiae erit aliquid rationis, ut sub eadem proportione definantur. Ita P. Merinero hic q. 3.

NIHILOMINUS RESPONDETUR: Formalitatem primae substantiae hic definitam esse primam intentionem, scilicet modum realiter subsistendi et substandi; ex consequenti vero definitur secunda intentio subiciendi se praedicationi, quia ex eo, quod realiter informatur ab accidentibus et constituitur per gradus superiores, sequitur, quod etiam praedicationi subiciatur.

RATIO EST, quia formale constitutivum primae substantiae debet explicari per id, quod reddit illam ultimo substantem seu aliis omnibus substrata. Hoc autem non est intentio subicibilitatis, sed modus sustentationis. Illa enim intentio subicibilitatis ad praedicata in tantum est intentio primae substantiae, in quantum fundatur super ipsam rationem sustentandi alia. Ergo ista ratio seu modus substandi est maxime substans et sub omnibus aliis, utpote etiam ipsam subicibilitatem fundans; ergo. Et quantum ad primam negationem, scilicet non esse in alio, constat ex probatione oppositae sententiae pertinere ad primam intentionem. Quantum ad secundam patet, evertendo oppositum fundamentum. Nam licet forma negata sit secunda intentio et ens rationis, tamen eius negatio vere invenitur in prima intentione et ente reali; ens enim reale negat ens rationis. Imo non melius explicatur prima intentio quam per negationem secundae. Et sic falsum est secundae intentioni seu formae rationis non opponi aliquid reale; opponitur enim non per aliquam contrarietatem formalem, quia non sunt sub eodem genere, sed per negationem inclusam. Prima enim intentio negat secundam, scilicet praedicationem de aliquo sibi subiecto. Nec oportuit proportionari primam substantiam secundae in hoc, quod definiatur utraque per similem intentionem, sed potius per oppositam, cum prima sustentet et fundet secundam et ex opposito ad illam se habeat. Et sic patet ad fundamenta opposita.

SED ADHUC OBICIES: Nam utraque illa negatio convenit naturae secundum se, quae nec est in subiecto nec praedicatur de subiecto, cum solum includat praedicata quidditativa, et tamen non est prima substantia; ergo definitio non est bona. Item falsum est, quod prima substantia non praedicetur. Nam individuum praedicatur de uno tantum, ut dicitur in cap. de Specie, et individuum vagum, ut aliquis homo, de pluribus.² Pro exemplo autem primae substantiae posuit Philosophus individuum vagum, ut aliquis homo.³ Denique negatio non est explicativa nec definitiva alicuius. Ergo ista definitio tradita per duas negationes vitiosa est.

Ad primum respondetur, quod illae negationes possunt dupliciter sumi: Primo, ut pure et praecise negant; et sic etiam conveniunt naturae secundum se, imo et enti rationis et ipsi nihilo convenire possunt istae negationes, ut pure negant esse et praedicari. Secundo modo sumi possunt, ut fundantur in aliquo positivo modo essendi et deserviunt ad circumscribendum ipsum, et sic non conveniunt naturae secundum se, sed ut habenti illum modum subsistendi et substandi.

Ad secundum dicitur praedicari primam substantiam de seipsa et non de aliquo subiecto, id est inferiori sibi. Definitio autem non dicit, quod non praedicatur, sed quod non praedicatur de subiecto. At vero aliquis homo vel prima substantia in communi praedicatur de pluribus ut quod et denominative, non ut quo, id est habet se ut modus, quo constituitur aliquid non praedicabile de pluribus, sed tamen iste modus accipitur in actu signato ut res quaedam in communi cum intentione praedicandi de pluribus, sicut intentio generis denominative est species. Nec tamen individuum vagum vel prima substantia in communi accepta est universalis directe et per se, quia non est unum in multis, non defectu multorum, sed defectu unius, quia non est sola natura et unum quid, sed natura cum modo individuationis.

Ad tertium dicitur istam definitionem per duas negationes non definitive, sed descriptive dari et circumloquendo, non proprie declarando rationem primae substantiae.

Agimus de his, quae in recta linea collocantur in hoc praedicamento, participando rationem generis supremi contrahendo illud.

ET BREVITER DICIMUS duas conditiones requiri, ut aliqua substantia in recta linea collocetur et sit substantia praedicamentalis: Prima, quod sit substantia finita; secunda, quod sit substantia completa, id est, cui per se debeatur proprietas subsistendi et substandi. Per se autem debetur ei, quod significatur ut totum; parti enim non debetur per se, sed per aliud et dependenter ab alio, id est a toto. Et ex istarum conditionum inclusione vel exclusione intelligemus, quaenam substantiae ponantur vel excludantur a ratione huius praedicamenti.

Colligitur autem utraque conditio ex unico principio, scilicet quia substantia praedicamentalis non sufficit, quod sit ens subsistens, sed requiritur etiam, quod sit composita, ita quod ex compositione aliqua subsistat. RATIO EST, quia substantia infinita, si ponitur in praedicamento, non potest poni ut genus supremum, sed ut aliquid contentum sub tali genere. Si enim esset genus supremum, omnes substantiae praedicamentales tale genus participantes essent infinitae. Debet ergo esse species et consequenter constare ex genere et differentia; id enim vocatur species. Sed genus dicit aliquid potentiale, quod comparatur ad differentias ut contrahibile et determinabile per eas. Ergo Deus constaret ex una ratione dicente potentialitatem et alia dicente actualitatem, et sic non esset actus purus, quia aliquid potentialitatis haberet, scilicet rationem genericam. Unde etiam actus differentialis non esset actus purus, quia adiungeretur actui potentiali, scilicet generi. Quod vero tale genus deberet dicere potentialitatem, praeter dicta in quaest. de Genere¹ ex eo constat, quia genus non potest esse actus purus; sic enim non esset determinabile et contrahibile per differentias, quae actuant et qualificant genus, quod contrahunt; at vero actus purus est in ultima actualitate. Et praeterea cum illud genus esset commune ad Deum et creaturas, et in creaturis non inveniatur actus purus, consequenter in se actus purus non est. Requiritur ergo compositio ex actu et potentia, ut aliquid sit substantia praedicamentalis, quae infinitae substantiae, id est actui puro repugnat.

Ex eodem principio EXCLUDUNTUR entia incompleta, v. g. differentia, non quia actum purum dicunt, sed quia compositionem excludunt ex genere et differentia. Nam si componerentur, rursus illa differentia ex genere et differentia componeretur, et est enim eadem ratio. Et rursus illa ex alia, et sic esset processus in infinitum requirerenturque ad compositionem unius quidditatis infinitae compositiones. Item si idem genus, quod respectu speciei est genus, esset etiam respectu differentiae, bis poneretur genus in definitione, semel ratione speciei, iterum ratione differentiae. Nec posset esse univocum, cum esset de conceptu differentiarum et ratio ipsius diversitatis, ut supra in analogis probavimus.² Ergo repugnat differentias esse directe in genere, sed reducuntur ad illud et quasi ad latus ponuntur.

An vero materia et forma et partes integrantes ut tales sub genere substantiae directe contineantur, diximus in quaest.³ de Genere art. 3. Nunc sufficit addere, quod in quantum partes non substant, neque subsistunt directe, sed dependenter a toto. Ergo non sunt per se et directe substantia, quia directe est substantia, quod directe petit subsistere et substare, quod solum convenit toti, sive in singulari accepto sive in communi; sicut substantia universalia per se petit subsistere, sed id exercet ut est in singulari. Partes autem non per se, sed per totum et in toto petunt subsistere et substare, ut nunc suppono ex Metaphysica. Et similiter cum partes substantiae per se et intrinsice ordinentur ad componendum totum, quod directe in praedicamento ponitur, si ipsae etiam directe ponuntur in praedicamento, idem bis poneretur in praedicamento et in definitione, semel ratione sui, iterum ratione partium, ut diximus de differentia, quod inconveniens non admittit Philosophus 3. Metaph. textu 10.⁴ et D. Thomas ibi⁵ et in 1. Contra Gent. cap. 25.

SED OBICIES: Non repugnat Deo compositio aliqua per rationem et consequenter aliquid per modum potentiae et actus secundum nostram considerationem, ut aliqui auctores sentiunt. Distinguit enim intellectus noster divinas perfectiones, etiamsi sit res una simplicissima. Ergo potest nostro modo concipiendi istas perfectiones et attributa per modum actus et potentiae concipere.

Unde confirmatur hoc, quia si actui puro non repugnat divisio nostro modo concipiendi, etiam non repugnabit compositio, quia oppositorum eadem est ratio.

Sed haec instantia supponit, quod est impossibile, scilicet posse concipi in Deo distinctionem per exclusionem et separationem unius ab alio. Hoc enim stare non potest, quia cum sit actus purus, hoc ipso, quod concipitur aliquid illius cum potentialitate et additione unius ad aliud, destruitur conceptus actus puri. Unde tunc non fit praecisio, sed destructio unius attributi ab alio. Nam quando concipitur aliquid attributum in Deo, vel concipitur ut ens divinum vel ut creatum vel ut abstrahens ab utroque. Si ut creatum vel ut abstrahens, non concipitur ut pertinens ad Deum et ut aliquid Dei, quod est destrui. Si ut increatum, ergo ut actus purus et infinitus, ergo ut excludens omnem potentialitatem, etiam ut substet tali conceptui. Quare ista distinctio in divinis non fit per exclusionem unius perfectionis ab alia, sed per conceptum implicitum vel explicitum. Noster enim imperfectus modus concipiendi sic explicat unam perfectionem in Deo, quod non aliam. Et haec explicatio unius et non-explicatio alterius est distinctio rationis, qualis in Deo potest fieri, sed non est conceptus unius perfectionis ut excludentis formaliter aliam et in potentia se habentis ad illam, quia rationi actus puri omnis conceptus potentialitatis repugnat. Unde talis divisio non opponitur compositionis, sed perfectae explicationi eiusdem simplicissimae rei. Non ergo convenit Deo compositio rationis, quae fundatur in potentialitate unius extremi et additione alterius ad illud, sed in maiori et minori explicatione eiusdem, sicut de transcendentibus dictum est quaest. praec.⁶

DE CHRISTO DOMINO aliqui dubitant, an ponatur in praedicamento ratione humanae naturae seu in quantum homo. Sed omnino asserendum est poni, quia univoce est homo, ut fides docet, ex anima rationali et humana carne subsistens. Ergo ponitur sub specie hominis, siquidem ponitur univoce sub homine et consequenter sub animali vivente etc. Quod est poni sub genere et specie, atque adeo in gradibus praedicamenti.

NEC OBSTAT, quod solum ens creatum est in praedicamento, Christus autem absolute non est creatura, ut docet S. Thomas 3. p. q. 16. art. 8. Ergo absolute non ponitur in praedicamento. Respondetur esse disparem rationem, quia hoc nomen „creatura” est indifferens ad designandum naturam vel suppositum propter sui transcendentiam. Esse autem in praedicamento solum convenit ratione naturae, quae in Christo creata est in quantum homo, sicut ambulare et mori convenit ei ratione naturae.

Ex quibus constat in isto genere contineri omnem substantiam creatam, etiamsi sit incorruptibilis et spiritualis. Patet, quia est finita et composita, saltem ex aliqua potentia et actu, cum non sit actus purus. Ergo potest concipi aliqua ratio determinabilis et contrahibilis, et aliqua determinans et contrahens, et consequenter pertinere debet ad aliquod genus et praedicamentum, nec est aliud quam hoc. Et cum sint substantiae totales et completae, non autem solum incompleta entia, ut constat in angelis, consequenter pertinent directe et non reductive.

Quando vero dicit Philosophus 10. Metaph. cap. ult.⁷, lect. 12.⁸ apud D. Thomam, quod «corruptibile et incorruptibile differunt genere», loquitur de genere physico, quod est materia. Et sensus est, quod non conveniunt in materia; caeli enim in probabiliori sententia habent materiam specie diversam a sublunari, et angeli nullam.

SEX PROPRIETATES attribuit Aristoteles¹ substantiae, quas retulimus supra in cap. de Substantia.² Nec est, quod de rigore istarum passionum disputemus. Neque enim omnia sunt aliquid positivum, sed aliquae sunt negationes, ut non esse in subiecto, aliae intentiones, ut praedicari univoce. Aliae non solis substantiis conveniunt, ut non suscipere magis ac minus, quod etiam convenit quantitati. Et sic de aliis facile potest iudicari.

SOLUM DE ULTIMA PROPRIETATE, scilicet quod substantia eadem manens sit susceptiva contrariorum, videndum est, an sit proprium quarto modo. Et ad hoc oportet examinare duas conditiones requisitas ad hoc proprium: Prima, an conveniat omni substantiae. Secunda, an illi soli et semper, id est ex vi necessariae connexionis conveniat.

Quod non conveniat omni substantiae videtur instari. Nam non convenit substantiis universalibus, sed solum primis, cum illae non recipiant realiter accidentia nec illis substent. Si autem esset proprietas quarto modo, deberet prius convenire universali, sicut omnis alia propria passio, quae habet connexionem intrinsecam cum essentia et ab ea dimanat et singularibus convenit ratione naturae communis. De caelis etiam et angelis, quae sunt substantiae incorruptibiles, dubitari potest, quod non suscipiunt contraria, sicut neque corruptiva. Ergo non convenit omni substantiae.

Quod soli substantiae non conveniat, videtur convinci pluribus exemplis. Quantitas enim suscipit contraria, ut calorem et frigus, et in mysterio Eucharistiae suscipit ea immediate et per se, non mediante alio sustentante. Qualitas etiam suscipit contraria, sicut potentia intellectiva oppositos habitus et actus. Et qualitates intensibiles remissionem et intensionem, quae sunt motus contrarii. Oratio etiam eadem manens suscipit veritatem et falsitatem. Ergo non soli substantiae convenit haec proprietas.

Denique: Suscipere contraria nihil est aliud quam substare contrariis, quia recipere non substando etiam convenire potest accidentibus. Sed hoc, quod est substare, constituit rationem primae substantiae, ut supra³ dictum est, ergo non est proprietas illius.

Nihilominus tenenda est communis sententia. Et explicatur sic ista proprietas, quae quarto modo convenit substantiae, quod sit susceptiva contrariorum, non tamquam medium recipiendi, quod etiam accidentibus potest convenire, ut statim dicemus, sed ut prima ratio sustentandi, ita quod non ab alio priori, sed ab ipsa substantia habeant esse.

Secundo: Ut sit proprietas realis, non debet intelligi de receptione pro intentione subicibilitatis, secundum quod respicit praedicata illi convenientia per modum praedicationis, sed restringenda est ad receptionem accidentium per modum realis sustentativi et subiecti, quod in sola prima substantia exercetur, licet secundae etiam substantiae conveniant.

Tertio addo, ut proprie suscipere contraria intelligatur respectu accidentium communium. Nam licet substantia recipiat accidentia propria, tamen ista non sunt contraria; omnes enim propriae passiones conveniunt eidem subiecto sine aliqua contrarietate, nec enim una propria passio expellit aliam. Et sic ea, quae habent contrarietatem et recipiuntur in subiecto, sunt accidentia communia, quae recipiuntur eadem remanente substantia seu non destructa. Quare esse per se primo sustentativum eorum, quae inter se dicunt contrarietatem, substantia ipsa non destructa ex tali receptione, proprietas est quarto modo substantiae, et restrictius se habet quam substare in tota sua latitudine, ut etiam se extendit ad praedicata superiora et ad proprias passiones, quae contrarietatem non habent.

AD PRIMAM ERGO INSTANTIAM respondetur, quod substantiis universalibus etiam convenit recipere contraria identice et mediate, immediate autem et exercite beneficio primae substantiae, cum qua identificantur. Et hoc modo nulli accidenti convenit recipere, etiam beneficio primae substantiae, quia non identificantur cum illa nec habent rationem sustentandi, etiam identice, licet sint medium vel dispositio ad fundandum vel recipiendum alia accidentia.

Et quando instatur, quod proprietas prius convenit essentiae in universali quam in singulari: respondetur, quod convenit universali quantum ad connexionem cum tali proprietate et aptitudinem ad recipiendum, non quantum ad exercitium; hoc enim solum convenit pro statu singulari. Et hoc ipsum, quod est habere aptitudinem in statu singulari, ut exercite sustententur accidentia, substantiae universali convenit et connexionem habet cum illa. Et quando exercite sustentantur accidentia ab individuis, denominative etiam convenit secundis substantiis, quod est substare secundo seu mediate. Proprietas autem substantiae est absolute substare et simpliciter.

Ad secundam partem argumenti, de caelis et angelis dicitur, quod etiam caeli suscipiunt contraria, non quidem corruptiva sui, sed contrarios motus locales et contraria loca. Angeli etiam contrarios actus et diversas sententias et spirituales affectus suscipiunt, licet non contraria physica, id est deservientia ad generationem et corruptionem substantiae.

AD SECUNDAM INSTANTIAM respondetur unum accidens recipere aliud tamquam medium seu dispositio, qua recipitur aliud, non tamquam sustentans seu ratio sustentandi alia. Ratio autem medii recipiendi aliquod accidens non consistit in eo, quod unum accidens sit medium dandi esse alteri accidenti, sed quia est medium coordinandi accidentia in eodem subiecto, eo quod non omnia aeque primo conveniunt subiecto, sed unum mediante alio et supponendo aliud, sicut actus intelligendi media potentia, et color media quantitate. Quod expressit S. Doctor 1. 2. q. 7. art. 1. ad 3. dum inquit: «Duo accidentia aliquando comparantur ad subiectum sine ordine, ut album et musicum, aliquando cum aliquo ordine, puta quia subiectum recipit unum accidens mediante alio, sicut corpus recipit colorem mediante superficie; et sic unum accidens dicitur alteri inesse». Et quaest. de Virtut. art. 3.⁴: Nihil prohibet, inquit, plures formas in eodem subiecto esse secundum quemdam ordinem, scilicet ut una sit formalis respectu alterius, sicut color est formalis respectu superficiei. Videri etiam potest 1. p. q. 77. art. 7. ad 2. et 1. 2. q. 56. art. 1. ad 3.

Quod autem dicitur de quantitate in Eucharistia, respondetur non convenire ei per se et ab intrinseco, quod sit sustentativum accidentium, sicut substantiae, sed per aliud, scilicet quia sustentatur immediate a causa efficiente, quae est Deus, sine causa materiali subiectiva, quae est substantia. Unde qualitates, quae antea erant unitae ipsi quantitati ut sustentatae in esse a substantia, remota substantia eodem modo illi uniuntur ut sustentatae in eodem esse a primo efficiente. Unde non mutant unionem, sed denominationem sustentationis.

Ad aliam partem argumenti de qualitatibus et de oratione respondetur: Quod attinet ad qualitates, recipere modos oppositos intensionis et remissionis, non ut subiectum sustentans, sed ut medium suscipiendi, quia sunt modi illarum qualitatum. Unde non nisi mediantibus qualitatibus recipi possunt. Oratio autem recipit verum et falsum non per mutationem sui tamquam subiecti recipientis, sed per mutationem obiecti, eius significatione invariata manente, quia veritas et falsitas non in significatione consistunt, sed in conformitate et difformitate ad esse rei. Substantia autem suscipit contraria per mutationem intrinsecam subiecti, non extrinsecam obiecti. Quodsi veritas vel falsitas aliquam perfectionem vel modum ponunt intrinsece in ipsa cognitione, ut aliqui existimant, tunc dicendum est sicut ad argumentum praecedens, quod oratio suscipit contraria non ut subiectum quod sustentans, quod pertinet ad substantiam, sed ut medium recipiendi sicut qualitas intensionem.

AD ULTIMUM respondetur, quod ista proprietas recipiendi contraria differt ab intrinseca quidditate substantiae, quia quidditas non est ipsa ratio substandi formaliter, sed radicaliter, et consistit in ratione postulante talem proprietatem. Et rursus proprietas suscipiendi contraria non dicit rationem substandi in tota latitudine, quia substare non solum dicitur respectu contrariorum, sed etiam respectu propriarum passionum et praedicatorum superiorum, quibus omnibus substans prima substantia; proprietas autem haec solum dicitur respectu contrariorum, quorum et susceptiva.

COORDINATIO PRAEDICAMENTI SUBSTANTIAE.

Supremum genus est substantia. Dividitur in spiritualem et corporalem. Spiritualis in varias species angelorum. Corpus in corruptibile et incorruptibile. Incorruptibile in varias species caelorum et planetarum. Corruptibile in vivens et non vivens. Non vivens in elementale et mixtum, quorum quodlibet varias species habet. Vivens in animatum seu sensibile et inanimatum, ut planta. Planta in varias species arborum et herbarum. Animal in rationale et irrationale. Irrationale in varias species brutorum. Rationale in individua, ut Petrus et Paulus.