Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Hoc ens rationis est, de quo proprie agit logicus, quatenus ex ordinatione conceptuum adinvenitur talis relatio, quae a logico consideratur. Et ita D. Thomas in 4. Metaph. lect. 4.¹ inquit, quod «ens rationis dicitur proprie de illis intentionibus, quas ratio adinvenit in rebus consideratis, sicut intentio generis, speciei et similium», et huiusmodi ens rationis est proprie subiectum Logicae.

SUPPONENDA ergo sunt, quae de terminis primae et secundae intentionis diximus in 1. libro Summularum.² Et sumitur intentio in praesenti, non prout dicit actum voluntatis, qui distinguitur ab electione et respicit finem, sed pro actu seu conceptus intellectus, qui dicitur intentio generali modo, quia tendit in aliud, scilicet in obiectum. Et ita sicut conceptus alius est formalis, alius obiectivus, scilicet ipsa cognitio vel res cognita, ita alia est intentio formalis, alia obiectiva. Obiectiva dicitur ipsa relatio rationis, quae attribuitur rei cognitae; formalis vero ipse conceptus, per quem formatur. Sicut quando concipimus animal tamquam superius ad sua inferiora, ipsa universalitas ex parte animalis se tenens dicitur intentio obiectiva seu passiva, ipse vero conceptus, quo sic concipitur animal, dicitur intentio formalis. Et sic aliud est formalis intentio, ut distinguitur contra obiectivam, aliud formalitas intentionis secundae, ut tenet se ex parte obiecti cogniti; haec enim semper est aliquid rationis, utpote ex cognitione resultans, illa vero est actus realis.

Vocatur vero secunda intentio ista secundum differentiam a prima, quasi dicatur secundus status seu conditio obiecti. Potest enim obiectum considerari in duplici statu: Primo, secundum quod est in se, sive quantum ad existentiam sive quantum ad quidditatem. Secundo, ut est in apprehensione, et status iste essendi in cognitione est secundus respectu status essendi in se, qui est primus, quia sicut cognoscibilitas sequitur ad entitatem, ita esse cognitum est post illud esse, quod habet in se. Illae ergo affectiones seu formalitates, quae conveniunt rei prout in se, vocantur primae intentiones, quae conveniunt rei prout cognita, vocantur secundae. Et quia pertinet ad Logicam dirigere res, secundum quod sunt in apprehensione, ideo per se considerat Logica intentiones secundas, quae conveniunt rebus ut cognitis.

EX QUO DEDUCITUR PRIMO, quod non omnis relatio rationis est secunda intentio, omnis tamen secunda intentio formaliter sumpta, et non solum fundamentaliter, est relatio rationis, non forma realis, non denominatio extrinseca, ut male aliqui putant.

Prima pars constat manifeste, quia licet omnis relatio rationis resultet ex cognitione, non tamen omnis ista relatio denominat rem solum in statu cogniti, qui est status secundus, sed etiam in statu existentiae extra cognitionem, sicut relatio Creatoris et Domini non denominat Deum in se cognitum, sed Deum existentem, et similiter esse doctorem, esse iudicem. Neque enim homo ut cognitus est doctor aut iudex, sed homo existens, et ita denominant illae relationes pro statu existentiae.

Ubi discerne, quod licet cognitio sit causa, ex qua resultat relatio rationis (quod omni enti rationis commune est), et ita ut conveniat et denominet relatio rationis aliquod subiectum, necessario exigat cognitionem, non tamen semper cognitio reddit ipsum obiectum aptum et congruum susceptivum talis denominationis, ita ut solum conveniat illi in esse cognito, sed solum hoc contingit in intentionibus secundis. Et ita relatio Creatoris et Domini, iudicis et doctoris, ut denominet subiectum, requirit cognitionem, quae talem relationem causet, sed non quae constituat subiectum in esse cognito capax, ut denominationem illam suscipiat. At vero esse genus vel speciem non solum supponit cognitionem causantem tales relationes, sed etiam supponit cognitionem, quae reddat subiectum abstractum ab inferioribus, et super rem sic abstractam cadit illa denominatio.

Secunda vero pars est expresse D. Thomae in opusc. 42. cap. 12.,³ ubi dicit, quod secundae intentiones sunt proprietates convenientes rebus ex eo, quod sunt in intellectu; et q. 7. de Potentia art. 9.,⁴ quod «sequuntur modum intelligendi»; et 4. Metaph. lect. 4.,⁵ quod conveniunt rebus prout cognitae ab intellectu. Non ergo reales formae sunt, sed rationis.

Et constat hoc, tum quia ratio generis et speciei et reliquorum universalium consistit in relatione superiorum ad inferiora, quae non possunt esse relationes reales, alias daretur universale formaliter a parte rei. Tum etiam, quia istae intentiones supponunt pro fundamento esse cognitum, sicut genus supponit rem esse abstractam ab inferioribus et ratione abstractionis ei convenit. Ergo supponit denominationem extrinsecam cogniti et abstracti, non vero formaliter est ipsa denominatio extrinseca, et multo minus sunt formae reales; sic enim descenderent ad ipsa singularia, in quibus realiter invenirentur, et non solum in abstracto a singularibus. Ipse autem actus intellectus est quidam actus realis, sed non est ipsa intentio secunda obiectiva, de qua nunc agimus, sed formalis, ex qua ista obiectiva resultat.

SECUNDO SEQUITUR, quod licet prima intentio absolute sumpta debeat esse aliquid reale vel conveniens alicui in statu realitatis, alias non esset simpliciter prima, quia semper id, quod est reale, praecedit et prius est eo, quod est rationis, nihilominus tamen non repugnat etiam in ipsa secunda intentione aliam secundam intentionem fundari, et tunc secunda intentio fundans induit quasi conditionem primae intentionis respectu alterius fundatae, non quia sit simpliciter prima, sed quia est prior illa, quam fundat.

Nam cum intellectus sit reflexivus supra suos actus, potest ipsam secundam intentionem reflexe cognoscere et super ipsam cognitam fundare aliam secundam intentionem; sicut intentio generis, quae tribuitur animali, iterum ut cognita potest fundare secundam intentionem speciei, quatenus intentio generis est quaedam species praedicabilis. Et tunc secunda ista intentio fundata denominat priorem fundantem, ratione cuius dicitur, quod genus formaliter est genus et denominative species. Quod frequenter contingit in istis secundis intentionibus, quod secundum se una formaliter sit talis, et denominative ut cognita sit alia. Et nihilominus omnes istae dicuntur secundae intentiones, licet una fundetur super aliam, non tertia vel quarta intentio, quia omnes conveniunt obiecto ut cognito, esse autem cognitum est semper status secundus rei. Et quia una intentio ut fundat aliam, induit quasi conditionem primae respectu illius, et sic illa, quae fundatur, semper dicitur secunda.

DICES: Secunda intentio respicit primam ut correlativum, quia secunda dicitur per respectum ad primam, ergo non ut fundamentum, sed ut terminum. Item: Secunda intentio praedicatur de suo fundamento, ut «Homo est species»; sed secunda intentio non praedicatur de prima, nam haec est falsa: «Prima intentio est secunda intentio»; ergo non fundatur in illa.

Respondetur ad primum secundam intentionem non respicere primam ut correlativum per modum termini, sed per modum subiecti, cui attribuitur et quod denominat vel in quo fundatur. Et sic dicitur per ordinem ad primam ut ad subiectum, non ut ad terminum; sicut relatio dicitur per ordinem ad absolutum ut ad subiectum vel fundamentum, non vero ut ad correlativum, nisi induat rationem termini, et tunc erit aliquid respectivum seu correlativum, non ut subiectum, ut dicemus in praedicamento relationis. Et similiter correlativum formale secundae intentionis semper est aliqua secunda intentio, ut genus ad speciem et e contra.

Ad secundum dicitur, quod secunda intentio praedicatur de prima in concreto, sicut album de homine, sed non in abstracto; et ideo est verum, quod homo est species, et falsum, quod prima intentio sit secunda intentio. Nam etiam secundae intentiones nomine abstracto significari possunt, tam in communi per hoc nomen „secunda intentio” quam in particulari, ut hoc nomine „universalitas, genereitas” et similia, quae solum important formam rationis in abstracto, subiectum autem seu rem, in qua fundantur, non significant directe, sed in obliquo; sicut albedo in abstracto importat corpus in obliquo, quia est qualitas corporis.

SI QUAERAS, quotuplex sit secunda intentio et quomodo dividatur, respondetur omnem relationem dividi ratione sui fundamenti proximi seu rationis fundandi, ut dicemus in praedicamento relationis.⁶ Unde similiter relatio rationis, quae ad instar relationis realis formatur, recte dividetur per sua fundamenta. Cum autem fundamentum secundae intentionis sit res ut cognita et ut subest statui apprehensionis, iuxta diversum ordinem cogniti, ad cuius ordinationem secunda intentio formatur, sumetur quoque divisio secundae intentionis. Unde, quia aliter ordinatur et dirigitur prima operatio intellectus, aliter secunda et aliter tertia, ideo penes diversas ordinationes istarum operationum dividetur secunda intentio, et in qualibet operatione secundum diversum ordinem dirigibilitatis erit diversa intentio.

Sicut in prima operatione alia est intentio termini, quae ordinatur ut pars enuntiationis et syllogismi, sub qua diversae intentiones partis continentur, sicut ratio nominis, ratio verbi et aliorum terminorum; alia est intentio universalitatis per modum superioris praedicabilis, quae etiam dividitur in varios modos universalitatis, ut genus, species etc., cui correspondet intentio subicibilitatis, sicut invenitur in individuo et aliis inferioribus praedicatis.

In secunda autem operatione invenitur intentio orationis, quae dividitur per varios modos orationis perfectae et imperfectae. Rursus propositio, quae est una ex orationibus perfectis, dividitur per affirmativam et negativam et alias divisiones, quas libro 2. Summularum explicavimus.⁷ Et rursus propositio fundat alias secundas intentiones, quae sunt proprietates propositionis, ut oppositio et conversio, quae pertinent ad totam propositionem, et suppositio et ampliatio, praedicatum et subiectum aliaque similia, quae sunt proprietates partium propositionis, ut in eodem libro explicatum est.⁸

Denique in tertia operatione est intentio consequentiae seu argumentationis, quae dividitur per inductionem et syllogismum; et illa per ascensum et descensum, hic per varios modos et figuras, de quibus ibidem dictum est.⁹