Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Explicatio istorum terminorum maxime conducit ad plura, quae in universalibus tractantur circa distinctionem graduum superiorum et inferiorum, pluribus etiam quaestionibus metaphysicis et theologicis deservit. Unde exacta huius difficultatis resolutio illuc reservanda est. Hic tamen saltem rudiori Minerva ipsos TERMINOS oportet declarare.

Igitur advertendum est, quod ista nomina: distinctio, pluralitas, divisio, separatio, diversitas, differentia, licet aliquando promiscue accipiantur pro eodem, non tamen sub eadem formalitate significant. Nam distinctio seu pluralitas vel multitudo opponuntur unitati vel identitati, divisio vero vel separatio unioni seu continuitati. Diversitas et differentia dicunt distinctionem cum inclusione vel exclusione convenientiae; ea enim sunt diversa, quae in nullo conveniunt, ea differunt, quae in aliquo conveniunt et in alio distinguuntur, non autem se totis diversa sunt. De quo Philosophus¹ et D. Thomas 5. Metaph. lect. 12.²

Loquendo ergo in genere conveniunt communiter auctores, quod sicut dantur solum duo genera entium, scilicet realis et rationis, ita datur solum duplex distinctio, scilicet realis et rationis. Unitas enim et distinctio debent sequi ordinem et rationem entis, et sicut non dantur plura genera entium et implicat dari ens medium inter reale et rationis, ita nec plura genera distinctionum.

Et quidem distinctio realis in genere loquendo est remotio seu carentia identitatis, quae datur a parte rei sine apprehensione seu fictione intellectus. Distinctio vero rationis, quae beneficio intellectus fit et in re non datur.

Dividi autem solet haec distinctio rationis in distinctionem rationis ratiocinantis et rationis ratiocinatae. Illa prima dici solet distinctio, quae fingitur ab intellectu sine fundamento in re, et ita solum est distinctio quoad modum significandi et intelligendi, sicut quando apprehenditur praedicari de se et distingui a se. Secunda vero dicitur formata ab intellectu cum fundamento in re, ut quando distinguimus in Deo attributa et in eadem forma seu natura gradus seu praedicata essentialia, quae sunt eiusdem entitatis.

Distinctio realis dividitur in realem simpliciter, ut inter duas res, v. g. Petrum et Paulum, quantitatem et qualitatem, et in realem modalem seu formalem, ut inter rem et modum, v. g. inter hominem et sessionem vel ubi, sive inter duos modos, qui realiter identificantur cum subiecto, id est ab illo realiter non differunt, modaliter autem distinguuntur. Dari autem entitates modales minores realibus in Metaphysica probandum est, hic supponendum.

Ceterum duplicem istam distinctionem rationis ratiocinantis et ratiocinatae NON OMNES admittunt. Sed quidam explodunt distinctionem rationis ratiocinantis et solum admittunt illam, quae habet fundamentum aliquod in re; distinctionem vero rationis ratiocinantis, utpote fictam solum esse repetitionem eiusdem conceptus sine resultantia alicuius distinctionis in conceptu obiectivo. Videatur Suarez in Metaph. disp. 7. sect. 1., Vazquez 1. p. dist. 117. cap. 3. Alii vero putant ex hac distinctione ficta etiam in conceptus obiectivos refundi aliquam distinctionem, non tamen in ipsis fundari.

Sed per aliud extremum videntur procedere ii, qui solam admittunt distinctionem rationis ratiocinantis, eo quod non assignant pro fundamento distinctionis rationis aliquid, quod sit a parte rei unum cum virtuali distinctione, sed existimant distinctionem virtualem revera actualem esse ex natura rei et secluso opere intellectus. In quo subtilitas Scoti et tota eius schola cum D. Thoma controvertit. Existimat enim Scotus praeter distinctionem realem sive modalem, quae in re versatur inter res seu modos saltem de potentia Dei separabiles et distinctionem rationis, quae consistit et sumitur ex diversis conceptibus, dari aliam, qua unum ex ipsa natura et essentia sua et ante omne beneficium intellectus non est de intrinseco et formali conceptu alterius, et ita in sensu formali non identificantur et consequenter formaliter dividuntur, licet in eadem realitate et entitate conveniant, et ita conveniant, quod nec de potentia absoluta separari possint. Et ita vocat hanc distinctionem formalem ex natura rei, id est negantem identificationem in sensu formali ex ipsa propria rei natura, ratione cuius opposita seu contradictoria possint verificari de istis formalitatibus. Quare distinctio rationis non supponit fundamentum distinctionis virtualis in re, sed hoc ipso quod res ex se habet rationes diversos conceptus fundantes, id est quorum unum non est de conceptu alterius, ex natura sua actualem divisionem seu negationem identitatis habet, et sic solum remanet distinctio rationis ratiocinantis.

Qui vero distinctionem rationis ratiocinatae admittunt, id est cum fundamento in re, non eodem modo assignant hoc fundamentum. Nam quidam existimant in ipsa re, quae per rationem distinguitur, nec actualem nec virtualem distinctionem supponi, sed sufficere, quod res aliqua sit cognoscibilis ad instar eorum, quae realiter distincta sunt, et cum connotatione quadam ad illa, cum imperfecto tamen modo attingendi et cognoscendi rem. Quod tenet Vazquez, ubi supra, et declarat Torrejon tract. 2. disp. 1. q. 1. Alii vero videntes, quod imperfectio cognoscendi unum et idem ad instar eorum, quae realiter distincta sunt, salvari potest etiam quando sine ullo fundamento distinguere volo id, quod formaliter est unum et idem et de conceptu intrinseco illius, solum quia ad similitudinem diversarum rerum id affingo, dixerunt fundamentum distinctionis rationis requirere in ipsa re, quae distinguitur, aliquam eminentiam unientem diversas perfectiones seu formalitates, quod vocatur virtualis distinctio, quia eadem forma virtute facit sola, quidquid facerent diversae, ut ex Caietano 1. p. q. 39. art. 1. § Ad secundam vero colligitur. Cui adiungi debet imperfectus modus intelligendi non valentis totam illam eminentiam unico actu attingere, sed diversis conceptibus, licet alii neque hoc requirant.

DICO PRIMO: Distinctio rationis ratiocinantis est illa, quae inter extrema, quae distinguit, nullam identitatem tollit ex parte obiecti, neque materialiter seu entitative neque formaliter, atque adeo distinctionem virtualem non supponit, sed tota distinctio est in ipso modo significandi et concipiendi. — Distinctio vero rationis ratiocinatae est, quae relinquit ex parte obiecti identitatem materialem, sed non formalem seu virtualem.

Vocamus identitatem formalem illam, quae proprio et formali conceptu exprimitur, seu quo formaliter aliquid constituitur. Unde dicuntur differre formaliter, quae differunt definitione seu ratione propria. Identitatem materialem seu in sensu identico vocamus, quando aliqua sunt idem in ipsa entitate et realitate, non in ipsa ratione, quae per se primo significatur. De qua distinctione videndus est Caietanus de Ente et Essentia cap. 3. littera E. Sumiturque ex D. Thoma 1. p. q. 13. art. 4. et q. 7. de Potentia art. 9.³ Contra Gent. cap. 35., ubi inquit, «quod, quamvis nomina de Deo dicta eandem rem significant, non tamen sunt synonima, quia non significant eandem rationem». Ac denique 1. p. q. 41. art. 4. ad 3. in fine inquit, quod inter intelligere et intellectum in Deo solum datur distinctio ex modo significandi, quae utique distinctio est rationis ratiocinantis. Itaque istae duae distinctiones sic se habent, quod una minus tollit de identitate extremorum quam alia, cum manifestum sit minorem esse distinctionem rationis ratiocinantis quam ratiocinatae. Illa enim sic dicitur, quia solum ex ipso intelligente seu ratiocinante originatur, haec vero etiam ex ipso obiecto fundamentum praebet. Ergo si relinquit in obiecto omnem identitatem, tam in sensu identico quam formali, nullo modo ab ipso obiecto originatur distinctio, sed solum ab intelligente; si vero obiectum sit quidem unum, sed non in omni sensu, licet in re habeat identitatem, fundabit respectu intelligentis distinctionem.

DICO SECUNDO: Ad fundamentum distinctionis ratiocinatae non sufficit distinctio earum rerum, ad quarum instar fit distinctio, sed in ipso obiecto requiritur fundamentum distinctionis.

RATIO est clara, quia vel in ipso obiecto, quod distinguitur, est aliqua proportio seu fundamentum, ut ad instar illarum rerum distinctarum concipiatur vel non. Si primum, iam non sumitur tota ratio distinguendi ex parte eorum, ad quorum instar concipitur, sed ex parte ipsius obiecti, quod hanc proportionem et fundamentum habet. Si secundum, ergo stat, quod sine ullo fundamento rem istam concipiamus in ordine ad ea, quae distincta sunt, et sic sine fundamento distinguamus, quod est esse distinctionem rationis ratiocinantis; sicut si idem a seipso distinguas, concipiendo illud in ordine ad res diversas.

DICO TERTIO: Distinctio rationis ratiocinatae non supponit distinctionem aliquam ex natura rei actualem ex parte obiecti, nec illa datur. Quando vero actualiter fit ab intellectu ista distinctio, ex conceptibus intellectus resultant diversi conceptus obiectivi, non in esse rei, sed in esse obiecti et repraesentati.

DE PRIMA PARTE conclusionis dicemus quaest. seq. art. 6. Inter thomistas est communis et apud multos negantes illam distinctionem formalem ex natura rei mediam inter realem et rationis. Et videri potest Caietanus 1. p. q. 39. art. 1. et de Ente et Essentia cap. 6. q. 12., et Soto q. 3. Univers., Cursus Carmel. disp. 3. Univers. q. 4.

Breviter dicimus, quod licet Scotus et eius schola non neget illam distinctionem vere existere a parte rei et quantum ad hoc realem esse, sed affirmat solum consistere in hoc, quod unum realiter quidem sit alterum, sed tamen realiter unum non sit de conceptu alterius. Ceterum ex hoc ipso sumitur fundamentum ad negandum istam distinctionem esse veram et actualem a parte rei ante operationem intellectus, quia illa non-identificatio formalis non est aliud quam negatio habitudinis et connexionis intrinsecae unius cum alio. Sed haec negatio non sufficit constituere extrema distincta actualiter et distinctionem ipsam reddere realem. Ergo etc.

Maior est certa, quia unum esse de conceptu formali alterius nihil aliud est quam habere connexionem seu habitudinem essentialem et intrinsecam cum alio. Ergo negatio istius identitatis solum est negatio istius habitudinis et connexionis. Minor probatur: Posita illa negatione habitudinis essentialis tantum, extrema non manent ita distincta, quod possint fundare inter se relationem huius distinctionis, ut patet in attributis divinis, quae Scotus ponit hoc modo distingui, et tamen inter unum et aliud non sunt relationes reales, solum enim quatuor relationes reales notionales agnoscunt theologi. Et in eodem homine in quantum homo, ad se ipsum ut animal non datur relatio realis, ergo neque distinctio, quia distinctio relatio quaedam est. Si ergo non existit in re relatio, neque distinctio.

SECUNDA VERO PARS conclusionis ex eo explicatur, quia apprehensio non causat aliquid in genere rei in obiecto apprehenso, sed tantum in genere cogniti. Et in hoc conveniunt tam distinctio rationis ratiocinantis quam ratiocinatae. Sed differunt in hoc, quod distinctio rationis ratiocinatae ita distinguit ipsa extrema, quod non omnia, quae manifestantur respectu unius conceptus, manifestantur etiam respectu alterius, sed in uno relucet aliqua ratio vel formalitas, quae in alio non relucet, eo quod obiectum respectu talis luminis et cognitionis non est ex omni parte seu formalitate manifestabile. Ubi autem est diversa manifestatio et diversum manifestabile, resultat diversa ratio obiecti in esse obiecti, id est in esse cognoscibilis seu manifestabilis, non in esse rei, et ita respondet diversum obiectum conceptibus istius distinctionis rationis ratiocinatae. At vero distinctio rationis ratiocinantis non respicit diversam manifestationem in obiecto, ita quod unum extremum manifestetur uno conceptu et alterum alio, sed idem extremum seu obiectum manifestatur utroque conceptu quantum ad intrinsecam rationem obiecti. Nam si diversa formalitas repraesentaretur uno et altero, non haberent identitatem secundum formales rationes, sed in illis different, atque adeo in esse obiecti.

Et ex hoc aliqui, ut Suarez et Vazquez ubi supra, videntur esse moti ad dicendum, quod distinctio rationis ratiocinantis non est proprie distinctio ex parte conceptus obiectivi, sed solum repetitio conceptus formalis circa idem omnino obiectum. In quo tamen falluntur, quia bis concipere seu cognoscere idem obiectum non sufficit ad distinctionem rationis ratiocinantis, alioquin etiam sensus externus bis videndo Petrum diceretur facere hanc distinctionem. Oportet ergo, quod ut intellectus illam faciat, aliquam comparationem vel respectum apprehendat in ipso obiecto, quo accipiat ipsum quasi duo, non quidem secundum diversas rationes in ipso obiecto intrinsecas et ex parte eius fundatas, sed ex ista comparatione extrinseca resultantes. Sicut quando praedicatur idem de seipso, ut «Petrus est Petrus», fit quaedam comparatio eiusdem ad seipsum, ratione cuius quasi duplicatum concipio ipsum Petrum; et ita fit distinctio non quasi in ipso obiecto intrinsece et secundum propria considerato, sed quasi extrinsece et secundum comparationem vel respectum adiunctum.

In distinctione autem rationis ratiocinatae, licet versetur circa eandem rem, quia tamen non adaequate omnes ipsius rationes repraesentat, quilibet conceptus respiciens distinctam rationem in ipso obiecto format distinctam rationem obiecti quasi intrinsecam, quia ex his, quae ipsi obiecto intrinsece conveniunt, accipit unum et relinquit aliud; et ita in esse obiecti quasi intrinsece fit ista distinctio, quia in rationibus, quae in obiecto inveniuntur, fundatur. Et hoc modo distinctionem istam explicat S. Thomas in 1. Sentent. dist. 2. q. 1. art. 3.⁴ Et sumitur etiam ex locis supra cit., dum inquit, quod diversi conceptus seu nomina de Deo, licet eandem rem significent, sed non eandem rationem. Et in 1. dist. 22. q. 1. art. 3.⁵ «Dicimus», inquit, «Deum vere esse sapientem et bonum, et non tantum in intellectu ratiocinantis, et inde veniunt diversa nomina attributorum, quae omnia quamvis significent unam rem, non tamen secundum unam rationem».

Nec obstat, quod in opusc. 9. in principio⁶ dicit D. Thomas, quod distinctio inter attributa divina non est ex parte ipsius Dei, sed in conceptionibus intellectus, in quibus est diversa ista ratio significata subiective. In his enim verbis vel aliis similibus solum docet D. Thomas, quod distinctio ista actualiter solum habetur per conceptiones intellectus, et non ante ex parte Dei. Quod vero ex conceptione intellectus resultet distinctio in obiecto in esse obiecti, vel in illo fundetur, in quantum manifestatur una ratio ex parte obiecti et alia non, D. Thomas non negat, imo in aliis locis cit. aperte affirmat.

DICO ULTIMO: Fundamentum distinctionis rationis ratiocinatae ex parte obiecti est virtualis aliqua distinctio seu eminentia rei, quae unica existens plures rationes seu perfectiones continet in aliquo esse; ex parte autem nostri intellectus est imperfectio ipsius non adaequate concipientis omnes illas rationes obiecti, sed diversis conceptibus ea attingens seu comparans.

De hac conclusione videndus est D. Thomas cit. loco 1. Sentent. dist. 2. q. 1. art. 2., ubi luculenter eam tractat et docet, et Caietanus 1. p. q. 39. art. 1.

RATIO autem est, quia res aliqua quanto superior et eminentior est, plures perfectiones unit quam inferior. Unde in una entitate simpliciori modo inveniuntur rationes, quae in inferioribus diversas entitates constituerent. Unde intellectus si lumine suo non manifestat omnes illas rationes, sed uno conceptu attingit unam et alio aliam, distinguit illas in esse obiecti, cum tamen in esse rei distinctae non sint, sed unum. Fundamentum ergo huius distinctionis consistit in eminentia seu unitate rei continente plures rationes, simul cum intellectu inadaequate attingente illam et sic pluribus conceptibus dividente et abstrahente unam rationem ab alia. Hac ratione distinguit noster intellectus divina attributa, quae in una forma divinitatis sunt unum. Quia tamen illa forma adaequate non attingitur a nostro intellectu, sed ad instar rerum creatarum, dividit illas secundum diversos conceptus, explicando unam rationem et non explicando aliam. Hoc etiam modo gradus metaphysici, id est praedicata superiora et inferiora, ut esse animal, esse vivens, in eodem individuo distinguuntur ratione ratiocinata, ut infra latius dicetur.⁷ Et sic in singulis distinctionibus rationis ratiocinatae invenietur, quod omnes illae habent radicem et principium in aliqua forma, quae secundum aliquam unitatem formae vel eminentiam continet plures rationes, ab intellectu autem inadaequate illas attingente dividuntur. Videatur D. Thomas locis supra cit. et libro de Ente et Essentia cap. 3.⁸ Logico enim ista libare sufficiat de his distinctionibus.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur ad probandum, quod distinctio rationis ratiocinatae fundatur supra aliquam distinctionem ex natura rei: quia ante operationem intellectus concurrunt omnia principia sufficientia ad distinctionem actualem, eo quod ante operationem intellectus verificatur duo contradictoria, quae respectu eiusdem verificari non possunt, sed de distinctis, siquidem omnis oppositio quaedam distinctio est. Si ergo in re verificatur oppositio, etiam et distinctio.

Est autem verum dicere ante operationem intellectus: «Animal non est propria et specifica natura hominis, rationale autem sic»; «quod essentia divina communicatur, persona autem non communicatur»; «quod Filius procedit per intellectum, non vero per voluntatem». Ergo istae rationes ex natura rei habent aliquam distinctionem. Similiter ante operationem intellectus verificatur diversae definitiones, quia aliter definitur animal, aliter homo, aliter natura, aliter persona in divinis, et similiter attributa. Quae autem diversas habent definitiones, etiam et diversa constitutiva. Et ita si a parte rei diverso modo definiuntur, etiam ex natura rei distinguuntur. Denique quia conceptus formales circa ista obiecta sunt distincti, ergo supponunt ipsos obiectivos esse distinctos, alias fieret circulus, quod conceptus formales distinguerentur per obiectivos, obiectivi vero per formales.

RESPONDETUR, quod omnia ista non sunt sufficientia indicia distinctionis actualis ex natura rei, sed sufficit virtualis, qualis invenitur in eminentia alicuius formae non actualiter separantis, sed unientis diversas rationes. Nam contradictoria possunt verificari de eodem sub diversis rationibus concepto, non sub eadem, praesertim quando contradictoria fiunt sub aliqua reduplicatione vel appellatione saltem virtuali, ut quia explicant aliquem actum vel rationem pertinentem ad aliquem actum animae vel significationem alicuius formalitatis, ut quod essentia communicatur, persona non communicatur, Filius procedit per intellectum, non per voluntatem. Explicatur enim prius actus notionalis procedendi, communicandi vel non communicandi, atque adeo cadunt illa contradictoria super naturam vel personam sub proprio conceptu personae vel naturae.

Et ad instantiam, quod ista contradictoria in re verificantur et omnis oppositio facit distinctionem, respondetur, quod contradictoria verificantur in re ratione diversarum rationum virtualium, quae fundamentaliter, non actualiter sunt diversae. Et oppositio facit distinctionem, quando inducit limitationem, quae ipsas formas separet. Si vero in aliqua forma eminentiori fiat uniente plures rationes, facit distinctionem virtualem, non actualem. Similiter animal non est natura specifica hominis sumendo animal sub abstractione ab homine et in quantum est illi commune, et rationale pertinet ad propriam naturam hominis, ut distinguitur ab animali, et sic ista non sunt contradictoria, quia non sunt eiusdem de eodem, id est ut stat sub eodem conceptu et manifestatione.

Ad id, quod dicitur de definitione, respondetur, quod cum aliquid definiatur, in quantum apprehenditur, non repugnat, quod si de eodem apprehenduntur et praescinduntur diversae rationes formales, etiam diverso modo definiantur et explicentur.

Ad ultimum dicitur non committi circulum, quia conceptus formales distinguuntur ex diversis obiectivis non actualiter, sed virtualiter diversis, actu tamen in ipsa apprehensione redditis diversis.

Secundo arguitur ad probandum, quod non invenitur distinctio rationis in ipsis obiectis, sed solum in conceptibus et denominatione extrinseca obiectorum. Nam ista distinctio nihil ponit actu in obiectis in genere rei, ut reddat illa distincta, nisi denominationem rationis, qua obiectum redditur sic vel sic cognitum. Ergo haec distinctio non invenitur formaliter nisi in conceptibus, in obiecto autem secundum extrinsecam denominationem.

Et confirmatur, quia istae formalitates non repraesentantur distinctae, quasi ex natura sua distinctae sint, ut contra Scotum diximus, nec quia sint obiective distinctae, ita quod repraesentetur una et non alia, quia hoc non sufficit, ut dicantur esse plures; nam nisi fiat distinctio ab intellectu, non resultat pluralitas. Si autem fit distinctio et ex parte obiecti non correspondet ei divisio ex natura rei, ergo vere intellectus non dividit. Ergo solum potest dici distinctio, quia dantur diversi conceptus denominantes obiectum, non tamen quod illi distinctioni conceptuum aliqua distinctio ex parte obiectorum respondeat.

RESPONDETUR, quod ista distinctio conceptuum non ponit aliquam distinctionem in obiecto in esse rei, sed in esse obiecti manifestabilis, in quantum inadaequate obiectum ipsum attingitur et manifestatur quantum ad unum et non quantum ad aliud. Et hoc non est sola extrinseca denominatio, qua res dicatur cognita, sed qua dicatur diverso modo manifestata. Ex quo resultat distinctio rationis, non quidem in ipsis conceptibus formalibus, qui realiter distinguuntur, sed in ipso obiecto ut in esse obiecti manifestato.

Ad confirmationem respondetur non oportere, quod illi distinctioni rationis per diversos conceptus resultanti correspondeat actualis divisio ex parte obiecti extra intellectum, sed sufficit, quod correspondeat virtualis, secundum quod est inadaequate manifestabilis vel comparabilis ad diversos conceptus, et sic verificatur illa cognitio distinguens. Neque enim affirmat, quod a parte rei sint distincta, sed sine affirmatione respicit⁹ rem virtualiter distinctam, quae diversam manifestationem et conceptum fundat; abstrahentium enim non est mendacium neque falsitas. Unde dicit S. Thomas 1. Contra Gent. cap. 35., quod intellectus concipiens multa de uno non est falsus, «quia illud simplex esse divinum huiusmodi est, ut ei secundum formas multiplices aliqua assimilari possint».