Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Ut aliqua natura sit genus, aliquas requirit CONDITIONES, quae in hoc articulo explicandae a nobis sunt: Prima, quod se habeat ut totum respectu inferiorum. Secunda, quod non dicat totam naturam actualiter et explicite, sed partem. Tertia, quod dicat partem naturae magis potentialem, ratione cuius dicitur genus totum potentiale. Quarta, quod desumatur a materia, differentia vero a forma.

QUOMODO GENUS SIT TOTUM ET PARS.

Duo oportet advertere: PRIMUM est, quod in universalibus ratio totius et partis duplici ratione consideratur: Primo, ex modo concipiendi; secundo, ex parte rei conceptae et significatae. Ex parte modi concipiendi omne universale dicit rationem totius et non partis respectu suorum inferiorum, siquidem tali modo concipi debet, quod possit praedicari de quolibet inferiori. Si autem conciperetur per modum partis respectu illorum, non posset de illis praedicari, quia omne totum est maius sua parte et omnis pars minor suo toto. Unde si significatur per modum partis respectu alicuius, hoc ipso ex modo significandi significatur ut minus illo, et consequenter non est ipsum totum, atque adeo non praedicatur de illo; praedicatio enim significatur per verbum «est», quatenus hoc est illud. Talis ergo ratio totius ex modo concipiendi omni universali et omni praedicabili communis esse debet, et sic non pertinet specialiter ad rationem generis.

Ex parte autem rei significatae seu conceptae ratio totius et ratio partis consideratur, secundum quod constituunt ipsam quidditatem, vel ipsa quidditas consideratur ut constituta. Et hoc modo solum in tribus primis praedicabilibus invenitur ratio totius et partis, quia genus et differentia concurrunt ad componendam speciem et ideo designant partes illius, species autem est ipsa quidditas totalis et integra ex genere et differentia constituta. Unde licet genus et differentia ex modo concipiendi tamquam universalia habeant rationem totius, ex parte tamen rei, quam explicant, non totam quidditatem explicant, sed partem.

SECUNDUM, quod advertimus, est, quod in metaphysica compositione proprie non sunt partes sicut in physica, sed gradus. In compositione enim physica coniunguntur duae partes separabiles, sicut patet, quod materia modo est sub una forma, modo sub alia, et forma rationalis etiam est sine materia, unde ex illis partibus ita componitur totum, quod una pars non includitur in alia, nec praedicatur de alia nec de toto; non enim dicimus, quod anima est corpus vel homo vel e contra. At vero partes metaphysicae non sunt res distinctae componentes unum totum, sed diversae designationes eiusdem rei penes magis et minus determinatum, ut S. Thomas docet in 3. cap. de Ente et Essentia.¹ Quare cum isti gradus metaphysici solum differant penes designationem magis vel minus determinatam eiusdem rei, non possunt proprie importare partes, quae realiter inter se sint distinctae, sed idem totum magis vel minus designatum et magis vel minus determinatum. Unde eadem res seu idem totum ut exprimens seu designans rationem animalis, quae est minus determinata, et idem totum ut designat rationale, quae est ratio magis determinata, componunt hominem, qui exprimit integram rationem quidditatis humanae. Qua ratione venit intelligendus idem S. Doctor in 1. dist. 25. q. 1. art. 1. ad 2.,² ubi dicit, quod homo non est ex animali et rationali, sed animal rationale, quia scilicet non est ex illis ut ex partibus distinctis, bene tamen ut ex gradibus diversimode designantibus eandem rem.

Ex quo colligitur, quod genus non dicitur pars physica, sed metaphysica, quae simul potest esse totum: pars quidem, in quantum explicat et designat unum tantum constitutivum quidditatis specificae; totum vero, in quantum implicite ex ipso modo significandi et concipiendi dicit totum, quod est in inferiori, de quo praedicatur. V. g. animal ex parte rei significatae solum designat et explicat rationem sensitivam, ubi non explicatur omne, quod pertinet ad essentiam hominis vel equi aut ceterarum specierum, sed tamen implicite dicit, quidquid est in homine vel in equo, quia ita dicit formam sensitivam explicando solam rationem sensitivi, quod non excludit omne aliud, quod tali formae sensitivae coniungi potest. Et sic dicit quamcumque formam, quae sensitiva est, sive solum sit sensitiva sive aliquid amplius habeat. Et hoc, quod est non excludere omne aliud, quod tali formae sensitivae coniungi potest, est illud implicite continere. Quodsi significaretur forma illa animalis vel generica cum tali praecisione, quod excluderet quodcumque aliud, quod non est forma sensitiva, sicut quando significatur nomine abstracto animalitatis, tunc non posset praedicari de inferioribus in concreto, ut supra q. 5. late diximus.

Unde solvitur illa quaestio, an genus praedicetur ut totum vel ut pars de inferioribus. Constat enim ex dictis, quod genus praedicatur ut totum ex parte modi concipiendi, sed ex parte rei praedicatae non explicat nisi partem quidditatis illius rei, de qua praedicatur. Quando enim praedico animal de homine, id quod explicatur nomine animalis est ratio formae sensitivae, modus autem, quo praedicatur est absolute dicendo totum, quod est in homine, quatenus implicite involvit non solum formam sensitivam cum exclusione ulterioris perfectionis, sed dicit quidquid est sensitivum, etiamsi aliud ulterius habeat, et hac ratione est simpliciter ipsum totum. Et sic conciliantur sententiae quae in hac parte videntur esse oppositae, nec rationes unius et alterius amplius probant.

QUOMODO GENUS SIT TOTUM POTENTIALE.

Ut non oriatur confusio in nomine «totius potentialis», oportet advertere non accipi hic totum potentiale ut distinguitur a toto essentiali, quomodo dici solet, quod totum potentiale dividitur in partes potestativas, de quibus non praedicatur, totum autem essentiale dividitur in partes subiectivas, de quibus dicitur. Sed genus dicitur totum potentiale, ut opponitur toti actuali, quia non explicat totum actualiter constitutum, sed partem illius ulterius actuabilem et contrahibilem atque adeo potentialiter se habentem.

De hoc ergo toto potentiali DUO RESTANT EXPLICANDA: Primum, respectu quorum dicatur genus esse potentiale et implicitum, et consequenter utrum ista potentialitas illi conveniat, in quantum totum vel in quantum pars. Secundum, quid sit illud actuale, comparatione cuius genus dicitur potentiale.

Ad primum respondetur: PRIMO genus dici potentiale, in quantum importat aliquam rationem communem contrahibilem per additionem alicuius differentiae, quae actu non includitur in illa ratione superiori, sed in potentia. Sed hoc commune est omni univoco, etiam ipsi speciei, ad differentiam transcendentium et analogorum, quae in ipsis differentiis imbibuntur. Unde transcendentibus non additur aliquid quasi extraneum quia in omni re includuntur, eo quod transcendentia sunt. Et hac ratione non perfecte abstrahunt a suis inferioribus, ut dicemus q. 13. Univocum autem quia perfecte abstrahitur ab inferioribus neque includitur in ipsis differentiis, dicitur in potentia manere ad illas.

SECUNDO dicitur speciali modo genus esse quid potentiale respectu compositionis metaphysicae, quia in ipsa quidditate specifica genus designat partem contrahibilem per differentiam et sic magis indeterminatam et potentialem, differentia autem dicit partem contrahentem et determinantem et ideo praedicatur per modum qualis licet essentialiter, quia quod determinat et afficit alterum, quasi qualificat illud. Et ita genus potentialiter se habet respectu differentiae contrahentis, sicut materia respectu formae et respectu totius constituti tamquam incompletum respectu completi.

Ex quo patet an genus sit dicendum totum potentiale vel pars potentialis. Utrumque enim debet dici secundum diversas considerationes. Nam cum partes metaphysicae non sint proprie partes, sed gradus, revera autem sunt ipsum totum implicite et non totaliter explicatum quoad quidditatem, sicut explicat species, ideo genus quando consideratur ut pars, etiam est totum, sed de illo toto non explicat totum, sed partem seu gradum designabilem et complebilem ulteriori actualitate, quae est differentia. Unde ex parte quidditatis, quam explicat, comparative ad differentiam pars potentialis est, respectu autem speciei inferioris, totum potentiale est, id est totum, quod est in specie non totaliter designatum et explicatum, sed indeterminate acceptum.

Ad secundum vero, quod proposuimus explicandum, respondetur, praedicatum actuale, in ordine ad quod sumitur maior vel minor potentialitas generis, esse ultimam differentiam specificam, quae reddit quidditatem aliquam ita formatam et determinatam, quod non est amplius contrahibilis nisi per differentias individuales, quae non faciunt differre formaliter et quidditative, sed materialiter et numerice, ut amplius explicabitur q. 9.

QUID SIT GENUS DESUMI A MATERIA ET DIFFERENTIAM A FORMA.

Vulgare est hoc axioma, licet non eodem modo applicari possit omnibus naturis, quae generis intentionem subeunt. Quaedam enim naturae sunt compositae ex forma et materia. Quaedam sunt formae tantum, licet dependentes a materia, sicut accidentia. Quaedam neque compositionem habent ex materia neque ordinem ad illam, sicut angeli. Et de istis omnibus, quomodo genus sumant a materia et differentiam a forma, agit D. Thomas 6. et 7. cap. de Ente et Essentia³ et opusc. 42. cap. 4. et 5.⁴ et 1. p. q. 50. art. 2. ad 1. et quaest. de Spirit. creat. art. 1. ad 24.⁵ et 7. Metaph. lect. 9.⁶ et 8. Metaph. lect. 3.⁷ et alibi frequenter.

Est ergo considerandum, quod quando dicimus genus sumi a materia, differentiam a forma, non est sensus, quod genus dicat solam materiam et differentia solam formam, sed quia forma est principium differentiae, a qua illa desumitur; sicut cum dicimus principium individuationis esse materiam signatam non est sensus, quod individuatio consistat formaliter in materia signata, sed quod inde tamquam ex radice sumatur, ut notat S. Thomas 6. cap. de Ente et Essentia.⁸ Et hoc constat manifeste, quia genus, ut saepe probatum est, dicit totam essentiam eius de quo praedicatur. Ergo non dicit solam materiam, nec differentia solam formam. Sic enim non differrent partes physicae et metaphysicae.

In gradibus ergo genericis et specificis seu differentialibus distinguendum est id, quod habent de potentialitate, et id, quod explicant de actualitate; sicut anima v. g. actualiter explicat formam sensitivam et potentialiter involvit ea, quae tali formae coniunguntur.

Dico ergo, quod in ipso gradu generico non importatur pura potentialitas sicut in materia prima, sed aliquid etiam determinatae actualitatis et quidditatis, licet non omnino completae et determinatae. Et ideo non debet desumi proxime ratio generica a sola materia, quae est pars physica, sed ab eo, quod materiale est seu potentiale in unaquaque re, sive sit compositam sive simplex.

Unde etiam in rebus compositis diximus, quod ab eadem forma sumuntur omnes gradus, materia vero non dat gradum, sed recipit et informatur ab illo. Remote tamen potest sumi in rebus compositis genus a materia, quatenus est principium omnis potentialitatis, et ita forma secundum gradum perfectum informans materiam illamque relinquens informabilem ab ulteriori gradu dicitur radix et principium generis, sic etiam ex parte ipsius materiae informabilis. Ita sumitur ex Divo Thoma loco cit. de Spirit. creat.,⁹ ubi inquit, quod «genus sumitur a materia, ita tamen, quod per materiam non intelligatur materia prima, sed secundum quod per formam recipit quoddam esse imperfectum et materiale respectu esse specifici, sicut esse animalis est imperfectum et materiale respectu hominis». Et similiter in cap. 6. de Ente et Essentia:¹⁰ «In sensibilibus», inquit, «genus sumitur ab eo, quod est materiale in re, differentia vero ab eo, quod est formale in ipsa. Unde dicit Avicenna, quod forma, in rebus compositis ex materia et forma, est differentia simplex, non autem ita, quod ipsa forma sit differentia, sed quia est principium differentiae». Itaque genus non sumitur a sola materia prima nuda, sed a materia ut habente esse imperfectum a forma, et materia sic habens esse imperfectum dicitur materiale respectu gradus perfectioris. Genus enim dicit naturam aliquam determinatam, licet nondum perfectam omni perfectione, materia autem secundum se nullum determinatum gradum dicit nec determinatam actualitatem, est enim in potentia ad omnem actualitatem substantialem, ut in Physicis latius probabitur. Et dato, quod ipsa habeat aliquam actualitatem substantialem, tamen manifeste constat, quod a forma recipit non tantum ultimam actualitatem et gradum, sed diversos gradus et perfectiones magis vel minus determinatas. Unde genera illa, quae istis imperfectioribus gradibus correspondent, non possunt a materia nuda desumi, sed a materia informata secundum rationem et gradum imperfectiorem ad ipsam ut perfectiori gradu et ratione informabilem.

QUANDO AUTEM dicit D. Thomas opusc. 42. cap. 5.,¹¹ quod «potentialitas totius compositi in rebus materialibus est a materia, ideo sumitur genus ab ea; perfectio vero totius est a forma, ideo a forma sumitur differentia»; et 1. p. q. 50. art. 2. ad 1. inquit, quod «in rebus materialibus aliud est, quod determinat specialem gradum, scilicet forma, et aliud, quod determinatur, scilicet materia»; atque adeo videtur affirmare, quod genus a sola materia sumatur, differentia a sola forma.

Respondetur sensum D. Thomae ex eius verbis perspicuum esse, videlicet materiam in compositis esse primam radicem potentialitatis. Et sic licet gradus genericus sumatur a forma pro ea parte, qua gradus dicit actualitatem, tamen potentialitas generis ad materiam ut ad radicem devolvitur, licet proxime desumatur non a materia nuda, sed ab eo, quod materiale est respectu eius, quod formalius et perfectius. Et hoc materiale vocat D. Thomas materiam, illud formalius formam, non materiam nudam, a qua sumatur genus.

At vero in rebus non compositis, scilicet in angelis, qui non conveniunt in materia cum corporibus (ideoque aliquando dicuntur differre genere ab illis, id est materia, quae est genus physicum), non verificatur, quod genus sumatur a materia etiam remote, quia carent illa, sed sumitur ab eo, quod potentialius est et quasi materiale in talibus substantiis. Hoc autem, ut dicit S. Thomas 6. cap. de Ente et Essentia¹² et 1. p. q. 50. art. 3. ad 1., est ipsa intellectualitas seu immaterialitas praecise vel indeterminate accepta, id est quatenus est intellectualitas finita et limitata et in potentia, ut per maiorem vel minorem accessum et participationem actus puri sit perfectior vel imperfectior. Hoc enim praebet rationem differentiae et gradualis perfectionis, quatenus uniformis unus intellectus intelligit quam alius, et sic similior est Deo magisque ad illum accedit.

Denique in accidentibus genus etiam non sumitur a materia sibi intrinsica, quia ea carent, sed ex diversa habitudine ad substantiam, ut dicemus in Antepraedicamentis;¹³ sicut quantitas dicitur ex eo, quod respicit substantiam mensurando per modum extensionis, qualitas afficiendo per modum virtutis vel ornatus, et sic de aliis. Differentiae vero a quibus accidentia propria oriuntur, vel ex effectibus talium accidentium eas desumimus, quasi a posteriori, quia proprias differentias ignoramus. Videatur D. Thomas 7. cap. de Ente et Essentia.¹⁴

DICES: Non potest ex eodem principio et radice desumi genus et desumi individuatio, cum genus sit maxime indeterminatum, individuum ultimo determinatum. Ergo inconvenienter dicetur genus sumi a materia, cum in sententia D. Thomae ab ea sumatur individuatio.

Respondetur utrumque convenire materiae secundum diversos respectus et considerationes. Nam materia respicit formam tamquam subiectum primum et potentiale, quod scilicet est in potentia ad formam eiusque gradus recipiendos, non habet autem ipsa materia ulterius aliud subiectum, in quo recipiatur. Unde respectu formae habendo potentialitatem relinquit indeterminationem et indifferentiam ad recipiendum gradum imperfectum unius formae et ulterius alium perfectiorem usque ad ultimum, quod est esse radicem et principium generis. Quia vero recipiendo formam ita est subiectum ultimum, quod est ulterius incommunicabile alii subiecto, ratione huius ultimae incommunicabilitatis est principium individuationis, quod non est amplius commune pluribus nec communicabile.

QUAE NATURAE SINT CAPACES GENERIS.

Respondeo: Omnes illae, quae directe possunt esse in praedicamento, sive reali sive rationis, sive sint accidens sive modi vel substantiae. Itaque omne ens, quod habet modum seu rationem totius, constans ex metaphysica compositione, est capax habendi genus et differentiam, quod per modum totius praedicet de illo partem quidditativam. Quae autem solum sunt partes simplices, sive physicae, ut materia et forma, sive integrantes, et similiter differentiae, non habent per se rationem generis, sed solum reductive. Quae est sententia S. Thomae in 3. dist. 6. q. 1. art. 1. ad 1.¹⁵ et opusc. 42. cap. 10,¹⁶ Caietani in cap. de Specie et aliorum.

RATIO ad excludendum partes physicas et integrantes ea est, quia istae partes non possunt habere genus supremum, ergo neque subalternum, quia cum in generibus non sit procedere in infinitum, oportet sistere in uno, et illud erit supremum.

Antecedens probatur, quia si haberent supremum genus, vel illud est substantia completa, quae est genus supremum praedicamentale, vel incompleta. Completa esse non potest, quia haec non praedicatur vere de partibus, ergo neque generice. Incompleta esse non potest, quia haec imbibitur in quacumque differentia, et sic etiam in ipsis differentiis partium imbibetur, nam etiam sunt aliquid incompletum, atque ita transcendentaliter se habet, non vero per modum generis, quod debet esse extra conceptum differentiarum. Et simile argumentum potest fieri de corpore et vivente etc. In accidentibus autem non est necesse facere hoc argumentum, quia non habent partes, sed sunt formae simplices; si tamen haberent, idem argumentum fieret.

RATIO vero ad excludendum differentias a ratione generis ea est, quia sequeretur processus in infinitum. Nam si rationale v. g. habet genus, debet contrahere illud per aliam differentiam; omne enim genus per differentiam contrahibile est. Rursus illa differentia sic contrahens haberet etiam suum genus, non enim est maior ratio de una quam de alia; ergo contraheretur per aliam differentiam. Et illa rursus haberet aliud genus et differentiam, et sic in infinitum. Non ergo differentiae habent directe genus, sed reducuntur tamquam ad latus.

Ex hoc tamen non inferas abstracta substantiarum non esse genera et species, quia licet significentur per modum partis, sunt tamen formae totales habentque compositionem ex genere et differentia, sicut humanitas respectu animalitatis et rationalitatis. Unde non sequitur idem inconveniens, quod in aliis partibus.

Quodsi obiecias: Nam partes istae et differentiae habent aliqua praedicata superiora quidditativa praeter ens; habent enim convenientiam magis cum una parte quam cum alia, sicut forma leonis magis convenit cum forma bovis quam cum forma lapidis. Ergo possunt habere genus, quod est praedicatum superius tamquam id, in quo conveniunt, et similiter suam differentiam.

Et confirmatur: Nam materia caelestis et sublunaris differunt specie secundum sententiam S. Thomae 1. p. q. 66. art. 2. Ergo unaquaeque habet suam speciem distinctam, et consequenter habent genus, in quo conveniunt, et differentiam, qua dividuntur.

RESPONDETUR, quod partes istae habent praedicata superiora quidditativa, sed quia per se non sunt aliquod totum et completum, non constituunt directe speciem et consequenter neque directe habent genus, sed totum hoc habent reductive, sicut incompletum reducitur ad completum. Imo magis istae praedicationes in talibus partibus et incompletis entibus sunt transcendentales quam genericae, quia includuntur in ipsis differentiis, quod non convenit generi. Et ita non sufficit habere praedicata superiora quidditativa ad hoc, ut sint generica, sed oportet, quod transcendentales non sint, sed extra differentias se habeant.

Et si quaeras de hac praedicatione: «Haec forma est forma», «haec manus est manus» etc., an sit speciei de individuo: Respondetur hoc non esse nisi secundum quid et reductive, sicut cum dicitur: «Haec persona est persona», «hoc individuum est individuum», quia ibi non praedicatur natura, sed aliquid naturae, et licet sit praedicatio essentialis, est tamen incompleta et consequenter reductive pertinens ad completam.

Ad confirmationem respondetur, materiam caelestem et sublunarem esse diversae speciei modo incompleto, quia scilicet non dicunt ordinem et capacitatem ad easdem formas, et ita una materia non transit de una forma ad aliam. Ista tamen diversitas capacitatum non addit aliquam differentiam, quae per modum actualitatis determinet et constituat materiam, cum utraque sit pura potentia, atque ita in ipsismet differentiis utriusque materiae includitur potentialitas ipsa, quae constituit materiam in communi, et substantia, quae de illis praedicatur, est substantia incompleta, quae praedicatur magis transcendentaliter quam generice, ut dictum est. Et eodem modo intelligitur materiam habere rationem naturae et alia praedicata quidditativa, scilicet modo incompleto transcendentali, non generico.