Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Eadem fere controversia est in hac quaestione ac in praecedenti. Nam qui admittunt unitatem formalem communem ex natura rei, pari modo admittunt ex natura rei convenire ipsam indifferentiam et aptitudinem ad multa.

Ceterum in liberanda hac aptitudine et indifferentia unitatis ab universalitate, quam Plato posuit, non parum laboratur ab auctoribus huius assertionis. Nam Scotus in 2. dist. 3. q. 1. § Ad quaestionem et § Sed contra solum fatetur naturam in illo statu seu prioritate, qua consideratur secundum se, habere unitatem, nec singularizatam nec universalizatam, sed indifferentem ad utrumque. Et ideo haec indifferentia non sufficit ad universalitatem in actu, quia est indifferens ad habendam illam; non autem habet illam universalitatem, qua sit indifferens ad praedicationem et existentiam in multis. — Alii in ipsamet natura secundum se existimant vere dari unitatem praecisionis ab inferioribus et consequenter habitudinem proximam ad existendum in multis singularibus, supposita opinione de distinctione actuali inter gradus superiores et inferiores, de qua seq. art. 6. Nec tamen dicunt inveniri in re universalitatem, quia illa indifferentia non convenit naturae tamquam praedicatum intrinsecum, sed ratione illius status solitudinis, quae solitudo solvitur descendendo ad individua. De qua videatur Fonseca 5. Metaph. cap. 28. q. 5. sect. 3., Suarez disp. 5. Metaph. sect. 2. n. 9. in fine, qui tamen id reiicit. Videantur alii apud Conimbric. q. 4. de Univer. art. 3. sect. 2. — Alii denique adhuc peius dixerunt aptitudinem ad multa etiam in individuis inveniri, sed per modum actus, non per modum potentiae. Putant enim naturam contractam et singularem, quantum est ex ratione naturae, manere aptam ad plura, etsi illa aptitudo impediatur per differentiam singularem, ne de aliis praedicetur; sicut materia prima, quando est sub una forma, retinet aptitudinem ad habendum aliam, licet impeditam, quando est sub prima forma. Et naturam sic contractam in pluribus dicunt esse universale actuale, non potentiale, id est habere actum existendi in multis, non potentiam praecisam ab illis. Contra quos vide Conimbric. q. 4. de Univers. art. 4.

Verum pro solutione notandum, nomine «aptitudinis» seu «potentiae indifferentis ad multa» non intelligi in praesenti aliquam potentiam positivam ad agendum aliquid vel recipiendum, cum universale, de quo agimus in praesenti, non respiciat inferiora tamquam effectus, quia non est universale in causando; sed esse potentiam per modum capacitatis seu non repugnantiae, ut multiplicetur in multis et sit in illis per identitatem et consequenter per praedicationem, quatenus universale et particulare, superius et inferius significant quoddam totum, scilicet universale, quasi indeterminatum et abstractum, particulare vero ut determinatum et contractum. Et quia indeterminatum potest fieri determinatum, dicitur habere aptitudinem, ut sit in illo et praedicetur de illo.

Et quidem haec aptitudo potest considerari formaliter et positive, in quantum respicit inferiora, vel fundamentaliter, pro ipsa capacitate seu non repugnantia ad respiciendum inferiora et descendendum ad illa. In hac enim non repugnantia fundatur ille respectus, et quando sumitur positive seu per modum respectus, est ipsa formalis intentio seu universalitas in actu; quam a parte rei dari etiam Scotus negavit, solum admittens communitatem negative ex natura rei, quae non est aliud quam naturam ex se non esse singularem.

Quare PUNCTUM DIFFICULTATIS in praesenti est, an ratione huius communitatis negativae inveniatur in natura secundum se sumpta aliqua non repugnantia seu capacitas, ut sit in pluribus et praedicetur de illis.

Nec distinguimus in praesenti aptitudinem ad essendum in multis et ad praedicandum de multis, quia licet sint distincti respectus universalitas et praedicabilitas (siquidem praedicabilitas est passio universalitatis, ut infra¹ dicetur), tamen capacitas seu non repugnantia eadem est ad essendum in multis et ad praedicandum de multis, quia ista duo, scilicet esse et praedicari, ita essentialiter coordinantur, ut posito uno sequatur aliud. Quando autem aliqui actus essentialiter ordinantur, eadem aptitudo seu non repugnantia est ad unum et ad alterum; sicut formam uniri materiae et materiam recipere esse ab illa, in eadem capacitate seu non repugnantia materiae fundantur.

SIT ERGO UNICA CONCLUSIO: Ista aptitudo seu non repugnantia, quae est fundamentum proximum universalitatis, nullo modo invenitur in natura secundum se, neque ut contracta in individuis, sed in natura abstracta et praecisa per intellectum. Itaque illa non repugnantia ad essendum in multis sequitur naturam ratione status, non ratione quidditatis.

Haec conclusio est S. Thomae et communis thomistarum. De qua videri potest Caietanus cap. 4. de Ente et Essentia q. 7. Et sumitur ex D. Thoma in opusc. 56.,² ubi inquit: «Habilitas essendi in pluribus non est de essentia hominis, quia tunc homo, qui est in Socrate, esset habilis ad participationem plurium, quod est impossibile». Et 4. cap. de Ente et Essentia³: «Non potest», inquit, «dici, quod ratio universalis conveniat naturae sic acceptae» (scilicet secundum se), «quia de ratione universalis est unitas et communitas. Naturae autem humanae neutrum eorum convenit secundum suam absolutam considerationem. Si enim communitas esset de intellectu hominis, tunc in quocumque inveniretur humanitas, inveniretur communitas. Relinquitur ergo, quod ratio speciei accidat naturae humanae secundum illud esse, quod habet in intellectu etc.». Et prosequitur D. Thomas ostendens, quomodo natura in intellectu habeat unitatem ex eo, quod habet rationem uniformem ad omnia individua, quae sunt extra animam, prout est imago omnium.

ET RATIO unica et efficax pro conclusione ex eo deducitur, quia aptitudo ista, quae est fundamentum proximum universalitatis, non est sola communitas negativa seu negatio habendi singularitatem, sed est capacitas seu non repugnantia, ut natura una existens multiplicetur in multis. Ergo in statu, in quo natura non est una nec plures, vel in statu, in quo est contracta ad individuationem, non habet capacitatem unitatis ad multiplicationem; in statu singularitatis habet repugnantiam ad istam multiplicationem; in statu autem solitudinis seu naturae secundum se, nondum habet unitatem multiplicabilem in plura, sed solum praedicata quidditativa, inter quae non potest numerari ista capacitas seu non repugnantia unitatis ad multiplicationem. Alioquin ubicumque esset natura, conveniret illi talis capacitas, quod manifeste est falsum, cum a parte rei sit incapax ad existendum in multis.

Nec sufficit dicere, quod est incapax a parte rei absolute loquendo, sed non est incapax ex vi principiorum essentialium. Hoc, inquam, non sufficit, quia licet natura secundum se non sit incapax neque ad existendum in multis neque ad singularitatem in uno, tamen non potest dici, quod ibi habet capacitatem unitatis ad multa, qualis requiritur ad fundandum universalitatem, quae est capacitas absolute, et non solum quod ex aliqua parte non sit incapax. Sicut etiam in lapide est incapacitas simpliciter ad intelligendum, et consequenter non habet fundamentum intellectualitatis, licet ex eo praecise, quod sit substantia, non sit incapax ad intellectualitatem. Sic aliud est dicere, quod natura secundum se non est incapax unitatis ad multa; aliud est, quod secundum se determinate et positive sit capax et habeat talem non repugnantiam, cum nondum habeat ipsam unitatem, quae multiplicabilis est in multis.

Et confirmatur, quia natura secundum se et in singularibus non est capax intentionis et respectus positivi ad multa, ergo neque fundamenti proximi istius relationis, qualis est aptitudo unitatis ad multa. Ergo non datur talis aptitudo in natura secundum se neque in individuis. Sed omnino dicendum est, quod ista aptitudo necessario supponit unitatem capacem multiplicationis in multis. Unde quamdiu in natura non invenitur talis unitas, neque aptitudo reperitur. Ista autem unitas solum est unitas abstracta et non realis, vel naturae secundum se.

DICES: Non est solidum illud fundamentum D. Thomae, quod ea, quae conveniunt rei secundum se, semper conveniunt. Nam continuum de se est divisibile in partes, et tamen in coelo dividi non potest. Et de se omnis quantitas dividi potest in infinitum, non tamen quantitas in re naturali sic dividi potest.

RESPONDETUR, quod ista dicuntur convenire secundum se non positive et absolute, sed negative, id est habent non repugnare, et pro aliquo statu solum, non pro omni convenire actu. Eodem ergo modo naturae secundum se non repugnat, quantum est ex principiis essentialibus, universalitatem habere vel particularitatem. Si tamen positive et absolute illi secundum se conveniret capacitas ad praedicandum unum de multis, in omni statu conveniret. Et hoc efficaciter probat ratio D. Thomae.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Plura argumenta, quae afferuntur pro sententia Scoti vel potius illi attribuuntur, fundantur in illa aequivocatione praec. art. soluta, a negativa ad affirmativam penes praedicatum infinitum, ut: Natura secundum se non est singularis, ergo secundum se est communis; non est incapax ex principiis essentialibus ad essendum in multis, ergo est capax.

Et secundo fundatur hoc in proprietatibus naturae universalis, quae conveniunt naturae secundum se, sicut esse obiectum intellectus, esse perpetuae veritatis, habere unam definitionem, et alia similia, quae non conveniunt naturae in individuo, et tamen conveniunt naturae secundum se et ante operationem intellectus, quia obiectum praecedit actum suum. Si ergo actus intellectus versatur circa universale, datur universale ante illum actum.

Denique quia non repugnant ista duo, quod natura ex principiis materialibus sit singularis et contracta, ex principiis tamen formalibus et specificis sit indeterminata et consequenter apta ad essendum in pluribus, licet impediatur per ipsam singularitatem; sicut materia prima habet aptitudinem ad plures formas, licet sit impedita, quamdiu est sub una, ut informetur illis; et natura angelica est apta ad essendum in multis in sententia thomistarum, licet absolute illi repugnet esse in illis.

HAEC OMNIA ex dictis in praec. art. soluta manent. Nam quod attinet ad primam probationem, constat, quod posita particula «secundum se» illa possunt negari de subiecto, quae illi essentialiter non conveniunt. Ad affirmandum autem, quod aliquid conveniat, etiamsi sit aliquid negativum, oportet, quod secundum essentialem connexionem conveniat, sin minus, nullo modo convenit posita particula «secundum se», quia designat convenire aliquid ex vi quidditatis et ita a negatione eius, quod accidentaliter convenit, non infertur convenire oppositum affirmativum de praedicato infinitato. Et sic non valet: Natura secundum se non est singularis, ergo secundum se est non singularis, et multo minus: Ergo est universalis.

Ad secundam instantiam dicitur, quod esse obiectum intellectus et esse perpetuae veritatis, quantum ad ipsam rationem obiectivam ex parte rei cognitae, invenitur obiective, etsi non semper realiter existat, et sic obiective praecedit intellectum. Quantum autem ad conditionem universalitatis, quae concomitatur obiectum in ipsa cognitione, haec non praecedit actum intellectus, sed ex ipso resultat in obiecto, et sic definitio redditur una unitate fundamentali ex parte rei definitae, positiva autem formaliter ex parte intellectus. Et similiter se habet obiectum in quantum unum et universale.

Ad tertiam instantiam dicitur esse disparerem rationem inter aptitudinem materiae et aptitudinem universalitatis, quia materia ex sua propria natura habet capacitatem ad plures formas, et eius aptitudo et potentia ad illas est eius entitas. Unde ubicumque salvatur entitas illius, salvatur et ista aptitudo, quia convenit illi secundum se. At vero aptitudo ad essendum et praedicandum de multis consequitur naturam ratione status et unitatis abstractae. Est enim aptitudo non quomodocumque, sed ad hoc, ut una natura multiplicetur in multis, quae unitas illi non convenit ante operationem intellectus. Quod vero additur de natura angelica, infra latius discutiemus q. 8. Sed in praesenti sufficit dicere, quod angelo, si perfecte et adaequate concipitur, repugnat aptitudo ad essendum in multis, quia repugnat concipi sine individuatione. Si tamen semel sine illa concipiatur propter imperfectum et inadaequatum conceptum angeli, sicut ex tali imperfecto conceptu habet unitatem abstractionis, ita et aptitudinem et non repugnantiam ad essendum in multis, quantum est ex parte naturae sic imperfecte conceptae.

Secundo arguitur: Actus huius aptitudinis est realis, ergo et ipsa aptitudo convenit rei secundum se seu a parte rei.

Consequentia est nota, quia potentia sumit suam specificationem ab actu. Sic enim verificatur, quod potentia et actus sunt in eodem genere, quando est per se specificativum potentiae; ergo si actus est realis, etiam et potentia. Antecedens vero constat, quia actus huius aptitudinis est existere in pluribus singularibus, quod est aliquid reale, esse enim particulare aliquid reale est, ergo et eius correlativum, quod est esse universale.

Et confirmatur, quia ista aptitudo est fundamentum universalitatis. Ergo non est secunda intentio, sed prima; secunda enim intentio fundatur in prima. Quodsi dicas esse fundamentum proximum, quod debet esse eiusdem rationis cum intentione et relatione in illo fundata, contra est duplex instantia: Prima, quia si ista aptitudo fit ab intellectu, ergo prius est cognitum obiectum quam resultet illa aptitudo; et sic non requiritur universalitas etiam fundamentalis, ut aliquid sit obiectum intellectus. Secunda, quia si fit ab intellectu, ergo est aliquid singulare, utpote cum resultet ex actu singulari; ergo non potest formaliter constituere universale.

RESPONDETUR actum huius aptitudinis non esse aliquid reale. Non enim actus aptitudinis universalis est existentia plurium individuorum, sed praedicatio seu contractio unius naturae ad plura individua, quod aliquid rationis est. Existentia autem plurium individuorum solum potest esse fundamentum, ut abstrahatur unitas universalis et reddatur apta ad istam praedicationem. Particulare autem non est correlativum universalis, nisi sumatur secundo intentionaliter. Si autem sumatur pro particulari, ut invenitur in re seu primo intentionaliter, sic non est correlativum universalis, sed fundamentum eius.

Ad confirmationem respondetur, quod secunda intentio habet pro fundamento remoto primam intentionem, sed pro fundamento proximo dicit aliquid rationis, non quidem quod sit relatio secundae intentionis, sed quod sit aliqua negatio vel denominatio extrinseca; sicut universalitas supponit rem esse cognitam et abstractam ab individuis, ex qua abstractione sequitur unitas praecisionis, quae est negatio et non repugnantia ad plura, quae est aptitudo ad illa; et inde sequitur relatio.

Ad primam replicam dicitur prius esse cognitum obiectum ab intellectu quam aptitudo ista resultet, et ita universalitas non requiritur ad obiectum intellectus quasi antecedenter, sed quasi consequenter, quia non stat esse obiectum actu cognitum, nisi consequatur illa universalitas; vel si intelligatur requiri universalitatem antecedenter ad actum intellectus, intelligitur de universali fundamentaliter, non formaliter.

Ad secundam replicam dicitur, quod illud, quod fit ab intellectu tamquam effectus, est aliquid singulare. Quod vero resultat ut cognitum vel ex cognitione consecutum, est universale seu intentio et forma universalitatis, quae rursus formaliter et ut quo est universalis, id est formaliter universalem reddens naturam, denominative autem et ut quod est singularis, in quantum attribuitur determinato obiecto per determinatam cognitionem.