Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Circa praecognita quatuor tradit Philosophus: Primum tamquam fundamentum et radix aliorum est, quod omnis disciplina intellectiva ex praeexistenti cognitione fit. Et dicitur intellectiva ad distinctionem sensitivae; neque enim omnis sensitiva ex praeexistenti cognitione oritur, sic enim procederetur in infinitum, sed sistitur in cognitione sensus externi, quae non oritur ex alia priori cognitione.

Secundum est, quod praecognita, quae praesupponi debent ad omnem disciplinam et doctrinam, sunt tria, scilicet subiectum, passio et praemissae seu principia. Ex his enim fabricatur demonstratio; demonstramus enim passionem de subiecto per aliqua principia magis nota. Praecognitio autem, id est id, quod de talibus praecognitis praecognoscendum supponitur, est duplex, scilicet, an sit aliquid et quid sit. Sed quia principia sunt aliquid complexum et non simplex, non praecognoscitur de illis, an sint et quid sint, sed quod vera sint. Principia enim demonstrationis cum non solum inferant, sed etiam probent eius veritatem, oportet, quod vera sint.

Tertium est dari ordinem inter praecognitiones; non quidem ex parte subiecti et passionis, sed ex parte principiorum seu praemissarum, quia maior potest cognosci prius tempore quam conclusio, minor autem simul cum illa.

Quartum denique est, quod conclusio non potest praecognosci formaliter, siquidem demonstratur, sed solum virtualiter, quia praecognoscuntur praemissae, in quibus virtualiter est conclusio.

Circa ista duo ultima dicta non est in praesenti disputandum. Nam hoc quartum dictum caret difficultate, de tertio vero agemus in 3. art. Et ideo solum duo priora dicta restant explicanda.

Circa primum advertenda sunt duo: PRIMUM est, quod nomine doctrinae et disciplinae intellectivae est dissensio inter auctores, quid intelligatur, an de omni cognitione absolute, an solum de discursiva vel scientifica. Et licet posset intelligi, quod omnis cognitio intellectiva oritur ex alia, quatenus secunda operatio oritur ex prima et prima apprehensio ex sensitiva; tamen hoc non conducit ad intentum Philosophi, sed solum loquitur de cognitione probativa modo rationali et discursivo, sive scientifice sive probabiliter, ut sumitur ex D. Thoma 1. Poster. lect. 1.¹ Et dicitur doctrina ipsa cognitio, prout docens et faciens nos scire, disciplina vero receptio cognitionis ab alio.

Ratio autem est, quia intentum Aristotelis solum est ostendere, quomodo possit aliquid de novo sciri seu cognitio acquiri sine hoc, quod procedatur in infinitum in probationibus neque fiat circulus probando unum per aliud, et e contra. Ad hoc autem solum conducebat loqui de cognitione, quae per probationem et illationem acquiritur, scilicet de cognitione probata et probante, illata et inferente, ita quod cognitio probans non est necesse, quod fiat ex alia priori probante, quia potest aliqua cognitio probans esse per se nota et non ex alia probatione antecedente. Omnis autem cognitio probata seu demonstrata praesupponit aliam priorem, ex qua probatur seu demonstratur. Quodsi cognitio ipsa non ex eo, quod sit probans vel probata, sed ex eo, quod intellectiva, in nobis indigeat oriri ex alia cognitione, scilicet ex sensitiva, ad praesens non spectat. Neque enim in praesenti tractatur illa difficultas, an intellectus dependeat a sensu, sed an disciplina et doctrina dependeat ex alia priori cognitione.

SECUNDO adverte, quod Aristoteles in assignanda generatione et acquisitione nostrae scientiae eodem modo procedit ac in Physicis circa generationem rerum naturalium. Sicut enim probat ibi contra aliquos philosophos, quod formae non praeexistunt actu in materia latitantes, sed ex potentia illius educuntur et sic de novo acquiruntur, ita in nobis scientia acquiritur circa conclusiones, non quia praesupponuntur actu cognitae et solum per reminiscentiam dicimur de novo eas sciri, ut Plato posuit, sed quod virtute et in potentia cognoscuntur in principiis, ex ipsis autem principiis actu redduntur cognitae conclusiones sicut et probatae.

Ex quibus constat fundamentum propositionis Aristotelis: Quod omnis doctrina et disciplina ex praeexistenti cognitione fit, id est, omnis conclusio ignota ex aliquo principio notiori deducitur, in quo talis conclusio sit quidem ignota in actu, cognita autem in virtute et in potentia; sicut et res generantur in actu non ex nihilo, sed ex aliquo, in quo continentur in potentia, nempe ex materia. Loquitur ergo Philosophus de cognitione acquirenda modo humano per principia et illationem, quod pertinet ad discursum.

Circa secundum dictum discerne diligenter fundamenta, unde oritur, quod aliquid sit praecognoscendum ad acquisitionem nostrae scientiae, et quod praecognita solum debeant esse tria et praecognitiones duae. Quod enim aliquid necessarium praecognoscendum seu praesupponendum sit oritur ex illo principio, quod non potest dari processus in infinitum neque circulus in demonstrationibus. Inde enim necessario sequitur, quod sistendum sit in aliqua cognitione, quae per aliam non probatur; et consequenter illa ad probandum seu demonstrandum alia praesupponitur seu praecognoscitur, non vero probatur nec cognoscitur per aliam.

Quod vero praecognita debeant esse tria, sumitur ex ipso obiecto demonstrabili, quod est aliqua conclusio, in qua propria passio praedicatur et demonstratur convenire subiecto. Unde praecognita solum assignantur ab Aristotele pro demonstratione, licet accommodari facile possint proportionali modo pro syllogismis non demonstrativis. Sic ergo colligit D. Thomas ista praecognita 1. Poster. lect. 2.²: «Est», inquit, «sciendum, quod id, cuius scientia per demonstrationem quaeritur, est aliqua conclusio, in qua propria passio de aliquo subiecto praedicatur, quae quidem conclusio infertur ex aliquibus principiis. Et quia cognitio simplicium praecedit cognitionem compositorum, necesse est, quod antequam habeatur cognitio conclusionis, cognoscatur aliquo modo subiectum et passio. Et similiter oportet, quod cognoscatur principium, ex quo conclusio infertur, cum ex cognitione principii conclusio innotescat. Horum autem trium, scilicet passionis, subiecti et principii, est duplex modus praecognitionis, scilicet quia est et quid est. Ostendum est autem in 7. Metaph.³, quod complexa non definiuntur; hominis enim albi non est aliqua definitio et multo minus enuntiationis alicuius. Unde cum principium sit enuntiatio quaedam, non potest praecognosci de ipso quia est, sed quia verum est. De passione potest quidem sciri, quid est, sed cum eius quidditas pendeat ex subiecto, in quo est, scitur quidem de passione per demonstrationem tamquam conclusio illata, sed praecognoscitur de ea, quid est quantum ad significationem nominis; non enim potest sciri, an aliquid sit, nisi sciamus, quid nomen eius significet. De subiecto autem non ostenditur in conclusione, quid sit, et multo minus, an sit. Unde oportet praecognoscere de eo, quid sit et an sit, cum ex definitione eius sumatur principium ad demonstrandum passionem ei convenire». Hucusque D. Thomas.

Ex qua doctrina manifeste colligitur numerus praecognitorum et quid de unoquoque praecognoscendum sit. Sumiturque hoc ex unico principio, scilicet quia ad inferendum aliquam conclusionem ex principiis, oportet talia principia praesupponere ante demonstrationem, quod est praecognoscere. Principia autem sunt propositiones, quae constant aliquibus terminis, unde a fortiori ipsi termini debent praecognosci. Omnes autem termini in demonstratione concurrentes sunt tres, scilicet in conclusione subiectum et passio, quae uniuntur inter se, in praemissis autem subiectum et passio, prout uniuntur in medio, cuius virtute inferuntur ut connexa inter se, quod medium est ipsa quidditas subiecti, quia omnis connexio necessaria passionum inter se oritur ex connexione necessaria quidditativorum praedicatorum.

Quare solum oportet praecognoscere subiectum et passionem, quatenus in praemissis praesupponuntur, ut postea in conclusione uniantur, et similiter ipsa principia, quae continent quidditatem seu definitionem alicuius rei, et consequenter in ea praecognoscitur medium, scilicet ipsum praedicatum essentiale definitionis, ratione cuius convenit propria passio. Unde relinquitur, quod de ipsis principiis praecognoscitur, quod sint vera, eo quod propositiones sunt.

De ipso vero subiecto praecognosci debet, quid sit, eo quod quidditas subiecti non demonstratur, sed ex ipsa fit demonstratio, et ita praesupponitur. Et a fortiori praecognoscitur de ipso subiecto, an sit, quia quaestio an est praesupponitur ad quaestionem quid est; neque enim potest cognosci, quid aliquid sit, nisi praesupponatur, quod sit. Et nomine „an est” intelligimus non praecise ipsam existentiam in actu, quae quidditati contingenter advenit, sed etiam possibilitatem illius, id est, an aliquid sit dabile in suo genere, sive in re sive per rationem, et uno verbo quaestio an est inquirit rem et non causam, id est rem esse vel dari, sed non propter quid detur. Rem autem esse inquirit non secundum esse contingens et accidentale, quod non separat viam ad quod quid, sed secundum proprium rei conceptum, ut bene notat Caietanus 2. Poster. cap. 7., scilicet an sit dabile.

Denique de passione non possumus praecognoscere, quid sit vel an sit talis passio, quia utrumque per demonstrationem concluditur, in qua ostenditur passionem convenire subiecto, et consequenter in illo dari et haberi, quod pertinet ad esse, et ab illo dependere in sua ratione intrinseca, quod pertinet ad quidditatem. Restat ergo, quod solum de illa praecognoscamus, quid nominis, id est, quid significetur tali nomine, quia hoc demonstrabile non est.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Contra primum argui potest, quia vel illa propositio Aristotelis: «Omnis doctrina et disciplina etc.» procedit universaliter de omni cognitione vel solum de discursiva et probativa. Si primum, instatur in cognitione angelorum, in quibus est perfectissima scientia, non ex praeexistenti cognitione orta, sed unico intuitu attingens principia et conclusiones; instatur etiam in nobis, quia cum non sit processus in infinitum, oportet devenire ad aliquam cognitionem, quae ex alia praeexistenti non fiat. Si secundum, non verificatur propositio Philosophi, quia discursus non solum includit conclusionem, sed etiam praemissas, et ita talis cognitio discursiva non fit ex praeexistenti cognitione, sed ex seipsa, quatenus ex praemissis, quas includit, deducitur conclusio.

Confirmatur, quia haec propositio non solvit argumentum Platonis, quo probabat nos nihil de novo addiscere, scilicet quia vel cognoscimus id, quod inquirimus, vel illud ignoramus. Si cognoscimus, ergo iam scimus; si ignoramus, etiamsi obvium fuerit, non inveniemus, sicut si quis quaerat hominem sibi ignotum. Quae ratio etiam currit, si omnis doctrina fiat ex praeexistenti cognitione, quia quantumcumque habeam praeexistentem cognitionem, si illa non ostendit mihi id, quod inquiro, numquam inveniam. Si autem ostendit, non est, quod ulterius quaeram.

RESPONDETUR ex dictis: Propositionem Philosophi intelligi de cognitione, quae per aliquam probationem habetur; haec enim proprie est doctrina et disciplina, siquidem hoc intendimus addiscere, quod per probationem acquirimus. Id autem, quod non probatur per aliud, sed immediate attingitur per se, non addiscitur neque est disciplina. Et sic non instatur in angelo, qui sine probatione videt rem probatam et sine illatione et discursu rem illatam. Neque datur processus in infinitum; sistitur enim in cognitione probante, quae ex alia priori non probatur, ut sunt prima principia, licet hoc tandem in cognitionem sensuum resolvatur.

Ad id vero, quod additur de discursu, respondetur, quod si discursus sumatur adaequate pro praemissis et conclusione, sic verificatur, quod ex praeexistenti cognitione fit, scilicet quia ex cognitione principiorum secundum se, ut praecise tangitur per habitum principiorum, et proceditur ad cognitionem ipsorum ut inferentium, et consequenter ad conclusionem. Sed tamen non sumendo discursum ita adaequate, sed pro ea cognitione, quae est probata per discursum, quae est conclusio, cui soli competit esse doctrinam et disciplinam, sic fit ex praeexistente cognitione, scilicet ex cognitione praemissarum, quae est probativa; quasi dicamus, quod omnis doctrina, id est cognitio probata per discursum seu discursiva ut probata, fit ex praeexistente cognitione probante.

Ad confirmationem respondetur solvi argumentum Platonis ex propositione allata a Philosopho, quia si omnis disciplina ex praeexistente cognitione fit, in illa praeexistenti cognitione conclusio est nota virtualiter et in generali, prout continetur in praemissis, ignota vero formaliter et in particulari, et sic ex cognitione eius in potentia fit cognitio in actu, non autem praesupponitur in actu scientia eius, sicut Plato ponebat.

Secundo arguitur contra secundum dictum, tum contra numerum praecognitorum, tum contra distributionem praenotionum.

Contra numerum, quia etiam debet praecognosci bonitas consequentiae ad conclusionem inferendam, et tamen illam hic non numerat Philosophus. Tum quia medium praecognoscitur ante conclusionem, cum virtute medii conclusio inferatur; ergo non solum debet praecognosci subiectum et passio.

Contra distributionem vero praenotionum arguitur, quia aliquando de ipso subiecto inquirimus, an sit et quid sit in aliqua scientia, sicut inquirimus in Theologia, an Deus sit, in Physica, an sit motus, an sit generatio etc. Et quando aliquid definitur, solet esse controversia, an bene vel male definiatur, quod totum explicatur per scientiam et discursum. Ergo non ita praenoscimus de subiecto, sicut asserit Aristoteles.

Item illud an est, quod praesupponitur de subiecto et de passione, vel dicitur an est existentiae vel veritatis. Hoc secundum dici non potest, quia sic praecognosceretur de subiecto idem, quod de principiis, scilicet quod sit verum. Primum vero non potest stare, quia existentia non requiritur ad hoc, ut subiectum sit scibile, cum potius obiectum scientiae abstrahat ab existentia. Si autem dicatur supponi existentiam de possibili, contra est, tum quia de ente rationis datur scientia, scilicet Logica, et tamen non praesupponitur possibilitas eius, cum non sit ens possibile. Tum quia esse possibile est idem quod non esse fictum, sed verum, et sic praesupponeretur an est veritatis, non existentiae.

Denique de passione male dicitur, quod solum praesupponitur quid nominis; nam de passione etiam praesupponitur, an sit. Tum quia non est supponi quid nomen significet, nisi supponatur, an sit talis passio significata per nomen. Tum quia ex eo, quod passio convenit alicui rationi, infertur, quod conveniat subiecto, ut cum dicitur: «Omne rationale est risibile, omnis homo est rationalis, ergo omnis homo est risibilis»; ubi risibile in praemissis ponitur convenire rationali, et inde infertur convenire homini. Ergo supponitur in praemissis risibile quoad an est, imo et quoad quid est, scilicet quod conveniat illi, a cuius ratione dimanat et cui per se convenit. Non ergo de passione solum supponitur quid nominis, imo per significationem nominis non probamus passionem, sed ex coaptatione eius cum subiecto, id autem praesupponitur de passione, per quod probatur.

RESPONDETUR ad primam partem argumenti non tradi ab Aristotele inter praecognita bonitatem consequentiae, quia non est praecognitum posterioristicum, sed prioristicum, de quo egerat in libris Priorum. Quod vero attinet ad medium, illud quidem praecognoscitur, sed non seorsum a principiis, quia ex medio formari debent principia, ut inferant conclusionem. De subiecto autem et passione praecognoscitur seorsum a principiis, quia pertinent ad conclusionem tamquam materia, ex qua constat conclusio, non autem praecise inveniuntur in principiis sicut medium.

Ad secundam partem argumenti respondetur, quod de subiecto semper supponitur an est in illa scientia, a qua tractatur tamquam de subiecto proprio et adaequato, ita quod per medium intrinsecum non probatur. Potest tamen aliquando probari, an sit et quid sit alicuius subiecti in aliqua scientia, non per medium intrinsecum et a priori, sed vel a posteriori vel ex mutuatis ab alia scientia et non ex propriis, vel quia scientia est subalternata alteri et per illam probat sua principia. Et ita Theologia probat Deum esse, mutuando rationes a Metaphysica; et Logica similiter ex illa probat dari ens rationis. Physicus autem non probat dari motum in communi sive ens mobile, quod est adaequatum subiectum, bene tamen dari generationem, quae est subiectum inadaequatum et partiale.

Ad tertiam partem argumenti respondetur quaestionem an est non dicere existentiam, sed possibilitatem, et sic ens rationis etiam suam possibilitatem habet, non ut sit, sed ut cognoscatur. Rei autem possibilitas non est praesuppositio de veritate formaliter et complexe et per modum enuntiabilis, sicut praesupponitur de principiis, sed pertinet ad veritatem transcendentalem et subiectivam. Dicitur autem pertinere ad quaestionem an est possibilitas considerata non in actu signato, ut quidditativum praedicatum essentiae, prout distinguit ab ente impossibili et ficto, et ut dicit causas talis possibilitatis, sed ut praecise exercet ordinem ad esse, quod extrinsecum est quidditati, non attendendo ad causas talis possibilitatis.

Ad ultimum respondetur aliquos ita sentire, quod de passione praecognoscitur an sit, quia esse passionis sequitur ad esse subiecti. Ceterum cum sequatur per aliquod medium, ratione cuius convenit subiecto et probatur de illo, non praesupponitur, sed demonstratur. Quando ergo cognoscitur, quid nomen significet, non cognoscitur res significata quoad an est in essendo, sed in significando seu potius in esse significati. Similiter, cum passio sit accidens, cuius esse sumitur per ordinem ad subiectum, licet in praemissis intelligatur convenire alicui medio, propter quod convenit et convertitur cum subiecto, nondum intelligitur formaliter et expresse in ordine ad subiectum, sed solum virtualiter, prout continetur in illo medio. Et ideo non praesupponitur quoad an est, sed probatur, quia hoc esse passionis sumitur per ordinem ad subiectum et ex convenientia ad ipsum, licet per aliquod medium ei conveniat. Si autem quoad an est non praesupponitur, multo minus quoad quid est. Non autem infertur passio convenire subiecto ex sola significatione nominis, licet haec praecognoscatur, sed ex connexione cum medio, quod etiam praecognoscitur in principiis.

Praemissae sumi possunt vel formaliter vel obiective. Formaliter sunt assensus seu actus ipsi intellectus, quibus propositiones ipsas iudicamus; obiective sunt res ipsae, quae assensu et propositione attinguntur. Et quidem obiecta ipsa quantum ad connexionem, quam habent vel in ratione praedicati et subiecti vel in ratione inferentis et illati, disponit Logica et intellectui proponit, quia negotiatur circa res cognitas, in quibus disponendis et attingendis est tota difficultas, non in cognitionibus ipsis producendis realiter et ordinandis. Et in hoc genere loquendo dixit Philosophus in 2. Phys.¹ lect. 5. apud D. Thomam², quod praemissae materialiter concurrunt ad conclusionem, id est praebent illi materiam, ex qua conficitur, quia termini, ex quibus constat conclusio, praehaberi debent in praemissis.

Nunc ergo TOTA DIFFICULTAS est de ipsis praemissis formalibus, id est de assensibus praemissarum, an concurrant in aliquo genere causae ad assensum et illationem conclusionis, sicut etiam solet esse difficultas, quomodo unus actus voluntatis sit causa alterius sicut intentio electionis, de quo 1. 2. q. 9. et 12.

Constat autem apud omnes aliquam dependentiam et connexionem esse inter assensum praemissarum et conclusionis, cum dicat Philosophus omnem doctrinam et disciplinam ex praeexistenti cognitione fieri, id est conclusionem probatam ex cognitione probante; movetur enim intellectus ab assensu praemissarum ad assensum conclusionis, sicut ex volitione finis ad volitionem mediorum.

Constat etiam non habere locum causam finalem et materialem in istis assensibus, quia esto obiectum seu veritas, circa quam versatur assensus praemissarum, esset finis aut praeberet materiam obiecto conclusionis, tamen actus, qui versatur circa obiectum praemissarum, neque est finis neque materia actus seu assensus formalis, qui versatur circa conclusionem, sicut actus intentionis non est finis actus electionis.

De causa vero formali et efficienti aliqui censent praemissas concurrere in genere causae formalis extrinsecae quasi specificando conclusionem, quia tota specificatio assensus conclusionis sumitur ex medio demonstrationis, et ipse intellectus cum proponit, proprie solum agit specificando et determinando. Et hinc sumitur fundamentum huius sententiae, quia non apparet, quomodo unus actus intellectus possit alium causare, nisi relinquendo aliquam determinationem, ut potentia in alium actum prodeat, quod est ipsum actum non concurrere effective, sed potentiam determinatam et applicatam per actum.

CETERUM COMMUNIS SENTENTIA efficientiam assignat actibus praemissarum respectu actus conclusionis.

Quod sumitur ex D. Thoma, tum in 1. Poster. lect. 3.³, ubi dicit praemissas habere rationem causae efficientis et activae respectu conclusionis. Tum in 2. Phys. lect. 5.⁴ et 5. Metaph. lect. 3.⁵, ubi inquit, «quod quantum ad virtutem illativam, praemissae habent rationem causae efficientis». Ac denique 1. p. q. 14. art. 7. docet, quod discursus, quo per principia devenimus in conclusiones, est discursus secundum causalitatem.

Et hinc sumitur FUNDAMENTUM huius sententiae, quia si principia respiciunt conclusionem per discursum secundum causalitatem, oportet, quod influant in assensum conclusionis, quatenus lumen praemissarum ita afficit et determinat intellectum, quod conclusionem ipsi manifestat et illuminando assentiri facit. Lumen autem extrinsecum, quod est in luminoso et per medium diffunditur, causat illuminationem alicuius obiecti et determinat ad cognitionem illius effective. Ergo praemissae, quae per discursum causant conclusionem illuminando ipsam ut medium extrinsecum conclusioni, effective influunt in assensum conclusionis.

Nec potest dici, quod discursus assimilatur motui, in quo ex uno transimus ad aliud, nec tamen una pars motus efficit aliam, ita ex praemissis transimus ad conclusiones ut ab una parte motus ad aliam, non ut a causa efficiente ad effectum. Et sic aliqui dixerunt assensum praemissarum se habere ut terminum a quo respectu conclusionum. Ceterum hoc est non distinguere inter discursum secundum successionem et discursum secundum causalitatem. Discursus enim secundum causalitatem non solum importat successionem cognitionum unius post aliam, sicut se habent partes in motu, sed etiam rationem illuminantis, quatenus ex magis noto proceditur ad minus notum, et consequenter praemissae determinant intellectum illuminando ipsi manifestationem conclusionis illatae. Unde non possunt se habere sicut pars motus, quae relinquitur, ut altera pars acquiratur, quae se habet ut terminus a quo, sed ponit virtutem illativam et manifestativam conclusionis. Et ita praemissae in quantum inferentes non relinquuntur ab intellectu, ut acquiratur conclusio, sicut relinquitur terminus a quo, ut acquiratur alius, sed ipsae praemissae dant vim intellectui, id est lumen ad acquirendum conclusionem; locus autem, qui relinquitur, non dat virtutem motivam ad acquirendum alium.

Nec potest iterum dici, quod assensus praemissarum influunt per modum causae formalis in conclusiones, non quidem ut forma intrinseca illarum, sed ut forma extrinseca determinans intellectum ad conclusiones. Sed contra est, quia forma extrinseca vel est obiectum vel idea exemplans. Assensus autem praemissarum non est idea conclusionis, cum non ad instar illarum formetur conclusio, licet ex illis sit deducta per connexionem intrinsecam. Unde assensus unius ducit intellectum ad assensum alterius manifestando illum, non per imitationem illius. Deinde idea indigat executionem formationis suae efficacia voluntatis moventis, quia modo practico causat; praemissae autem influunt in conclusionem modo pure speculativo et sine influentia voluntatis diciturque intellectus ex vi praemissarum moveri in conclusiones, non ex voluntate, movet autem se intellectus effective de uno in aliud; ergo et illa vis movens effectiva est. Multo minus assensus praemissarum est causa obiectiva conclusionum, siquidem conclusio habet obiectum suum, a quo specificatur, distinctum a praemissis et ab eorum assensu, scilicet veritatem illatam.

An vero praemissae debeant simul existere actu, quando infertur conclusio, dicemus art. seq., ubi ex D. Thoma 1. Poster. lect. 2.⁶ ostendemus in demonstratione minorem existere in eodem instanti cum conclusione, assensum vero maioris posse praecedere tempore.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur, quia tota virtus effectiva cuiuscumque cognitionis solum est potentia vel habitus illi superadditus vel species. Unus autem actus non est operativus alterius actus, licet possit determinare potentiam ad alium actum. Sed assensus praemissarum neque est potentia neque habitus nec species, sed actus intellectus. Ergo non dat illi virtutem effectivam ad influendum in conclusionem.

Confirmatur, quia principia habent rationem causae formalis extrinsecae, a qua sumitur specificatio scientiae. Ex diverso enim medio probante seu demonstrante sumitur diversa ratio formalis scientiae, ut Divus Thomas affirmat 2. 2. q. 1. art. 1. Ergo praemissae, quae determinant intellectum ratione medii probativi et illuminativi conclusionum, habent se ut ratio formalis extrinseca illarum.

RESPONDETUR, quod licet intellectus sit causa principalis universalis efficiens assensus conclusionis, tamen quia intellectus procedit illative ex uno in aliud, determinat hanc vim illativam ab assensu praemissarum, in quibus virtualiter continetur conclusio ut manifestabile in manifestante. Et quando dicitur, quod unus actus non est operativus alterius, distinguendum est. Nam si unus actus virtute continet alium, efficere potest illum determinando potentiam et dando illi virtutem, ut se moveat de uno in aliud, non vero si virtute non contineat alium actum. Sic videmus, quod in voluntate actus intentionis est causa actus electionis, et actus imperans habet pro effectu actum imperatum. Et inter effectus caritatis ponitur a D. Thoma pax et gaudium 2. 2. q. 28. et 29., et laetitia est effectus devotionis, 2. 2. q. 82. art. 4. Et hac ratione distinguitur actus alicuius virtutis ab effectu, quod actus immediate elicitur, effectus autem mediante alio actu imperatur, et dicitur unus actus determinare et movere ad alium, quatenus prior actus respicit obiectum, sub quo virtute continetur obiectum alterius actus. Unde hoc ipso, quod per talem actum ordinatur potentia ad obiectum, habet in se virtutem, ut determinet ad obiectum contentum sub illo. Et sic ex ista ordinatione seu determinatione relicta ex tali actu, sive relinquatur per aliquem modum impressum sive per aliquam speciem repraesentantem actum praeteritum, movetur et determinatur potentia ad prodeundum in alium actum.

Ad confirmationem respondetur, quod praemissae dant medium specificativum, si sumantur ex parte obiecti cogniti; obiectum enim specificat actum et formalizat. Ceterum ex parte assensus, quo tale obiectum cognoscitur, non repugnat, quod effective influat ordinando potentiam ad elicentiam alterius actus et per modum luminis interioris illustrando formaliter, id est intra inhaerendo, et non obiective.

Secundo arguitur, quia si praemissae efficienter influunt in conclusionem, sequitur, quod assensus praemissarum debeat simul existere, quando elicitur assensus conclusionis, quia causa effectiva non influit nisi existendo. Hoc autem est falsum quia cognitio praemissarum transit adveniente conclusione, cum per discursum et motum de uno ad aliud transeatur, nec intellectus possit simul multa intelligere, ut D. Thomas docet 1. p. q. 85. art. 4. Ex quo ulterius sequitur, quod non possit minor simul cognosci cum conclusione, contra id, quod docet Philosophus in 1. Poster. cap. 1.⁷ et ibi D. Thomas lect. 2.⁸, quia non contingit simul esse duplicem cognitionem, cum non possimus multa ut multa intelligere. Si autem non est duplex cognitio, neque est efficientia unius in aliam. Et tunc saltem una praemissarum non influit effective, scilicet minor, sola autem maior sine minori non potest effective influere in conclusionem, quia in sola maiori non est dispositio praemissarum.

Secundum inconveniens est, quia si principia sunt causa effectiva conclusionis, non possunt esse causa univoca, cum assensus principiorum sit alterius speciei ab assensu conclusionum, utpote ab habitibus diversae speciei orti. Ergo erunt causa aequivoca respectu conclusionis. Quod stare non potest, quia causa aequivoca non est proxima et immediata, sed universalis; inter praemissas autem et conclusiones nihil mediat.

Denique si praemissae sunt causa effective, potest Deus illarum efficientiam supplere in conclusionem, et sic inferetur conclusio sine praemissis, quod repugnat.

RESPONDETUR ad primum inconveniens, quod quando infertur conclusio, existit causa influens, quia minor et conclusio simul tempore cognoscuntur, licet prius natura, ut ex Philosopho docet D. Thomas 1. Poster. lect. 2.⁹, quod intelligitur de minori, ut continet in se virtute maiorem, quam determinat, de quo seq. art. dicetur. Neque ad discursum requiritur, quod unus actus transeat post alium secundum successionem temporis, sed secundum successionem vel causalitatem cognitionum et obiectorum, licet utraque cognitio simul duret. Si tamen cognitio inferens non maneat actu, manebit in virtute et determinatione, qua intellectum determinat ad inferendam conclusionem. Nec Divus Thomas negat plura posse simul cognosci simultate temporis, sed simultate cognitionis et repraesentationis, et hoc quando non sunt ordinata vel unita in aliqua ratione, sed inter se disiuncta et separata. Unde licet simul tempore cognoscatur minor et conclusio, tamen potest esse causa effectiva illius, quia est prior natura, licet simul tempore, et est actus distinctus.

Ad secundum inconveniens dicitur, quod praemissae sunt causa efficiens conclusionis per modum virtutis et instrumenti; virtus autem instrumentalis aequivoca potest esse immediata et proxima respectu sui effectus, sicut calor in animali generat carnem et lux calorem immediate et proxime. Quomodo autem isti assensus seu actus attingant actione aliqua conclusionem, de quo aliqui dubitant, respondetur non attingere actione aliqua transeunte, sed ipsamet actione immanenti, qua conclusio procedit ab intellectu, procedit etiam ab habitu effective ut adiuvante, et ab actuali assensu praemissarum ut a lumine actu illustrante et praebente vim effectivam potentiae et determinativam illius.

Ad ultimum inconveniens dicitur, quod non omnis efficientia potest sub omni modo suppleri a Deo, scilicet quando efficientia importat seu connotat specialem aliquem modum seu dependentiam, sub qua Deus non potest efficere, sicut potest Deus producere hominem, sed non generare corporaliter ut pater, et potest concurrere ad discursum, sed non discurrere. Et similiter non potest conclusionem ut illatam sine praemissis producere.

Loquimur in praesenti de praemissis in syllogismo demonstrativo convincente intellectum et ex concessione praemissarum necessitante.

An vero in syllogismo probabili, concessis praemissis et stante bonitate consequentiae, intellectus necessitetur ad assensum conclusionis? Breviter respondeo necessitat intellectum in vi consequentiae, non in vi veritatis inferentis; et ideo simpliciter non necessitat, quia licet concessis praemissis recte dispositis, si procedatur ad conclusionem, non possit dissentiri, tamen in materia probabili potest non procedere ad conclusionem, sed retrocedere ad examinandas praemissas, et cum sint probabiles, illis dissentire, quod in demonstratione non currit, in qua non solum debet procedere ad conclusionem, sed etiam non potest retrocedere intellectus. Et sic Divus Thomas 1. p. q. 82. art. 2. docet, quod propositionibus contingentibus, ad quarum remotionem non sequitur remotio principiorum, non ex necessitate assentit intellectus. Ergo cum etiam positis praemissis videat intellectus non sequi remotionem priorum principiorum, potest a praemissis retrocedere et sic non simpliciter necessitari. Tenetur tamen assentiri ipsi probabilitati, si evidens sit, non tamen veritati.

Ut ergo PUNCTUM DIFFICULTATIS praesentis innotescat, supponenda est illa vulgaris distinctio necessitatis quoad specificationem et quoad exercitium. Prima respicit speciem actus, secunda elicentiam. Et ita prima explicatur conditionate, id est, si potentia eliciat, non potest nisi talis speciei actum elicere; potest tamen non elicere absolute. Secunda vero explicatur absolute, quia de facto tenetur elicere. Et huic duplici necessitati correspondet duplex libertas, altera quoad specificationem, quae etiam dicitur contrarietatis, eo quod versari potest circa actus specie contrarios, v. g. odium et amorem; altera quoad exercitium, quae dicitur contradictionis, quae solum versatur circa elicentiam vel non elicentiam actus.

Et quando in praesenti inquirimus, an intellectus necessitetur ad assensum conclusionis, loquimur de assensu formali, non virtuali, quia virtualis habetur in praemissis, in quibus virtualiter continetur conclusio, et ita idem est virtualiter assentiri conclusioni et formaliter assentiri principiis ut ad eam disponentibus.

In praesenti ergo extra controversiam est, quod stantibus praemissis evidentibus intellectus necessitatur quoad specificationem ad assensum conclusionis. Et ratio est, quia circa verum ut verum non potest dari dissensus nec circa falsum assensus; alioquin posset aliquis assentiri duabus contradictoriis, si aeque potest veritati assentiri ac dissentiri, et similiter falsitati. Sed positis praemissis veris et evidentibus conclusio non potest non esse vera, alias posset dari antecedens verum et consequens falsum. Ergo talis conclusio non est capax dissensus sicut nec falsitatis, ergo necessitat quoad assensum. Et sic remanet difficultas circa necessitatem quoad exercitium.

In quo aliqui existimant intellectum non necessitari quoad exercitium circa talem conclusionem positis praemissis, sed posse a voluntate impediri. Quod dupliciter explicari potest: uno modo, quia voluntas directe possit suspendere intellectum, ne procedat ad assensum conclusionis, sicut suspendit manum, ne moveatur. Alio modo indirecte, divertendo intellectum circa aliam cognitionem vel impediendo, ne attendat ad praemissas. Alii simpliciter et sine limitatione docent intellectum necessitari quoad exercitium stante assensu praemissarum.

SIT NIHILOMINUS UNICA CONCLUSIO: Intellectus stantibus praemissis evidentibus directe necessitat quoad exercitium ad assensum conclusionis. Indirecte tamen potest impediri a voluntate, quia non necessitat ad attendendum et cogitandum de praemissis.

Ita tenet communis sententia; et sumitur ex D. Thoma 1. p. q. 82. art. 2., ubi dicit, quod naturaliter ex necessitate inhaeret intellectus principiis et conclusionibus habentibus necessariam connexionem cum illis. Sed luculentius id tradit 1. 2. q. 17. art. 6., ubi inquit, «quod actus rationis potest considerari dupliciter. Uno modo quoad exercitium actus, ut cum indicitur alicui, quod attendat et ratione utatur, et sic potest imperari actus rationis. Alio modo quantum ad obiectum, respectu cuius duo actus rationis attenduntur: primo quidem, ut veritatem circa aliquid apprehendat, et hoc non est in potestate nostra, hoc enim contingit per virtutem alicuius luminis, vel naturalis vel supernaturalis. Et ideo quantum ad hoc actus rationis non est in potestate nostra. Alius autem actus rationis est, dum his, quae apprehendit, assentit. Si igitur fuerint talia apprehensa, quibus naturaliter intellectus assentiat, sicut prima principia, assensus talium vel dissensus non est in potestate nostra, sed in ordine naturae. Sunt autem quaedam apprehensa, quae non adeo convincunt intellectum, quin possit assentire vel dissentire vel saltem assensum et dissensum suspendere propter aliquam causam, et in talibus assensus ipse vel dissensus in potestate nostra est». Ita D. Thomas. Ubi duplex exercitium distinguit, aliud quoad applicationem attendendi ad hoc vel illud obiectum, aliud quoad applicationem assentiendi: Et prima applicatio est in manu voluntatis, ut attendat vel cogitet de praemissis, secunda vero applicatio quoad ipsum assensum non est in potestate voluntatis, nisi respectu obiectorum, quae non convincunt intellectum. Respectu ergo obiectorum convincentium et necessitantium id fieri non poterit, non solum ut dissentiat vel assentiat, quod est libertas contrarietatis, sed etiam ut suspendat vel non suspendat assensum, quae est necessitas exercitii, siquidem dicit, quod quantum ad hoc non est in potestate nostra; exercitium autem actus est, quod pendet a potestate nostra.

Ex quo sequitur, quod directe non potest voluntas impedire assensum conclusionis evidentis quoad exercitium posito assensu praemissarum, quia non potest voluntas impedire visionem obiecti posito lumine illustrante illud et oculis apertis, ut ipsa experientia manifestum est et ratio aperte convincit, quia tunc omnes causae sunt agentia naturalia impedibilia a voluntate. Nam lumen ipsum naturaliter manifestat et illuminat obiectum; potentia autem cognoscitiva in cognoscendo naturaliter operatur respectu obiecti sufficienter propositi. Constat autem, quod praemissae evidentes recte dispositae illuminant et manifestant conclusionem sicut lux colores. Ipse etiam intellectus est potentia non libera, sed naturaliter operans circa obiectum sufficienter propositum, id est illuminatum. Ergo stante tali illuminatione et potentia ipsa vigilante et attendente necessitat quoad exercitium et non potest impediri a voluntate, sicut oculi aperti non possunt detineri a voluntate, ne videant.

Potest tamen indirecte avertere voluntas ab assensu conclusionis, quia potest divertere intellectum ne cogitet de praemissis, sicut manifesto visibili potest oculos avertere vel claudere. Remisso autem vel omisso assensu circa praemissas vel non cogitando earum dispositionem ad inferendum, non sequitur illuminatio circa conclusionem.

Ex dictis colliges, quomodo intelligendum sit dictum Philosophi in praesenti: «maiorem cognosci prius tempore quam conclusionem, minorem vero simul conclusione». Loquitur enim de maiori secundum se et seorsum. Cum enim sit universalior propositio et non subsumpta sub alia, sed assumpta, potest seorsum et per se cognosci, atque adeo prius tempore. Minor vero si formaliter consideretur ut minor, id est ut inferior et subsumpta sub maiori et determinans illam ad influendum determinate in conclusionem, sic non potest intelligi, nisi simul intelligatur conclusio, dummodo subsumpta et disposita sub maiori. Quod intelligitur non solum negative, id est quia nihil mediat inter cognitionem minoris et conclusionis; id enim manifestum est, quia minor est ultima pars in praemissis, unde necesse est, quod immediata pars, quae illi coniungitur, sit conclusio illata, quae est aliquid extra praemissas. Non ergo solum negative hoc intelligitur, sed etiam positive, quia in eodem instanti, quo minor cognoscitur ut minor, deducitur assensus conclusionis, ut asseritur a D. Thoma 1. Poster. lect. 2.¹, quia posita cognitione minoris formaliter ut coordinata et subordinata maiori, atque adeo supponendo cognitam bonitatem consequentiae, hoc ipso ponitur lumen sufficiens et necessitans ad manifestandam conclusionem. Nec enim alio lumine manifestatur conclusio quam lumine illativo, quod in praemissis continetur. Sed illuminatio fit in instanti, multo magis in spirituali lumine quam in corporali, quia illud est efficacius et perfectius minusque dependens a corpore. Ergo in eodem instanti, quo ponitur lumen praemissarum, quod determinatur ultimate per minorem, ponitur assensus conclusionis tamquam a causa non impedita et operante instantanee, sicut de illuminatione dictum est.

DICES: Intellectus est potentia limitata et non potest plures actus simul elicere, aut saltem in numero determinato et limitato. Ergo fieri potest, ut in assensu minoris sit ultimus actus, quem potest intellectus elicere naturali virtute, atque adeo tunc non poterit elicere assensum conclusionis.

Respondetur, quod in eo casu, si intellectus non possit remittere aliquam ex notitiis praecedentibus, quia vel necessitant intellectum vel voluntas non vult, ut recedatur ab illis, intellectus non producet assensum formalem conclusionis ob impedimentum et limitationem virtutis. In praesenti autem loquimur de causa non impedita, cum quo stat, quod simpliciter necessitat intellectus ab illo lumine praemissarum, sicut ignis necessitat ad calefaciendum et oculus ad videndum si tamen non sit impedimentum vel non excedat sphaeram virtutis ad agendum.

Quod vero aliqui adhuc strictiori modo existimant posse minorem et conclusionem cognosci non solum simul, sed etiam eadem indivisibili cognitione principii et conclusionis, id solum est proprium luminis angelici, qui unico actu implet totum, quod noster discursus pluribus. Per lumen autem discursivum id fieri non potest, sed necesse est divinitus elevari hominem supra modum connaturalem cognitionis humanae, sicut in scientia infusa Christi solet admitti. Si autem loquamur de virtuali cognitione conclusionis, constat ipsam sic cognosci in praemissis eodem actu, quo praemissae.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur: Voluntas non necessitat ab aliquo bono particulari, quod non pertineat ad proprium esse. Sed assensus conclusionis, etiam post assensum praemissarum, est quoddam bonum particulare iuxta regulam S. Thomae 1. 2. q. 9. art. 1. ad 3., quod ipsum verum, quod est perfectio intellectus, continetur sub universali bono ut quoddam bonum particulare. Ergo non necessitat voluntas ab illo quoad exercitium.

Confirmatur, quia si voluntas necessitat ad assentiendum conclusioni speculativae evidenti, ergo et practicae evidenti, sicut est haec: Quod tibi fieri non vis, alteri ne feceris; sed tibi non vis furari; ergo alteri non debes furari. Et tamen voluntas non necessitat ad assensum practicum huius conclusionis, cum oppositum quandoque faciat; ergo etc.

RESPONDETUR iuxta doctrinam traditam supra ex D. Thoma de duplici exercitio ad apprehendendum principia vel ad assentiendum illis vel conclusionibus inde necessario deductis, quod circa primum voluntas est libera et potest intellectum retrahere, ne cogitet de principiis, et sic ab assensu conclusionis cessare indirecte et non continuare illum opponendo impedimentum. Secundum vero exercitium non potest voluntas impedire, supposito assensu praemissarum, in his propositionibus, quae convincunt intellectum ut ex D. Thoma supra ostendimus.

Ad confirmationem respondetur syllogismum practicum, ut practicus est et effective movens voluntatem quoad exercitium, non necessitare voluntatem: Tum quia potest divertere cognitionem intellectus a propositione recta principiorum, sicut potest in speculativis, iuxta illud Ps. 9.²: «Auferuntur iudicia tua a facie eius». Quodsi non divertat a propositione recta principiorum, necessitabitur ad conclusionem practicam ex suppositione et secundum quid. Tum etiam quia ex principiis practicis recte dispositis solum de necessitate concluditur hoc esse debitum, ut fiat, seu conveniens secundum legem, non semper secundum appetibilitatem, quia haec in exercitio proponitur cum indifferentia, nisi sit Deus clare visus, et ideo quoad hoc syllogismus practicus non concludit convincendo, sed indifferenter proponendo, et voluntas sequitur convenientiam appetibilitatis hic et nunc propositam, non solum convenientiam rationis secundum legem.

Secundo arguitur, quia etiam positis assensibus praemissarum indiget intellectus habitu ad assentiendum conclusioni scientificae; circa illam enim versatur scientia. Ergo aliquam indifferentiam habet intellectus ad talem assensum, etiam positis praemissis. Nam si nullam haberet, nullum habitum generaret; ubi enim est totalis determinatio potentiae, non datur habitus, qui eius indifferentiam tollit; ubi autem est aliqua indifferentia, non est omnimoda necessitas.

Confirmatur, quia si ex praemissis necessariis inferatur duplex conclusio, una directa, altera indirecta, sicut ex praemissis in Barbara infertur Baralipton, necessitaretur intellectus ad utramque conclusionem, quod est falsum, quia una demonstratio solum unam conclusionem elicit et postulat, et sic a voluntate determinabitur, ad quam voluerit. Ac denique, si necessitat intellectus ad exercitium assensus conclusionis positis praemissis, eadem ratione necessitabitur ad continuationem assensus stantibus eisdem praemissis; unde semel facta demonstratione non poterit cessare ab illa.

RESPONDETUR, quod habitus scientificus non solum attingit conclusionem illatam supposito assensu praemissarum et bonitate consequentiae, sed etiam attingit praemissas ut inferentes et earum dispositionem. Et totum hoc indiget habitu, ut possit demonstratio elici non solum quando primo facta est, sed etiam post, quamvis verum sit, quod si solum attendamus ad illationem conclusionis post assensum praemissarum et rectam earum dispositionem, hoc praecise non indigeret habitu vincente difficultatem aliquam.

Ad confirmationem respondetur, quod quando duae conclusiones inferuntur ex praemissis, non aeque immediate utrumque infertur, sicut conclusio indirecta infertur mediante transmutatione vel conversione aliqua alicuius propositionis. Unde sicut ad assensum primae conclusionis necessitat intellectus non quomodocumque, sed supposita recta dispositione praemissarum, ita non necessitabitur ad indirectam aeque immediate, sed postquam posita fuerit dicta transmutatio vel conversio. De continuatione assensus dicitur, quod quando continuatur assensus praemissarum, continuabitur et assensus conclusionis, sed potest divertere intellectus a cogitatione praemissarum, et sic cessare ab assensu conclusionis.

Ut plene explicentur ea, quae pertinent ad notitiam praemissarum, oportet earum conditiones explicare, ex quibus constare debent praemissae ad demonstrationem deservientes.

Igitur primo loco occurrit propositio per se nota sive immediata. Licet enim non omnis demonstratio formetur ex propositionibus per se notis, omnis tamen demonstratio dependet ex illis et resolvitur in illas. Et quia omnis propositio per se nota est immediata, explicatur negative, quatenus est immediata, et positive, quatenus est per se nota. Et propositio immediata definitur a Philosopho ut D. Thomas 1. Poster. lect. 5.¹, quod est «propositio carens medio, vel propositio, qua non est alia prior». Et intelligitur carere medio probativo probatione intrinseca et a priori, ut seq. disp. amplius manifestabitur; licet possit admittere probationem a posteriori et per causas extrinsecas. Unde dicit D. Thomas q. 10. de Veritate art. 12.², quod tunc est aliquid per se notum, quando praedicatum est „de ratione subiecti”. Ubi oportet advertere, quod illa definitio est intelligenda formaliter, id est, quando aliquod praedicatum est de ratione subiecti immediate et per se. Alioquin si praedicatum convenit alicui mediante alio, quantumcumque sit essentiale, non repugnat, quod per aliquod medium probetur et manifestetur; sicut potest probari hominem esse sensitivum, quia est animal, et lineam non esse substantiam, quia quantitas non est substantia. Cuius rei meminit Philosophus 1. Poster. cap. 11.³ et videri potest D. Thomas ibi lect. 26.⁴ Et sic est intelligendus Divus Thomas 1. p. q. 14. art. 1., cum probat Deum esse intelligentem, quia est immaterialis, quia intellectualitas includitur in immaterialitate et cum illa convertitur, sicut probatur Petrum esse rationalem, quia est homo, quae sunt probationes de includente et incluso.

Si autem positive consideretur propositio per se nota, definitur illa «quae ex ipsis terminis seu explicatione terminorum innotescit». Unde constat, quod non est idem propositio per se nota quod intuitiva sive per experientiam sensuum nota, quia quod sensu cognoscitur, non cognoscitur ut propositio, sed neque simplex obiectum apprehensum, neque ex sola explicatione terminorum innotescit, sed quia experientia externa attingitur. Et sic nivem esse albam, licet in sensu sit per experientiam notum, in intellectu tamen non est propositio nota ex terminis per se connexis, sed potius in materia contingenti. Ac denique non est idem propositio per se nota ac sine discursu nota. Per fidem enim cognoscimus sine discursu ob auctoritatem dicentis, et tamen non est per se notum; et angelus cognoscit in principiis sine discursu ea, quae per probationem et causas innotescunt.

Quomodo autem propositio per se nota seu primum principium dividatur in dignitates et propositiones, id est in principia communissima et minus communia, diximus in textu cap. 2. et seq. disp. amplius dicetur.

Est autem celebris divisio propositionis per se notae in per se notam secundum se et quoad nos, quam tradit D. Thomas 1. p. q. 2. art. 1. et q. 10. de Veritate art. 12.⁵ Illam tamen non admittit Scotus in 1. dist. 2. q. 2. et eius schola communiter; et aliqui recentiores dicunt S. Thomam improprie fuisse locutum, dividendo propositionem per se notam hoc modo, quia id, quod est per se notum secundum se et non quoad nos, proprie et formaliter non est propositio, sed res significata per propositionem; haec autem non dicitur per se nota vel cognoscibilis, nisi quatenus subicitur terminis, sive sint formales conceptus sive voces, quibus notificatur. Si ergo termini notificantes non sint per se noti, sed per aliud probentur, nec ipsa propositio erit per se nota, ut propositio est. Res autem ipsa significata si aliis terminis per se notis subiciatur, erit propositio per se nota, non tamen ut subest illis terminis confusis et per aliud probandis. Et ad hoc fere reducitur totum fundamentum oppositum, negans dari propositionem per se notam secundum se.

Nihilominus D. Thomas altius considerans propositionem per se notam, non solum locutus est de ipsa secundum formalem significationem propositionis ex parte conceptus vel vocis significantis, sed etiam ex parte fundamenti, quod habetur in ipsa re significata. Quod enim aliqua propositio sit demonstrabilis per aliud medium vel careat medio, quo demonstratur, et ita sit immediata et per se nota, non oritur ex ipsa significatione terminorum, sed ex ipsa connexione rerum significatarum. Ubi enim praedicatum aliquod convenit subiecto immediate, caret medio, quo probetur hoc praedicatum de illo subiecto, et consequenter quantum est ex se, fundat propositionem per se notam, licet respectu nostri non semper possit formari propositio per se nota, eo quod ipsa extrema seu termini, quibus constat illa propositio, nobis immediate noti non sunt, ita ut de eorum connexione inter se per solam terminorum explicationem nobis constet, sed supposito discursu manifestante terminos et consequenter connexionem eorum, innotescit, et ideo non est per se nota nobis absolute, sed supposito discursu, quod est esse per se notam sapientibus.

Nulla autem est improprietas, quod loquendo de propositione sumamus ipsam obiective et non formaliter, sed ex parte rei significatae, quae formaliter significatur per conceptus et terminos. Et hoc tanto melius fecit D. Thomas, quanto magis pertinet ad praesens explicare veritatem propositionis potius quam propositionem ipsam. Agitur enim de veritate demonstrabili vel non demonstrabili seu per se nota, et hanc oportebat explicare etiam ex parte sui fundamenti et rei significatae.

Unde patet ad fundamentum oppositum. Dicimus propositionem per se notam non solum pro propositione formali, sed etiam pro obiectiva et pro fundamento veritatis eius. Quae tunc erit secundum se nota, quando ex parte obiecti habet immediatam connexionem; tunc autem erit per se nota nobis, quando ista connexio talibus terminis constat et explicatur, quod sine aliquo discursu, sed sola terminorum explicatione ipsa connexio extremorum innotescit.

Circa praedicatum de omni, ut intelligatur, quid sit et quomodo requiratur ad praemissas demonstrationis, advertendum est ex D. Thoma 1. Poster. lect. 9.⁶ aliter sumi dici de omni in libris Priorum, aliter hic. Ibi enim solum attenditur ad formam praedicationis universalis de omni, hic ad materiam seu necessitatem, et ideo ibi dicitur praedicatum de omni, quod inest cuilibet eorum, quae continentur sub subiecto, sive necessario sive contingenter. Et unico verbo, dici de omni secundum formam prioristicam est quodcumque praedicatum, quod afficitur nota universalitatis et distributionis, sive probabiliter sive necessario; hoc enim non attendit forma syllogistica, quae tam servit demonstrativo syllogismo quam opinativo. „De omni” vero posterioristicum includit duas conditiones, ut loco cit. dicit S. Thomas, scilicet quod nihil sit subsumere sub subiecto, cui non insit praedicatum, in quo convenit cum de omni prioristico. Secundo, ut non sit accipere aliquod tempus, in quo praedicatum ei non insit, et sic designat Philosophus certam et necessariam veritatem, totamque definitionem complexus est illis verbis: «De omni dico, quod non cuidam inest, et cuidam non inest, aliquando competit, aliquando non competit, sed omni et semper».

Quare hic intelligitur duplex universalitas, scilicet temporis et suppositorum. Universalitas suppositorum alia est positiva, alia negativa. Positiva est, quae de facto habet plura inferiora; negativa, quae de se non repugnat aut non concipitur repugnare, ut sub ea sumantur plura, sive in re illa habeat sive repugnet habere, dummodo ex vi sui conceptus formalis non concipiatur ut repugnans. Et hic secundus modus universalitatis sufficit ad demonstrationem de Deo et angelis, licet in re non habeant plura inferiora, quia possunt concipi ad instar rei communis, ut supra q. 8.⁷ dictum est. Non autem convenit termino singulari, ut Petro vel Socrati, quia ex ipso modo concipiendi dicunt singularitatem repugnantem universalitati.

Similiter universalitas temporis dicitur dupliciter: Uno modo simpliciter et absolute. Absolute pro omni differentia temporis seu perpetuitate; restricte pro eo, quod convenit alicui supposita existentia, vel continue, ut corvo nigredo, vel certis temporibus, ut arbori florere.

Circa praedicatum per se advertendum est, quod in communi loquendo est illud, quod opponitur praedicato per accidens. Et per accidens aliquando est idem, quod non essentialiter, sed accidentaliter et contingenter. Et similiter per se aliudquando dicitur idem quod immediate seu non per aliud; aliquando idem quod necessario et essentialiter.

Et dividitur a Philosopho praedicatum per se in quatuor modos perseitatis, quos D. Thomas colligit 1. Poster. lect. 10.⁸, quia illa particula „per” significat duo, vel habitudinem causae vel habitudinem situs. Dicitur enim praedicatum per se esse, quod est sine alio vel solitarie. Quando significat habitudinem causae, vel potest significare causam intrinsecam, qualis est formalis vel materialis, ut cum dicitur corpus vivere per animam tamquam per formam, et corpus esse coloratum per superficiem tamquam per causam materialem. Vel designat causam extrinsecam, praesertim efficientem, ut cum dicitur aqua calefieri per ignem.

Primus ergo modus per se est, quando aliquid attribuitur alicui per formam, et quia definitio est maxime formalis in qualibet re, quando definitio vel aliquod praedicatum quidditativum ad definitionem pertinens praedicatur de aliquo, dicitur praedicari in primo modo per se.

Secundus modus per se est, inquit D. Thomas, quod sumitur, quando haec praepositio „per” designat causam materialem, id est proprium subiectum alicuius formae, quod ad eius definitionem pertinet. Quod est idem ac dicere, quod quando praedicatur propria passio de subiecto, est secundus modus per se. Quia licet praedicatum non sit de essentia subiecti, subiectum tamen pertinet ad essentiam praedicati, quatenus subiectum proprium ponitur in definitione passionis.

Tertius modus per se non est modus praedicandi, sed existendi, quando dicitur aliquid per se esse, id est solitarie, sicut prima substantia dicitur esse per se; concreta autem accidentium, ut album, musicum etc., non intelliguntur esse solitarie, sed cum forma denominante et inhaerente alteri, id est subiecto.

Denique quartus modus dicendi per se non est modus praedicandi vel essendi, sed causandi, et definitur ab Aristotele: «Quando aliquid inest propter ipsum», id est quando significatur ratio propria, a qua causatur, sicut in ista: «Aedificator aedificat», non autem haec: «Aedificator ambulat», quia ad ambulandum non conducit ars aedificandi. Et sic in hoc quarto modo dicendi per se intervenit quasi appellatio propriae formae et rationis causandi aliquid, quia scilicet significatur id, quod conducit ad causandum, non quod non conducit, etiamsi identice et materialiter ibi inveniatur. Unde stat bene, quod aliquid conveniat primo modo per se, non autem quarto, quia scilicet ut conveniat primo modo sufficit identitas essentialis, ut quarto modo, requiritur habitudo formalis, sub qua aliquid convenit vel causatur; sicut identificantur animal et rationale, conveniuntque homini primo modo per se, non tamen est per se quarto modo: «Animal ratiocinatur», quia in ly animal non significatur formalis ratio ratiocinandi.

Ex quibus colliges praedicatum per se primo vel secundo modo debere esse praedicatum de omni, quia convenit necessario, atque adeo semper et omnibus. Tertius modus per se solum convenit singulari, quartus modus per se tam singulari quam universali, ubicumque formalis ratio causandi significatur.

SED OBICIES: Nam haec propositio: «Risibile est homo», non est in primo modo, et tamen praedicatum est pars definitionis subiecti. Ergo male reducit Aristoteles ad primum modum per se id, quod ponitur in definitione, et postea in secundo modo, quando subiectum pertinet ad definitionem praedicati.

Idem argumentum fieri potest de praedicationibus indirectis, quae non sunt de omni, et consequenter neque per se, et tamen contingit unum poni in definitione alterius, ut cum dico: «Animal est homo vel rationale», ly animal ponitur in definitione praedicati, et similiter cum unum correlativum definitur per aliud. Ergo non bene dicitur primus modus per se, quando definitio vel pars definitionis praedicatur de aliquo.

Tertio: Omnia praedicata contingentia erunt per se secundo modo, quia in definitione cuiuscumque accidentis, etiam quinti praedicabilis, ponitur subiectum, ut ex D. Thoma de Ente et Essentia⁹ colligitur; ergo non est bona definitio secundi modi per se.

Denique in quarto modo ponuntur praedicata contingentia, ut cum dicitur: «Ignis calefacit», «aedificator aedificat»; praedicantur enim actiones quae contingenter conveniunt causis agentibus et possunt impediri. Ergo non sunt praedicata per se; quae enim contingenter conveniunt sunt per accidens.

Ad primum respondetur, quod circa illam propositionem, in qua subiectum accidentis praedicatur de ipso accidenti, auctores divisi sunt. Quidam enim existimant absolute non esse per se in primo modo, quia subiectum non est pars intrinseca accidentis et propositio ipsa est indirecta, et consequenter non est de omni et per se, ut «Album est corpus», «risibile est homo». Et ita Caietanus 2. Poster. cap. 18. absolute censet esse propositiones per accidens, licet improprie dicantur per se. Et sic exponit seipsum, quando in 3. cap. dixerat, quod ista propositio erat per se, quia subiectum est pars definitionis accidentis, sive in recto sive in obliquo.

Alii dicunt subiectum praedicari per se primo modo de accidenti, non absolute, sed per additamentum et extrinsece, eo quod a subiecto pendet quidditas talis accidentis ut ab extrinseco, et sic eo modo, quo pertinet ad definitionem, praedicabitur per se primo modo. Unde Aristoteles inter exempla primi modi per se ponit triangulum, qui constat ex lineis, et lineam, quae constat ex punctis; punctum autem non praedicatur de linea nisi in obliquo, sicut terminus de relatione et obiectum de potentia. Et quando Aristoteles dicit subiectum praedicari per accidens de forma accidentali, intelligitur per accidens, id est per aliud, non per accidens, id est accidentaliter; ut cum simum dicitur nasus, convenit ei nasus per aliud, id est per hominem, qui est subiectum illius. Vel melius dicitur, quod Aristoteles non loquitur de subiecto proprio, sed alieno et communi respectu accidentis facit propositionem accidentalem. Et hoc in littera Philosophi certum est, ut patet in hoc 1. libro cap. 22.¹⁰ lect. 33. apud D. Thomam¹¹, ubi Aristoteles ponit exemplum, ut quando dicitur: «Album est lignum». Non est autem simile, quando proprium subiectum dicitur de passione propter connexionem necessariam inter illa. Et haec ultima solutio satis probabilis apparet, licet prima non careat probabilitate. Et ita dicitur ad argumentum, quod Aristoteles in secundo modo per se posuit illas propositiones, in quibus praedicatum est propria passio de proprio subiecto, quia tale subiectum est de ratione praedicati. Si tamen subiectum, cui convenit propria passio, praedicetur de ipsamet passione, non dixit Philosophus pertinere ad secundum modum.

Ad secundum dicitur praedicationes indirectas non ex eo praecise, quia indirectae sunt, excludi a secundo modo per se, ut aliqui putant, eo quod propositio indirecta non est de omni, quod requiritur, ut aliqua propositio sit per se. Ceterum hoc instatur in illis indirectis, in quibus subiectum convertitur cum praedicato, et sic omni subiecto praedicatum convenit, ut cum dicitur: «Risibile est homo», «rationale est homo».

Et ideo dicendum est, quod in istis indirectis aliquando fit propositio identice essentialis, ut cum dicitur: «Rationale est homo»; et tunc identice etiam pertinet ad primum modum, quia unum extremum pertinet ad essentiam alterius identice. Aliquando vero faciunt propositionem contingentem, ut cum dico «Animal est homo»; et tunc non est in aliquo modo per se nec de omni, quia est contingens. Aliquando vero praedicatur subiectum de passione propria, ut «Risibile est homo»; et tunc est in primo modo per se, quia praedicatum „homo” pertinet ad definitionem et quidditatem risibilis, saltem per additamentum, sicut subiectum proprium ponitur in definitione accidentis, ut dicitur 7. Metaph.¹² Et eodem modo, quando correlativum praedicatur de correlativo in obliquo, ut cum dicitur: «Pater est filii pater», etiam ad primum modum per se spectat in obliquo et per additamentum, quia sic pertinet ad eius definitionem. Haec vero propositio: «Animal est rationale vel irrationale» ratione disiunctivi est necessaria et de omni reduciturque ad secundum modum per se, quia licet rationale et irrationale contingentes sint differentiae, tamen illud disiunctum habet se ut propria passio, quia proprium est animalis et per se, quod aliquo illius disiunctivi contrahatur.

Ad tertium respondetur, quod accidentia communia si possunt reduci ad subiectum proprium, ut calor ad ignem, frigus ad aquam, tunc definiuntur ut propriae passiones per talia subiecta in primo modo per se per additamentum, ut explicatum est. Si vero non sint reducibilia ad aliquod subiectum proprium, tunc non definientur per tale subiectum, quantum est ex ratione suae speciei, quia ab illo subiecto speciem non habent. Inhaerentia tamen talis accidentis seu accidens ut capax inhaerendi per subiectum definietur, quia aptitudo ad inhaerendum essentialis est accidenti, sed generice, non specifice ei convenit.

Ad quartum respondetur praedicatum per se quarto modo posse esse accidentale in praedicando, sed est per se in causando. Et ita: «Calidum calefacit» in essendo dicit praedicationem quinti praedicabilis, sed in causando causalitatem per se.

Circa praedicatum, quod vocatur secundum quod ipsum vel universale, notandum est ex Divo Thoma 1. Poster. lect. 11.¹³, quod non dicitur praedicatum universale eo modo, quo quinque praedicabilia dicuntur universalia in praedicando, sed secundum quamdam totalitatem et adaequationem, quatenus nec subiectum sine ipso nec ipsum sine subiecto invenitur, quod est dici ad convertentiam. Potest enim aliquid universaliter praedicari, non tamen secundum quod ipsum, ut cum dicitur: «Omnis lapis est coloratus», praedicatio est universalis, sed non est secundum quod ipsum, quia non in quantum lapis coloratus est, sed in quantum mixtum.

Quare ad praedicatum universale vel secundum quod ipsum requiruntur tres conditiones: Prima, ut sit de omni. Secunda, ut sit per se primo vel secundo modo, id est, necessario conveniens. Tertia, ut dicatur ad convertentiam seu in quantum tale. Qua ratione ultima differentia et propria eius passio conveniunt per se primo et secundum quod ipsum, ut «Homo est rationalis vel risibilis» per se primo et ratione ipsius hominis convenit. Si vero dicatur: «Homo est animal vel sensibilis», non convenit per se primo, licet essentialiter conveniat, quia etiam convenit aliis et consequenter ratione naturae communis, non ad convertentiam, sed secundum quod ipsum.

Et sic definitur hoc praedicatum: «quod dicitur de omni, et per se et hoc, quo ipsum est». Per se, inquam, in primo vel secundo modo perseitatis, qui solum sunt modi praedicationis. Itaque de omni et per se et secundum quod ipsum se habent ut superius et inferius; nam omne praedicatum secundum quod ipsum est per se, sed non e contra, omne per se est de omni, sed non e converso.