Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Saepius a nobis dictum est, cur libri isti Posteriorum analyticorum ab Aristotele intitulentur. Vocantur enim analytici, id est resolutorii, quia docent resolvere demonstrationem et scientificum processum in sua principia; hoc enim est proprie scire, id est resolvere rem in causas et principia. Vocantur autem posterioristicae resolutionis, quia agunt de resolutione scientifica ex parte materiae, ad differentiam resolutionis seu analysis prioristicae, quae agit de resolutione ex parte formae syllogisticae, de qua agit Aristoteles in libris Priorum et nos in Summulis. Unde constat materiam horum librorum esse demonstrationem, quae est syllogismus scientificus, quatenus in ea considerantur conditiones materiae, ex qua debet constare demonstratio, scilicet ex propositionibus necessariis et per se quibus evidenter infertur aut probatur conclusio, quatenus intellectus convincitur clare ad assentiendum conclusioni ex vi talis probationis et medii.

SUMMA TEXTUS UTRIUSQUE LIBRI

Dividit ergo Aristoteles tractatum posterioristicum in duos libros: In primo agit de demonstratione secundum se. In secundo de eius causis seu principiis, id est vel primis et supremis principiis vel mediis, sicut est definitio in quaestione quid est. Primus liber per 27. capita¹ distribuitur, secundus per 18., licet apud alios per 13.²

CIRCA LIBRUM PRIMUM³

In 1. libro agit de demonstratione, quae est syllogismus efficiens scientiam, usque ad cap. 23.; deinde a cap. 23. usque ad 27. agit de ipso eius effectu, qui est scientia, tam secundum se quam comparative ad opinionem et solertiam, quae est promptitudo quaedam ad inveniendum medium seu probationem.

Igitur in 1. cap. agit de his, quae praerequiruntur et praecognosci debent ante demonstrationem, ostendens, quod omnis doctrina et disciplina, id est cognitio per discursum comparativa, ex aliqua praeexistente cognitione fit. Et statuit duas debere praecedere praecognitiones, scilicet, an sit aliquid et quid sit; tria vero esse praecognita, scilicet de subiecto, quid sit, de propria passione, an sit, de principiis, per quae demonstratur, quod vera sint.

In 2. cap. definit scientiam et demonstrationem et principium, licet plenius de principiis agatur in cap. 8. Scientia definitur sic: Scire est cognoscere causam, ob quam res est, et quoniam illius causa est, et fieri non potest, ut aliter se res habeat; ubi definitur actus sciendi, non habitus. Demonstratio definitur dupliciter. Primo sic: Demonstratio est syllogismus efficiens scire. Secundo sic: Demonstratio est syllogismus constans ex veris, primis, immediatis, prioribus, notioribus causisque conclusionis. Principium definitur sic: Est propositio immediata, id est, quae non est altera prior seu quae caret medio, ut probetur. Dividitur propositio immediata seu principium in positionem et dignitatem. Positio dicitur illa, quae demonstrari non potest per aliquod medium, seu idem est, quod propositio immediata. Dignitas vero est propositio immediata maximae certitudinis, et in quolibet intellectu invenitur, ut: Quodlibet est vel non est. Adhuc positio dividitur in suppositionem et definitionem. Suppositio est ipsa propositio per se nota significans esse vel non esse. Definitio vero est id, quod explicat quidditatem et se habet ut medium probans, ideoque inter principia numeratur non ut propositio, sed ut medium.

In cap. 3. excludit duos errores extremos circa scientiam. Primus dicebat: Nullius rei est scientia, quia aut est processus in infinitum in principiis sciendi aut statur in aliquo. Primum esse non potest, quia infinita non est pertransire. Secundum tollit scientiam, quia illud principium, in quo sistitur, non scitur, cum careat medio, quo sciatur, et sic ignoratur. Secundus error dicebat: Omnium est scientia, quia illud ultimum principium, in quo sistitur, rursus demonstratur per conclusionem, quia fit circulus in demonstrationibus. Solvit utrumque Philosophus dicens contra primos principia non demonstrari, sed per se et ex terminis nota esse. Contra segundos, non esse circulum in demonstrando, quia sic innotesceret principium per conclusionem, quae de se est ignotior, sicque conclusio respectu principii esset notior et ignotior, prior et non prior.

In cap. 4. primo ponit demonstrationem debere constare ex necessariis. Explicat autem, quid requiratur, ut aliquod praedicatum sit necessarium, scilicet quod sit de omni, id est universaliter conveniens, et per se. Unde definit, quid sit praedicatum de omni, et distinguit modos dicendi per se, et praedicatum universale sive secundum quod ipsum. Praedicatum de omni dicitur, quod non cuidam inest et cuidam non inest, nec aliquando competit, aliquando non, sed semper atque omni competit. Praedicatum per se dicitur vel per se in praedicando vel per se in existendo vel per se in causando. Per se in praedicando duobus modis: Primo modo est, quando praedicatum est de quidditate et essentia subiecti, ut animal respectu hominis. Secundo modo est, quando subiectum est de ratione praedicati seu quando propria passio dicitur de subiecto, ut «Homo est risibilis». Tertio modo dicitur per se, quod per se existit, ut prima substantia. Quarto modo per se dicitur, quod propter ipsum inest, id est, quod propriam rationem causandi significat, ut: Medicus sanat, aedificator aedificat, per accidens autem, quod non propter ipsum, ut: Album aedificat. Denique praedicatum universale, sive secundum quod ipsum, est quod omni et per se inest et convertibiliter cum subiecto, ut «Homo est rationalis» vel «homo est risibilis».

In cap. 5. proponit modos, quibus contingit errare seu decipi circa praedicatum universale sive secundum quod ipsum. Tradit vero documentum ad cognoscendum praedicatum universale, scilicet, si praedicatum conveniat subiecto sublatis omnibus, quae ad essentiam subiecti non pertinent, sublato vero subiecto, si primo praedicatum auferatur, illud convenit secundum quod ipsum.

In cap. 6. probat pluribus rationibus demonstrationem constare ex necessariis et per se. Additque ex contingentibus posse sequi necessarium sicut ex falso verum, sed non probari ex falso; ex necessariis autem solum sequi necessarium.

In cap. 7. probat demonstrationem constare debere ex propriis, non ex alienis, quia constat ex his, quae sunt per se, et non sufficit, quod ex communibus procedatur.

In cap. 8. idem prosequitur, quod in 7. et addit Metaphysicam esse scientiam generalem, quia communissime tractat traditque principia. Adverte tamen, quod apud aliquos, ut in textu Caietani, caput octavum per plura capita dividitur usque ad undecimum, cum tamen apud Conimbricenses et alios caput 7. comprehendat totum textum, qui in Caietano est usque ad cap. 11.

In cap. 9., apud alios 8., apud alios 11., agit de principiis communibus et propriis. Principia enim sunt ea, quae demonstrari non possunt; et quaedam simpliciter, id est in nulla scientia, et tales sunt dignitates; alia in aliqua particulari scientia, in qua carent medio probante, ut sunt positiones seu definitiones. Et quaedam sunt principia communia, id est pluribus scientiis deservientia, alia propria, id est alicui determinatae scientiae deservientia. Principia communissima sunt sicut illud: De nullo verum est idem affirmare vel negare, de quolibet idem affirmare vel negare contingit.

In cap. 10. explicat, quomodo in qualibet scientia sint propriae interrogationes, quomodo item differant demonstrator et dialecticus, quod dialecticus enuulat varia media, non demonstrator.

In cap. 11. distinguit scientiam seu demonstrationem quia et propter quid, scientiam item subalternantem et subalternatam. Scientia propter quid est, quae scit per causam proximam; scientia quia, per causam remotam vel per effectum.

A cap. 12. usque ad 23. exclusive tractat aliqua ad demonstrationem pertinentia, ut quod figura sit aptior demonstrationi, quomodo demonstrationi contrarietur syllogismus erroneus, quod non sit processus in infinitum in demonstrationibus, quomodo propositiones mediatae ad immediatas possint reduci, denique quomodo inter se comparentur demonstratio universalis et particularis, affirmativa et negativa.

In cap. 23. incipit agere de effectu demonstrationis, qui est scientia. Et primo affirmat unam scientiam esse certiorem alia. Secundo dicit illam scientiam esse unam, quae circa unum genus seu subiectum versatur, esse vero scientias diversas, quae diversis principiis utuntur.

In cap. 26. (aliis duobus omissis, quae difficultatem non habent) comparat Aristoteles scientiam cum opinione et dicit convenire in hoc, quod possunt esse de obiecto aliquo modo eodem; differre vero, quia scientia est de immutabilibus, opinio de mutabilibus, deinde vero, quia de eodem obiecto non possunt esse in eodem homine.

In ultimo capite confert scientiam cum solertia dicitque solertiam esse promptam coniectationem medii seu facilitatem inveniendi medium ad probandum, unde ad ipsam pertinet respicere media, ad scientiam vero conclusiones.

CIRCA LIBRUM SECUNDUM⁴

In hoc libro agitur de causis seu principiis demonstrationis, tam ex parte medii seu definitionis quam ex parte primorum principiorum indemonstrabilium. De his ultimis, scilicet de principiis primis agit in ultimo capite, de medio vero demonstrationis in reliquis antecedentibus. Qui autem accuratam textus aristotelici explanationem desiderat, extat lucidissima apud D. Thomam circa utrumque librum, et latior apud Caietanum.

ORDO DISPUTANDI.

Totam ergo materiam posterioristicae resolutionis, quae praecipue agit de demonstratione, ad quatuor praecipua capita seu quaestiones reducimus: In primo agemus de praerequisitis ad demonstrationem, scilicet de praecognitis et praemissis. In secundo de ipsa quidditate demonstrationis. In tertio de eius effectu, scilicet scientia, tam secundum se quam comparative ad opinionem et fidem. In quarto de unitate et distinctione scientiarum.