Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Loquimur in praesenti de praemissis in syllogismo demonstrativo convincente intellectum et ex concessione praemissarum necessitante.

An vero in syllogismo probabili, concessis praemissis et stante bonitate consequentiae, intellectus necessitetur ad assensum conclusionis? Breviter respondeo necessitat intellectum in vi consequentiae, non in vi veritatis inferentis; et ideo simpliciter non necessitat, quia licet concessis praemissis recte dispositis, si procedatur ad conclusionem, non possit dissentiri, tamen in materia probabili potest non procedere ad conclusionem, sed retrocedere ad examinandas praemissas, et cum sint probabiles, illis dissentire, quod in demonstratione non currit, in qua non solum debet procedere ad conclusionem, sed etiam non potest retrocedere intellectus. Et sic Divus Thomas 1. p. q. 82. art. 2. docet, quod propositionibus contingentibus, ad quarum remotionem non sequitur remotio principiorum, non ex necessitate assentit intellectus. Ergo cum etiam positis praemissis videat intellectus non sequi remotionem priorum principiorum, potest a praemissis retrocedere et sic non simpliciter necessitari. Tenetur tamen assentiri ipsi probabilitati, si evidens sit, non tamen veritati.

Ut ergo PUNCTUM DIFFICULTATIS praesentis innotescat, supponenda est illa vulgaris distinctio necessitatis quoad specificationem et quoad exercitium. Prima respicit speciem actus, secunda elicentiam. Et ita prima explicatur conditionate, id est, si potentia eliciat, non potest nisi talis speciei actum elicere; potest tamen non elicere absolute. Secunda vero explicatur absolute, quia de facto tenetur elicere. Et huic duplici necessitati correspondet duplex libertas, altera quoad specificationem, quae etiam dicitur contrarietatis, eo quod versari potest circa actus specie contrarios, v. g. odium et amorem; altera quoad exercitium, quae dicitur contradictionis, quae solum versatur circa elicentiam vel non elicentiam actus.

Et quando in praesenti inquirimus, an intellectus necessitetur ad assensum conclusionis, loquimur de assensu formali, non virtuali, quia virtualis habetur in praemissis, in quibus virtualiter continetur conclusio, et ita idem est virtualiter assentiri conclusioni et formaliter assentiri principiis ut ad eam disponentibus.

In praesenti ergo extra controversiam est, quod stantibus praemissis evidentibus intellectus necessitatur quoad specificationem ad assensum conclusionis. Et ratio est, quia circa verum ut verum non potest dari dissensus nec circa falsum assensus; alioquin posset aliquis assentiri duabus contradictoriis, si aeque potest veritati assentiri ac dissentiri, et similiter falsitati. Sed positis praemissis veris et evidentibus conclusio non potest non esse vera, alias posset dari antecedens verum et consequens falsum. Ergo talis conclusio non est capax dissensus sicut nec falsitatis, ergo necessitat quoad assensum. Et sic remanet difficultas circa necessitatem quoad exercitium.

In quo aliqui existimant intellectum non necessitari quoad exercitium circa talem conclusionem positis praemissis, sed posse a voluntate impediri. Quod dupliciter explicari potest: uno modo, quia voluntas directe possit suspendere intellectum, ne procedat ad assensum conclusionis, sicut suspendit manum, ne moveatur. Alio modo indirecte, divertendo intellectum circa aliam cognitionem vel impediendo, ne attendat ad praemissas. Alii simpliciter et sine limitatione docent intellectum necessitari quoad exercitium stante assensu praemissarum.

SIT NIHILOMINUS UNICA CONCLUSIO: Intellectus stantibus praemissis evidentibus directe necessitat quoad exercitium ad assensum conclusionis. Indirecte tamen potest impediri a voluntate, quia non necessitat ad attendendum et cogitandum de praemissis.

Ita tenet communis sententia; et sumitur ex D. Thoma 1. p. q. 82. art. 2., ubi dicit, quod naturaliter ex necessitate inhaeret intellectus principiis et conclusionibus habentibus necessariam connexionem cum illis. Sed luculentius id tradit 1. 2. q. 17. art. 6., ubi inquit, «quod actus rationis potest considerari dupliciter. Uno modo quoad exercitium actus, ut cum indicitur alicui, quod attendat et ratione utatur, et sic potest imperari actus rationis. Alio modo quantum ad obiectum, respectu cuius duo actus rationis attenduntur: primo quidem, ut veritatem circa aliquid apprehendat, et hoc non est in potestate nostra, hoc enim contingit per virtutem alicuius luminis, vel naturalis vel supernaturalis. Et ideo quantum ad hoc actus rationis non est in potestate nostra. Alius autem actus rationis est, dum his, quae apprehendit, assentit. Si igitur fuerint talia apprehensa, quibus naturaliter intellectus assentiat, sicut prima principia, assensus talium vel dissensus non est in potestate nostra, sed in ordine naturae. Sunt autem quaedam apprehensa, quae non adeo convincunt intellectum, quin possit assentire vel dissentire vel saltem assensum et dissensum suspendere propter aliquam causam, et in talibus assensus ipse vel dissensus in potestate nostra est». Ita D. Thomas. Ubi duplex exercitium distinguit, aliud quoad applicationem attendendi ad hoc vel illud obiectum, aliud quoad applicationem assentiendi: Et prima applicatio est in manu voluntatis, ut attendat vel cogitet de praemissis, secunda vero applicatio quoad ipsum assensum non est in potestate voluntatis, nisi respectu obiectorum, quae non convincunt intellectum. Respectu ergo obiectorum convincentium et necessitantium id fieri non poterit, non solum ut dissentiat vel assentiat, quod est libertas contrarietatis, sed etiam ut suspendat vel non suspendat assensum, quae est necessitas exercitii, siquidem dicit, quod quantum ad hoc non est in potestate nostra; exercitium autem actus est, quod pendet a potestate nostra.

Ex quo sequitur, quod directe non potest voluntas impedire assensum conclusionis evidentis quoad exercitium posito assensu praemissarum, quia non potest voluntas impedire visionem obiecti posito lumine illustrante illud et oculis apertis, ut ipsa experientia manifestum est et ratio aperte convincit, quia tunc omnes causae sunt agentia naturalia impedibilia a voluntate. Nam lumen ipsum naturaliter manifestat et illuminat obiectum; potentia autem cognoscitiva in cognoscendo naturaliter operatur respectu obiecti sufficienter propositi. Constat autem, quod praemissae evidentes recte dispositae illuminant et manifestant conclusionem sicut lux colores. Ipse etiam intellectus est potentia non libera, sed naturaliter operans circa obiectum sufficienter propositum, id est illuminatum. Ergo stante tali illuminatione et potentia ipsa vigilante et attendente necessitat quoad exercitium et non potest impediri a voluntate, sicut oculi aperti non possunt detineri a voluntate, ne videant.

Potest tamen indirecte avertere voluntas ab assensu conclusionis, quia potest divertere intellectum ne cogitet de praemissis, sicut manifesto visibili potest oculos avertere vel claudere. Remisso autem vel omisso assensu circa praemissas vel non cogitando earum dispositionem ad inferendum, non sequitur illuminatio circa conclusionem.

Ex dictis colliges, quomodo intelligendum sit dictum Philosophi in praesenti: «maiorem cognosci prius tempore quam conclusionem, minorem vero simul conclusione». Loquitur enim de maiori secundum se et seorsum. Cum enim sit universalior propositio et non subsumpta sub alia, sed assumpta, potest seorsum et per se cognosci, atque adeo prius tempore. Minor vero si formaliter consideretur ut minor, id est ut inferior et subsumpta sub maiori et determinans illam ad influendum determinate in conclusionem, sic non potest intelligi, nisi simul intelligatur conclusio, dummodo subsumpta et disposita sub maiori. Quod intelligitur non solum negative, id est quia nihil mediat inter cognitionem minoris et conclusionis; id enim manifestum est, quia minor est ultima pars in praemissis, unde necesse est, quod immediata pars, quae illi coniungitur, sit conclusio illata, quae est aliquid extra praemissas. Non ergo solum negative hoc intelligitur, sed etiam positive, quia in eodem instanti, quo minor cognoscitur ut minor, deducitur assensus conclusionis, ut asseritur a D. Thoma 1. Poster. lect. 2.¹, quia posita cognitione minoris formaliter ut coordinata et subordinata maiori, atque adeo supponendo cognitam bonitatem consequentiae, hoc ipso ponitur lumen sufficiens et necessitans ad manifestandam conclusionem. Nec enim alio lumine manifestatur conclusio quam lumine illativo, quod in praemissis continetur. Sed illuminatio fit in instanti, multo magis in spirituali lumine quam in corporali, quia illud est efficacius et perfectius minusque dependens a corpore. Ergo in eodem instanti, quo ponitur lumen praemissarum, quod determinatur ultimate per minorem, ponitur assensus conclusionis tamquam a causa non impedita et operante instantanee, sicut de illuminatione dictum est.

DICES: Intellectus est potentia limitata et non potest plures actus simul elicere, aut saltem in numero determinato et limitato. Ergo fieri potest, ut in assensu minoris sit ultimus actus, quem potest intellectus elicere naturali virtute, atque adeo tunc non poterit elicere assensum conclusionis.

Respondetur, quod in eo casu, si intellectus non possit remittere aliquam ex notitiis praecedentibus, quia vel necessitant intellectum vel voluntas non vult, ut recedatur ab illis, intellectus non producet assensum formalem conclusionis ob impedimentum et limitationem virtutis. In praesenti autem loquimur de causa non impedita, cum quo stat, quod simpliciter necessitat intellectus ab illo lumine praemissarum, sicut ignis necessitat ad calefaciendum et oculus ad videndum si tamen non sit impedimentum vel non excedat sphaeram virtutis ad agendum.

Quod vero aliqui adhuc strictiori modo existimant posse minorem et conclusionem cognosci non solum simul, sed etiam eadem indivisibili cognitione principii et conclusionis, id solum est proprium luminis angelici, qui unico actu implet totum, quod noster discursus pluribus. Per lumen autem discursivum id fieri non potest, sed necesse est divinitus elevari hominem supra modum connaturalem cognitionis humanae, sicut in scientia infusa Christi solet admitti. Si autem loquamur de virtuali cognitione conclusionis, constat ipsam sic cognosci in praemissis eodem actu, quo praemissae.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur: Voluntas non necessitat ab aliquo bono particulari, quod non pertineat ad proprium esse. Sed assensus conclusionis, etiam post assensum praemissarum, est quoddam bonum particulare iuxta regulam S. Thomae 1. 2. q. 9. art. 1. ad 3., quod ipsum verum, quod est perfectio intellectus, continetur sub universali bono ut quoddam bonum particulare. Ergo non necessitat voluntas ab illo quoad exercitium.

Confirmatur, quia si voluntas necessitat ad assentiendum conclusioni speculativae evidenti, ergo et practicae evidenti, sicut est haec: Quod tibi fieri non vis, alteri ne feceris; sed tibi non vis furari; ergo alteri non debes furari. Et tamen voluntas non necessitat ad assensum practicum huius conclusionis, cum oppositum quandoque faciat; ergo etc.

RESPONDETUR iuxta doctrinam traditam supra ex D. Thoma de duplici exercitio ad apprehendendum principia vel ad assentiendum illis vel conclusionibus inde necessario deductis, quod circa primum voluntas est libera et potest intellectum retrahere, ne cogitet de principiis, et sic ab assensu conclusionis cessare indirecte et non continuare illum opponendo impedimentum. Secundum vero exercitium non potest voluntas impedire, supposito assensu praemissarum, in his propositionibus, quae convincunt intellectum ut ex D. Thoma supra ostendimus.

Ad confirmationem respondetur syllogismum practicum, ut practicus est et effective movens voluntatem quoad exercitium, non necessitare voluntatem: Tum quia potest divertere cognitionem intellectus a propositione recta principiorum, sicut potest in speculativis, iuxta illud Ps. 9.²: «Auferuntur iudicia tua a facie eius». Quodsi non divertat a propositione recta principiorum, necessitabitur ad conclusionem practicam ex suppositione et secundum quid. Tum etiam quia ex principiis practicis recte dispositis solum de necessitate concluditur hoc esse debitum, ut fiat, seu conveniens secundum legem, non semper secundum appetibilitatem, quia haec in exercitio proponitur cum indifferentia, nisi sit Deus clare visus, et ideo quoad hoc syllogismus practicus non concludit convincendo, sed indifferenter proponendo, et voluntas sequitur convenientiam appetibilitatis hic et nunc propositam, non solum convenientiam rationis secundum legem.

Secundo arguitur, quia etiam positis assensibus praemissarum indiget intellectus habitu ad assentiendum conclusioni scientificae; circa illam enim versatur scientia. Ergo aliquam indifferentiam habet intellectus ad talem assensum, etiam positis praemissis. Nam si nullam haberet, nullum habitum generaret; ubi enim est totalis determinatio potentiae, non datur habitus, qui eius indifferentiam tollit; ubi autem est aliqua indifferentia, non est omnimoda necessitas.

Confirmatur, quia si ex praemissis necessariis inferatur duplex conclusio, una directa, altera indirecta, sicut ex praemissis in Barbara infertur Baralipton, necessitaretur intellectus ad utramque conclusionem, quod est falsum, quia una demonstratio solum unam conclusionem elicit et postulat, et sic a voluntate determinabitur, ad quam voluerit. Ac denique, si necessitat intellectus ad exercitium assensus conclusionis positis praemissis, eadem ratione necessitabitur ad continuationem assensus stantibus eisdem praemissis; unde semel facta demonstratione non poterit cessare ab illa.

RESPONDETUR, quod habitus scientificus non solum attingit conclusionem illatam supposito assensu praemissarum et bonitate consequentiae, sed etiam attingit praemissas ut inferentes et earum dispositionem. Et totum hoc indiget habitu, ut possit demonstratio elici non solum quando primo facta est, sed etiam post, quamvis verum sit, quod si solum attendamus ad illationem conclusionis post assensum praemissarum et rectam earum dispositionem, hoc praecise non indigeret habitu vincente difficultatem aliquam.

Ad confirmationem respondetur, quod quando duae conclusiones inferuntur ex praemissis, non aeque immediate utrumque infertur, sicut conclusio indirecta infertur mediante transmutatione vel conversione aliqua alicuius propositionis. Unde sicut ad assensum primae conclusionis necessitat intellectus non quomodocumque, sed supposita recta dispositione praemissarum, ita non necessitabitur ad indirectam aeque immediate, sed postquam posita fuerit dicta transmutatio vel conversio. De continuatione assensus dicitur, quod quando continuatur assensus praemissarum, continuabitur et assensus conclusionis, sed potest divertere intellectus a cogitatione praemissarum, et sic cessare ab assensu conclusionis.