Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Plura, quae de accidentium concretorum definitione dicenda sunt, in q. 7. de Genere disputabimus. Nunc solum, quid concreta ista et abstracta accidentium sint et quomodo praedicentur, indicandum est.

In concretis ergo accidentium tria consideramus, scilicet subiectum, quod recipit formam et ab ea denominatur, quod aliqui vocant substitutum, formam, quae in subiecto recipitur illudque afficit et denominat, et tandem compositum seu conflatum illud tertium ex his resultans, quod aliqui vocant constitutum. V. g. in albo possumus accipere ipsum pro subiecto, quod denominatur, et pro conflato seu composito ex subiecto et forma, ubi etiam forma ipsa, quae est albedo, includitur.

Aliqui ergo apprehendunt ista concreta accidentium longe diverso aut inverso ordine a communi modo sentiendi. Communiter enim existimant auctores abstractum accidentium esse ipsam formam accidentalem, sumptam sine aliqua connotatione vel significatione subiecti habentis illam, concretum vero esse ipsum accidens ut connotans subiectum habens illud. Similiter ex subiecto et accidenti non resultare unum ens per se seu quidditatem unam, sed ens per accidens. Denique ipsum concretum accidentis, v. g. album, non significare directe ipsum aggregatum seu constitutum ex subiecto et accidente, sed significare formaliter ipsammet formam connotando in obliquo subiectum, quod habet illam.

Contra quod auctores isti dicunt ipsam formam accidentalem proprie non esse id, quod est abstractum respectu subiecti, v. g. quod albedo non est abstractum, quod est ratio, qua albedo est albedo, v. g. albedinitas vel quid simile. Et sic distinguunt concretum physicum et metaphysicum, et similiter abstractum. Et physicum dicunt concernere subiectum, in quo est forma, metaphysicum concernere formam et rationem formae. Secundo censent accidens abstractum etiam praecise sumptum vere praedicari de concreto, quia identificatur cum illo, non tamen complete et adaequate, sicut art. praec. de abstractis substantialibus dictum est. Tertio concretum accidentis posse sumi pro constituto vel pro substituto. Et quidem constitutum, quod est resultans ex forma et subiecto, dicunt praedicari de suis inferioribus quidditative, tamquam primum vel secundum praedicabile; pro substituto autem, id est pro subiecto habente formam, praedicari de his, quae habent formam denominative et ut quintum praedicabile. Constitutum autem non praedicari de subiectis, quibus inhaeret forma, quia sic praedicaretur totum de parte, cum illud constitutum resultet ex forma et subiecto. Et hoc constitutum dicunt esse definibile, quando definitur concretum accidentale, neque esse ens per accidens, sed per se, utpote unica definitione definibile. Et distinguunt inter aggregatum et compositum. Et aggregatum, inquiunt, est ens per accidens, quia non dicit aliud quam ipsas partes, scilicet subiectum et formam, aggregatas et coniunctas; compositum vero est illud, quod resultat ex coniunctione partium.

NIHILOMINUS quod attinet ad rationem definibilem istorum concretorum, dicemus in q. 7. seq. Quod vero abstractum accidentium non possit vere praedicari de concreto, ex dictis in praec. art. manifeste constat, cum abstractum significetur per modum partis respectu sui concreti, quod habet rationem totius. De illa vero distinctione inter concretum physicum et metaphysicum non est multum curandum. Nam revera constat formam accidentalem significari in abstracto respectu sui subiecti, ut loquitur D. Thomas 1. 2. q. 53. art. 2. et 3. et in cap. 7. de Ente et Essentia, circa finem¹ et opusc. 42. cap. 19.² et 7. Metaph. lect. 1.³ Et apud auctores nihil est notius, quam quod albedo dicatur abstractum respectu albi, quod est concretum, quia illud dicitur concretum, quod significat formam connotando id, quod habet illam, quod propriissime reperitur in subiecto physice recipiente albedinem vel aliam formam accidentalem. Quod vero dicatur concretum metaphysicum ipsa forma respectu rationis formae, valde impropria locutio est. Licet enim forma accidentalis dici possit composita ex genere et differentia, quia ponitur in praedicamento, non tamen ipsa forma dicitur concretum seu habens rationem formae; siquidem id, quod constituitur in genere seu praedicamento accidentis ex genere et differentia forma quaedam est accidentalis. Non ergo est proprie concretum habens formam vel rationem formae; forma enim ut forma concretum non dicit, quod proprie appellatur ipsum habens talem formam.

RESTAT ERGO, ut videamus in praesenti duo: Primum est, an illud constitutum seu resultans ex subiecto physico et accidenti sit ens per accidens. Secundum, quomodo praedicatio accidentis concreti verificetur respectu sui subiecti, quod denominat, et respectu sui constituti, de quo essentialiter praedicatur. Haec enim praedicatio est denominativa: «Corpus est album», ista vero quidditativa: «Album est coloratum», «hoc album est album».

Et quantum ad primum sententia D. Thomae apertissima est, ex accidenti et subiecto physico, in quo recipitur, non resultare aliquam quidditatem per se, sed ens per accidens, ut constat ex cap. 7. de Ente et Essentia, circa principium⁴: «Ex accidenti», inquit, «et subiecto non fit unum per se, sed unum per accidens, et ideo ex eorum coniunctione non resultat essentia quaedam sicut ex coniunctione formae cum materia». Et idem expresse habet in opusc. 2., quod est compendium Theologiae, cap. 211.⁵ Sed quod caput est, in 7. Metaph. lect. 3.⁶ ponit S. Thomas ex Philosopho istammet quaestionem in terminis. Inquirit enim sic: «Sicut quoddam compositum est ignis ex materia et forma substantiali, ita est quaedam compositio ex substantiis et accidentibus. Et ideo perscrutandum est, cum aliqua sit definitio substantiarum compositarum ex formis et materiis, si etiam cuiuscumque istorum compositorum ex accidentibus et subiectis est ratio quod quid, id est si habent definitionem, quae est ratio significans quod quid erat esse. Et iterum si est in eis hoc ipsum quod quid, quod significat definitio, id est si habent aliquam quidditatem sive aliquid quod potest respondere ad quid. Sicut hoc ipsum, quod est albus homo, est quoddam compositum ex subiecto et accidente, utrum scilicet albo homini sit quod quid erat esse in quantum huiusmodi. Et quia forte aliquis posset dicere, quod albus homo sunt duae res et non una, ideo subiungit, quod hoc ipsum, quod dico homo albus, habeat unum nomen, quod causa exempli sit vestis. Et tunc quaestio erit de isto uno, scilicet de veste, utrum habeat quod quid est, ut possimus dicere: quid est vestem esse. Tunc enim sicut hoc nomen homo significat aliquod compositum, scilicet animal rationale, ita et vestis significat aliquod compositum, scilicet hominem album».

Ecce quaestionem a D. Thoma propositam ex Aristotele, quae inquirit de constituto seu composito ex subiecto et accidenti. Solvit autem eam difficultatem D. Thomas ex verbis Philosophi sic: «Dicit ergo primo, quod hoc ipsum, quod dico albus homo sive vestis, quae hoc ponitur significare, non est aliquid eorum, quae dicuntur secundum se, imo est aliquid eorum, quae dicuntur secundum accidens; hoc enim, quod est homo albus, est unum per accidens, non per se».⁷ Quod ibi late prosequitur ostendens, quod illud coniunctum ex subiecto et accidente est unum per accidens. Quare in D. Thoma perspicuum est non esse unum per se, sed per accidens, neque definibile unica definitione tamquam una quidditas. Loqui autem de constituto et non solum de aggregato, ut plures res, similiter de substituto seu subiecto manifestum est ex ipsis verbis, ubi loquitur de composito ex accidente et subiecto, non ut duae res tantum, et hoc compositum dicit esse unum per accidens. De ipso autem subiecto seu substituto subdit D. Thomas: «Hoc quod est album, non habet quod quid erat esse, sed solum hoc, de quo dicitur, scilicet homo vel homo albus».⁸ Igitur secundum D. Thomam ipsum subiectum seu substitutum, scilicet illud, de quo dicitur, significat aliquid et habet quidditatem, non vero ipsum constitutum ex accidenti et subiecto.

RATIO AUTEM HUIUS non est difficilis, quia illud constitutum ex accidente et subiecto constat ex rebus diversorum praedicamentorum, scilicet substantia et accidente. Haec autem non possunt convenire in unam quidditatem et definitionem, quia definitio et quidditas constant ex genere et differentia. Ubi autem sunt plura praedicamenta, sunt plura genera; praedicamentum enim est series generum et specierum et diversa praedicamenta diversa genera et differentias habent et consequenter diversas species seu quidditates. Ergo ex rebus diversorum praedicamentorum non componitur una quidditas et unum definibile constans ex uno genere et differentia; ergo est per accidens.

Plura vide infra q. 7. art. 3., quomodo accidens in concreto definiatur.

Quantum ad secundum, scilicet quomodo verificetur praedicatio accidentis in concreto, tota difficultas est in explicando, quomodo possit habere identitatem cum eo, de quo praedicatur, sine qua praedicatio vera non datur. Ad hoc ergo.

RESPONDEO PRIMO verum esse, quod constitutum seu compositum ex subiecto et accidente non praedicatur de ipso subiecto seu constituto, sed solum ipsum accidens intrinsecum. Quod affirmat D. Thomas 7. Metaph. lect. 3.,⁹ ubi inquit: «Non solum hoc, quod est esse album, non est quod quid est superficiei, sed neque ipsum compositum ex utrisque, scilicet superficie et albedine, quod est esse superficiem albam vel esse superficiei albae. Quidditas enim seu essentia superficiei albae non est quidditas vel essentia superficiei. Et si quaeratur quare, responderi potest, quia hoc adest ei, id est, quia cum dico superficiem albam, dicitur aliquid, quod adhaeret superficiei tamquam extrinsecum et non tamquam intrans essentiam eius». Ubi rationem insinuat, quare non possit praedicari de ipso subiecto ipsum constitutum, quia scilicet in constituto importatur aliquid, quod non potest intrare quidditatem nec identificari cum subiecto, scilicet accidens, quod a subiecto distinguitur. Ubi autem non est identitas praedicati cum subiecto, praedicatio non est vera, etiamsi utrumque significetur in concreto.

SECUNDO RESPONDEO, quod accidens in concreto, cum in recto importet formam et in obliquo subiectum, potest praedicari de aliquo, vel quia habet identitatem cum illo ex parte formae, vel quia habet identitatem ex parte subiecti connotati. Et quando identificatio fit ratione formae, praedicatio est essentialis, ut si dicas: «Album est coloratum», «album est disgregativum visus». Quando vero identificatio fit ratione subiecti connotati, praedicatio est accidentalis et denominativa, ut si dicatur: «Homo est albus»; ly albus identificatur cum homine ratione subiecti, quod connotat, importat enim habens albedinem. Habens autem albedinem identificatur cum homine. Et hac ratione dicit D. Thomas 1. p. q. 13. art. 12., quod in qualibet propositione affirmativa vera oportet, quod praedicatum et subiectum significent idem secundum rem aliquo modo, et aliquo modo¹⁰ diversum. Et hoc patet tam in propositionibus essentialibus quam accidentalibus. Manifestum est enim, quod homo et albus sunt idem subiecto et differunt ratione (id est essentia); alia est enim ratio hominis, alia ratio albi. Et 7. Metaph. lect. 5.¹¹: Secundum quod in albo intelligitur homo, homo et albus sunt idem, et ratione huius, inquit, quod praedicatur seu dicitur unum de alio.

Praedicatio ergo accidentalis est quidem totius de toto, sed fundatur in identitate seu unitate subiecti, quod de materiali et connotato importatur in accidente concreto. Sic enim datur sufficiens identitas ad praedicationem accidentalem et denominativam, in qua non datur identitas secundum quidditatem seu rationem formae, sed secundum denominationem et rationem subiecti.

At vero si de concreto accidentis praedicatur aliquid, quod habet connexionem et identitatem cum ipsa forma, tunc praedicatio erit essentialis. Quia enim albedo essentialiter est color, ideo cum dico: «Album est coloratum», essentialis praedicatio fit, quia fundatur in connexione et identitate ipsius praedicati cum forma. Nam etiam in ipsis accidentibus inveniuntur praedicata quidditativa; quidquid autem quidditativum est ipsi formae universali in abstracto, etiam debet esse quidditativum ipsi formae in concreto. Quodsi aliquando subiectum ponitur in definitione accidentis, non ponitur tamquam praedicatum quidditativum intrinsecum, sed ut quid extrinsecum, ad quod dicit habitudinem ipsum accidens. Et ideo vocatur definitio per additionem, ut dicitur 7. Metaph. lect. 4.¹² apud D. Thomam. De quo amplius dicemus q. 7. de Genere.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo obieces: Concreta accidentium ponuntur a Philosopho in praedicamentis. Ergo non important aliquid ens per accidens, sed per se; siquidem ens per accidens cum non sit unum, non ponitur per se in praedicamento, ut diximus. Sed non potest poni in praedicamentis accidentium tale concretum pro substituto sive subiecto, quia hoc est substantia affecta accidente, nec pro forma solum, quia sic esset abstractum, ergo pro tertio constituto ex accidente et subiecto.

Primum antecedens constat ex Philosopho 5. Metaph. cap. 7.¹³ «Secundum se», inquit, «dicuntur, quaecumque significant figuras praedicationum». Numerans autem istas figuras inquit, «quod alia significant quantum, alia quale, alia ad aliquid etc.»¹⁴ Ergo secundum Philosophum compositum ex accidente et subiecto sumitur tamquam ens per se positum in praedicamento.

RESPONDETUR Philosophum in illo textu sumere concretum ratione formae, sicut ipse dicit in cap. de Substantia,¹⁵ quod «albus solam qualitatem significat». Unde alia numerat ibi in concreto, ut quantum, quale etc., alia in abstracto, ut facere, pati, ubi etc. Et in 7. Metaph. cap. 4.,¹⁶ lect. 4. apud D. Thomam¹⁷ eadem praedicamenta numerat in abstracto dicens, quod «ens hoc quidem hoc aliquid, aliud vero quantitatem aut qualitatem significat». Et in 3. Topic. cap. 1.¹⁸ dicit, quod «iustum non ponitur in praedicamento, sed iustitia»; et ita docet D. Thomas, quod accidentia in abstracto ponuntur directe in praedicamento, opusc. 42. cap. 19.¹⁹ et cap. 7. de Ente et Essentia, in fine.²⁰ Non ergo constitutum ex subiecto et accidente ponitur in praedicamento, sed si concretum ponitur, est ratione formae.

Secundo obieces: Forma accidentis et denominat aliquid et constituit; ergo ex illa et resultat aliquid denominatum et aliquid constitutum. Denominatum autem est ipsum subiectum seu substitutum; hoc enim ab albedine denominatur album. Sed non constituitur albedine; non enim est idem constitutio subiecti, v. g. hominis, et albi. Id ergo, quod denominatur, non constituitur forma accidentis; ergo debet designari aliud tertium, quod constituitur tali forma, et hoc erit album pro constituto. Qui discursus videtur elici ex Philosopho 5. cap. Categoriarum,²¹ ubi inquit, «quod eorum, quae sunt in subiecto, nomen quidem de subiecto nihil prohibet praedicari, rationem vero impossibile est praedicari». Ergo subiectum denominatur, non constituitur accidente. Et similiter 1. Phys. cap. 3.²² inquit, quod «si id, quod proprie est, scilicet substantia, idem etiam sit album, albi autem essentia non est, ut proprie sit»; ergo essentia albi aliud est a substantia, quam denominat, scilicet illud constitutum, quod ex albedine et subiecto resultat.

Et confirmatur, quia illud vere et proprie praedicatur, quod non solum est unum cum subiecto, sed explicat omne, quod est in subiecto. Sed concretum accidentis sumptum pro constituto explicat tam subiectum quam formam, ergo vere praedicatur de suo inferiori.

RESPONDETUR formam accidentis constituere quidem aliquid, sed non quod sit ens per se seu «quod quid», ut dicit Philosophus, sed quod sit ens per accidens seu «quale quid», ut in 7. Metaph. cap. 4.,²³ lect. 3.²⁴ apud D. Thomam dicitur. Quare respectu subiecti, cui inhaeret, tribuit denominationem, non vero rationem ipsam seu quidditatem; et ideo dicit Philosophus praedicari nomen (id est denominationem), non rationem (id est quidditatem) de subiecto. Constituit ergo cum subiecto non quidditatem vel unum esse, quod sit aliquid, sed esse, quod sit aliquale. Unde non sequitur, quod constituat unum tertium per se, sed unum tertium, quod est quale seu ens per accidens, ut dictum est.

Et ad textum Philosophi ex 1. Phys. respondetur sensum esse planum, quod album non est id, quod vere est, id est quidditas eius non est substantia, quae vere est id, quod est, sed essentia eius est quale, quod est aliquale. Inde tamen non sequitur, quod album sit tertium constitutum per se ex subiecto et albedine, sed sit ipsum subiectum ut aliquale, quod est ens per accidens.

Ad confirmationem respondetur, quod illud totum constitutum ex subiecto et accidente, cum sit per accidens, poterit praedicari de alio ente per accidens, de qua praedicatione hic non loquimur. Quodsi aliquando fit praedicatio per se inter concreta accidentium, ut si dicas: «Album est coloratum», perseitas illa attenditur ratione formae, quae praedicata quidditativa habet, non ratione tertii constituti.

Ultimo arguitur: Concreta accidentium recte definiuntur per res diversorum praedicamentorum, ut cum dicitur: «Album est corpus disgregans visum»; talis enim definitio recte explicat suum definitum. Ergo tale concretum est definibile, et ibi ponitur subiectum loco generis et forma accidentis loco differentiae, ut cum dicitur: «Simum est nasus curvus». Vel ergo est ens per accidens vel per se. Si ens per accidens, ergo illud est definibile unica definitione; si ens per se, ergo iam datur ens per se compositum ex rebus diversorum praedicamentorum, dummodo unum se habeat ut subiectum, aliud ut actus et forma. Imo ipsum accidens in abstracto etiam definitur per res diversorum praedicamentorum, scilicet per subiectum in obliquo et formam in recto, ut cum dicitur: «Simitas est nasi curvitas», ut saepe dicit D. Thomas locis cit. ex 7. Metaph.

Et confirmatur, quia ens per accidens est illud, quod non potest unica generatione generari, sed pluribus. Album autem vel calidum aut aliud accidens in concreto possunt unica generatione generari. Ergo tale concretum non est ens per accidens.

Consequentia est bona. Maior autem et minor sunt expresse Philosophi 6. Metaph. cap. 2.,²⁵ lect. 2. apud D. Thomam.²⁶ Solum ergo erit ens per accidens, quod est aggregatum plurium, sicut acervus lapidum.

RESPONDETUR ex D. Thoma 7. Metaph. lect. 4.²⁷ et de Ente et Essentia cap. 7. in principio²⁸: Accidentia quando definiuntur per subiectum, sive in abstracto sive in concreto, definiri per additionem, id est per aliquid, quod additur extra conceptum essentiae, scilicet per subiectum, quia ab illo dependent accidentia. Sed talis definitio, quae includit res diversorum praedicamentorum, non est per se una, id est explicativa unius quidditatis, sed est una per additionem, includens aliquid extra proprium genus.

Et quando dicitur, quod perfecte explicat suum definitum, respondetur, quod perfecte explicat per additionem, non per solam essentialem et quidditativam definitionem. Et ita ens per accidens erit definibile unica definitione per additionem, non unica simpliciter.

Vel secundo dicitur, quod tale concretum, si per se definitur, erit ratione solius formae, et tunc subiectum secundum se et absolute non intrat definitionem, sed ut formatum ipsa forma accidentis secundum gradum genericum talis formae ad ipsammet secundum gradum specificum. Et sic cum dicitur: «Album est corpus disgregativum», non intelligitur corpus absolute, sed ut coloratum, et sic explicat rationem generis; ponitur autem ly corpus ut sustentans, non ut intrans quidditatem albi. — Et proportionaliter dicendum est et applicanda utraque solutio definitioni accidentis in abstracto, quando in eius definitione ponitur subiectum in obliquo. Quare ex rebus diversorum praedicamentorum non potest constare unica definitio quasi ex intrinsece componentibus, bene tamen ut extrinsece terminantibus aut causantibus, sicut potentia et actus definiuntur per ordinem ad obiectum; non tamen illud, quod resultat ex accidente et subiecto, per se est definibile, ut dictum est.

Ad confirmationem respondetur ens per accidens dici multipliciter, ut dicitur in 5. Metaph.²⁹ lect. 9. apud D. Thomam,³⁰ et 6. Metaph.³¹ lect. 2.,³² aliquando quidem per concursum accidentalem ex parte subiecti seu causae materialis et formalis, quia forma est accidens; aliquando per concursum per accidens ex parte agentis. Exemplum primi, ut homo albus; exemplum secundi, ut quod aedificator sit medicus. Quae ergo sunt per accidens ex parte agentis, non fiunt unica generatione, sed pluribus, quia plures formae disparatae supponuntur in agente, et de his ad litteram loquitur Philosophus. Quae vero sunt per accidens ex parte subiecti et formae tantum, si sit una forma, poterit unica generatione fieri, sed accidentali et secundum quid, non simpliciter una, sicut cum fit album vel musicum unica generatione accidentali.