Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Ut punctus difficultatis clare intelligatur, SUPPONIMUS nos non loqui in praesenti de signo et significatione pro ipsa relatione, in qua formaliter signum consistit, ut supra¹ ostendimus; nam relatio nullo modo est effective, sed pure relatione ad terminum, respicere autem non est efficere. Loquimur ergo de fundamento signi et significationis, quatenus repraesentat potentiae cognoscitivae aliquid, pro quo substituit et vices gerit in repraesentando ipsum potentiae. ET INQUIRIMUS, an ista deductio et exhibitio seu repraesentatio sui significati ad potentiam sit aliqua effectio, vel in quo genere causae collocari debeat.

Possumus autem in ipso significare seu repraesentare DISTINGUERE tria, quae videntur pertinere ad faciendam praesentiam obiecti in potentia; repraesentare enim non est aliud quam facere obiectum praesens seu unitum potentiae.

Primum est emissio seu productio specierum, quae ab obiecto et signo extrinseco fit in potentiam.

Secundum est excitatio potentiae, ut attendat, quae distinguitur ab ipsa impressione specierum; nam etiam post receptas species indiget aliquis excitatione ad attendendum.

Tertium est concursus cum potentia ad eliciendam notitiam rei significatae, ad quem actum eliciendum concurrit signum extrinsecum mediante specie intrinsce recepta, per quam non solum concurrit, ut formetur notitia sui, sed etiam signati, ad quod deducit. Ceterum iste concursus cum potentia non est significare,² quia concursus iste pertinet ad elicientiam cognitionis. Elicientia autem cognitionis non est significare, sed si sit cognitio signati, est terminus et finis significandi; ad hoc enim movet signum, ut accipiatur notitia signati. Si vero est cognitio ipsius signi, praesupponitur ad significare, quia ex eo, quod est cognitum, ducit ad aliud seu significat. Nec dubitamus, quin ista repraesentatio signati et deductio potentiae ad ipsum attingendum, cum sit aliquid de novo in rerum natura, aliquam causam efficientem habere debeat. Sed inquirimus, an prout pendet a signo, pendeat in genere causae effective ita, quod signum efficiat significationem et significare in actu secundo sit efficere; an vero ab alia causa sit effective, a signo vero vice obiective.

SIT UNICA CONCLUSIO: Significare seu repraesentare nullo modo est a signo effective, nec significare loquendo formaliter est efficere.

Itaque haec propositio: «Signum efficit», numquam est in quarto modo per se. Haec conclusio, quae valde communis est inter recentiores thomistas, qui illam quotidianis disputationibus agitare solent, imprimis colligi potest ex D. Thoma q. 11. de Veritate art. 1. ad 4.³, ubi inquit, «quod proximum effectivum scientiae non sunt signa, sed ratio discurrens a principiis ad conclusionem».

Praecipue tamen habet suum FUNDAMENTUM in duobus principiis:

Primum est, quod obiectum, in quantum exercet causalitatem obiectivam respectu potentiae et repraesentat se, non effective id facit, sed solum se habet ut forma extrinsca, quae ab alio efficiente applicatur et praesens redditur per species ipsi potentiae. Quodsi ipsum obiectum etiam habet vim effectivam se applicandi, id materialiter et per accidens se habet, sicut in naturalibus forma praesentiam sui exhibet in materia, sed prout a forma non est illa praesentia effective, sed formaliter, effective autem fit ab applicante et uniente formam.

Secundum principium est, quod signum succedit et substituitur loco obiecti in hac ipsa linea et ordine obiectivae causae, non autem in ratione applicantis effective nec ducentis potentiam ad signatum modo effectivo, sed obiectivo, non principali, sed substitutivo, ratione cuius signum dicitur instrumentale, non quidem quasi instrumentum efficientis, sed quasi substitutum obiecti, non informans sicut species, sed ab extrinseco repraesentans.

Primum principium explicatur sic: Quia ratio obiecti, ut vidimus art. praec., non consistit in hoc, quod emittat et producat species sui in potentia cognoscitiva etc. Constat enim species aliquando infundi effective a Deo, ut in angelis et scientia infusa, obiecto non imprimente effective. Et radicalis huius ratio est, quia ratio obiecti salvatur in hoc, quod aliquid sit repraesentabile et cognoscibile passive a potentia. Esse autem repraesentabile passive de se et ut sic non dicit virtutem applicantem et unientem obiectum potentiae, sed id, quod unitur et praesens fit; sicut enim repraesentare est praesens facere, ita repraesentari et repraesentabile est praesens fieri. Si ergo ratio obiecti salvatur per hoc, quod sit repraesentabile, consequenter hoc, quod est facere repraesentationem active, extra rationem obiecti est nec requisitum ad rationem obiecti; sicut si forma consistit in hoc, quod sit aliquid unibile materiae ut informans et sui praesentia intimans materiam, non potest consistere ratio formae in hoc, quod effective applicet et uniat se materiae. Unde obiectum a D. Thoma comparatur formae seu actualitati, qua potentia redditur actuata et formata. Intelligibile enim est actus intellectus, sicut docet. 1. p. q. 14. art. 2. et q. 79. art. 2. et multis aliis locis. Igitur repraesentare seu facere praesens non pertinet ad obiectum ipsum, ut formaliter obiectum est, tamquam ad causam efficientem hanc praesentationem, sed ut ad formam et actum. qui potentiae praesentatur et unitur.

Ex eadem autem ratione constat, quod ad rationem obiecti non pertinet excitare effective, tum quia haec excitatio effective fit ab alia causa, vel interius a Deo vel exterius ab homine aut alio proponente et applicante obiectum sensui; tum quia in excitatione obiectum est id, quod applicatur potentiae, non vero requiritur, quod sit ipsum applicans effective. Denique ad productionem notitiae obiectum intra potentiam positum per speciem potest effective concurrere, non in vi obiecti, ut specificans est, sed in vi potentiae determinatae et actuatae per obiectum, ex quo et potentia unicum principium constituitur in actu, non ipsum obiectum virtutem addit potentiae effectivam. Et iste concursus seu productio cognitionis non est significare seu repraesentare; elicientia enim cognitionis supponit obiectum repraesentatum potentiae et movens, ut tendat ad consummatam cognitionem et repraesentationem signati. Et ita illa cognitio signati est significationis terminus et finis; movet enim ad cognoscendum.

Secundum principium ex ipsa ratione propria signi, ut signum est, declaratur, quia signum substituitur loco obiecti, ut ducat ipsum ad potentiam eo modo, quo obiectum faceret per se in ratione obiecti. Etenim signum si sit instrumentale et extrinsecum, non aliter repraesentat signatum quam repraesentando se ut obiectum magis notum, et signatum ut aliquid in se virtualiter contentum seu ut ignotius, ad quod dicit habitudinem et connexionem aliquam. Ergo concursus eius ad repraesentandum signatum potentiae est idem atque ad repraesentandum se, quia repraesentando se repraesentat etiam signatum ut pertinens ad se. Unde emissio specierum et excitatio potentiae eo modo pertinet ad signum sicut ad obiectum quando se repraesentat, scilicet obiective id causando, non effective, quia non aliter signatum repraesentat quam prius se ut obiectum repraesentando, ulterius extendendo repraesentationem sui ad aliud in se virtualiter implicitum et contentum. Et ideo signum non repraesentat obiective absolute, sed obiective instrumentaliter et ut deserviens ad aliud. Si autem sit signum formale, constat, quod non effective, sed seipso formaliter repraesentat, ut ex eius definitione constat et patet in notitia et conceptu, de quo seq. quaest.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo argui potest ex variis auctoritatibus S. Thomae. Nam in 3. p. q. 64. art. 4. ad 1. dicit, «quod in voce est virtus quaedam ad excitandum animum alterius proveniens in voce, in quantum procedit ex conceptione loquentis». Haec autem virtus, de qua loquitur D. Thomas, est virtus effective physice. Dicit enim ibi S. Thomas, quod eo modo se habet vis spiritualis in sacramentis, sicut illa vis excitativa in voce. Illa autem, quae est in sacramentis, vis effective est; quod eo est et ista, quae est in voce ad excitandum et consequenter ad significandum, significatione enim excitatio fit.

Similiter in q. 11. de Veritate art. 1. ad 11.⁴ inquit D. Thomas, «quod verba doctoris propinquius se habent ad causandum scientiam, quam sensibilia extra animam, in quantum sunt signa intelligibilium intentionum». Ergo in quantum signa causant scientiam, non obiective repraesentando, sed deducendo ad rem significatam.

Item in 4. dist. 1. q. 1. art. 1. quaestiunc. 1. ad 5.⁵ inquit, quod «demonstratio quia procedit a signo communi»; demonstratio autem effective producit scientiam ratione materiae, ex qua constat, non ratione secundae intentionis; ergo signum, ex quo constat demonstratio, effective influit in scientiam.

Ac denique in opusc. 16. § Ostenso igitur etc.⁶ dicit, «quod actio speculi, quae est repraesentare, non potest attribui homini»; datur ergo repraesentare seu significare, quod est actio.

RESPONDETUR ad primum locum D. Thomae, quod illa virtus excitativa in voce non est ipsa significatio actualis seu significare vocis, cum potius ad hoc aliquis excitetur, ut ad vocis significationem attendat, sed est usus ipse intellectus loquentis et manifestantis per vocem suum conceptum, ut Caietanus advertit super dictum locum. Qui usus est aliquid praeter significationem, cum vocem ipsum significantem applicet, ut alter attendat. Et sic a proferente vocem et utente illa procedit effective talis excitatio et excitativa vis quasi energia quaedam latens, a voce autem significante repraesentative et obiective movente. Et hanc vim excitativam, i. e. usum vocis ab intellectu loquentis derivatum comparat Divus Thomas virtuoso illi motui, quo Deus movet et utitur sacramentis ad producendam gratiam, eo quod sacramenta sunt sicut quaedam signa et voces Dei excitantis nos ad gratiam ipsamque producentis. Quae vis longe distincta est a significatione ipsa sacramentorum, superadditur enim illi sicut usus vocis et vis excitativa superadditur significationi vocis. Fit enim excitatio ad hoc, ut attendamus ad significationem et moveamur ab ipsa. Et significatio seu repraesentatio ista prout a voce significante non est effective, sed obiective; ut autem vox movetur a loquente et excitante, vim habet effectivam excitandi, non a repraesentatione ortam, sed a proponente et movente vocem significantem derivatam, atque ita loquens se habet ut applicans vocem significantem, vox significans ut applicata et significans repraesentative. Nec debemus modo disputare, an illa vis et usus vocis sit aliquid physicae virtutis superadditum voci, vel quid morale. Sufficit enim ad propositum, quod illa excitatio, ut effective se habet sive moraliter sive physice, non est ipsum significare, nec a signo in significando procedit effective, nisi forte significatio ipsa moraliter seu metaphorice aut potius grammaticaliter dicatur actio et efficientia.

Ad secundum locum ex q. 11. de Veritate respondetur S. Thomam dicere, quod proximius se habent verba doctoris ad causandum scientiam, sed non dicit, quod effective se habent, sed sufficit, quod repraesentative seu obiective proximius, quia signum est substitutum rei significatae.

Ad tertium locum respondetur, quod⁷ in demonstratione a signo ipsum repraesentare et significare signi non est efficere demonstrationem, aut producere scientiam, sed illa procedit effective ab intellectu moto ab obiecto et signo obiective, non effective repraesentante. Et sic dicit D. Thomas q. 2. de Veritate art. 1. sup. cit. ad 4.⁸, «quod proximum effectivum scientiae non sunt signa, sed ipse intellectus».

Ad ultimum locum respondetur, quod repraesentare dicitur actio speculi quasi praesuppositive, non formaliter, quia speculum per refractionem luminis generat effective imaginem, quae repraesentat.

Secundo arguitur: In ipsa definitione signi instrumentalis includitur aliqua ratio efficiendi, ergo signum formaliter in quantum signum efficit.

Antecedens probatur ex illa communi definitione Augustini: «Signum est, quod praeter species, quas ingerit sensibus, aliquid aliud facit in cognitionem venire». Ubi tam ingerere species quam facere aliud in cognitionem venire importat efficientiam; eodem enim motu, et causalitate, qua ingerit species ad repraesentandum se, ducit ad cognitionem alterius. Ingerere autem species est efficere et producere illas, ergo et ducere ad cognitionem alterius est effective se habere. Hoc autem ponitur in definitione signi; ergo essentiale est signo efficere in quantum signum, quod est significare. Nihil enim aliud est effective repraesentare quam efficere repraesentationem. Efficit autem species, quae sunt repraesentationes; ergo repraesentat effective.

Confirmatur, quia signo, in quantum significat, convenit multiplex efficientia. Sacramenta enim, quae sunt signa, efficiunt in quantum significant; ergo formaliter in illis significare est efficere, alioquin formaliter non essent signa practica, si in quantum significant, non efficerent. Similiter convenit signo, in quantum significat, excitare potentiam, species immittere, ad inferendam conclusionem influere, quod totum effective causalitatis est.

Respondetur, quod illa duo in definitione signi posita, scilicet ingerere species et facere in cognitionem venire, non dicunt efficientiam per modum efficientiae. Nam ingerere species est commune signo et non signo; nam etiam obiectum, quod se repraesentat et non se significat, ingerit species, et hoc non facit obiectum effective, in quantum obiectum est, ut probavimus. Unde in hoc, quod est ingerere species, non potest consistere efficientia significationis. Quodsi obiecta externa effective imprimunt species, illa efficientia non constituit obiectum in ratione obiecti, sed provenit a virtute aliqua, vel occulta ipsius coeli, ut insinuat S. Thomas q. 5. de Potentia art. 8. et aliqui putant, vel manifesta, ut a luce in coloribus, ab aere refracto in sonis, etc. In secundo autem, quod est facere in cognitionem venire, ly facere non dicit efficientiam ex parte signi, sed repraesentationem quasi obiectivam seu vice obiectivam, quae non dicit concursum efficientem, sed causae formalis extrinscae moventis quidem repraesentative ad sui cognitionem, et praeter hoc etiam ad alterius notitiam.

Ad confirmationem respondetur omnem illam efficientiam, quae in argumento numeratur, esse extrinsecam et superadditam signo ut significanti nec ad significationem per se requiri, ut illi adiungatur; unde numquam est in quarto modo per se „signum efficit”. Nam quod sacramenta efficiant, in quantum significant, non est, quia significatio formaliter sit effectio, sed quia significationi adiungitur et alligatur efficientia, vel modo morali, quatenus practica sunt et ab imperio Dei et voluntate practica ministri procedunt non praecise enuntiando, sed ad opus dirigendo, vel etiam modo physico, ex Dei imperio accipiendo virtutem ad producendam gratiam. Quod vero additur de excitatione potentiae et immissione specierum, iam dictum est, quod talis excitatio non convenit signo ut signum est effective, sed obiective seu vice obiective; obiectiva autem causalitas ad formalem extrinsecam pertinet, non ad efficientem.

Tertio arguitur: Potest dari signum formale, quod denominatur tale non ab ipsa relatione, quod formalissimum est in signo, alias omne signum esset formale, quia dicit relationem, sed ab eius fundamento, quia scilicet fundatur relatio signi in aliquo, quod informando potentiam ei repraesentat, ut conceptus et notitia. Ergo similiter quia fundamentum signi instrumentalis efficit, scilicet immittit species et excitat unitque potentiae rem repraesentatam, poterit dici effective significare, sicut formale signum dicitur significare formaliter.

Confirmatur, quia signum vere dicitur instrumentale, ergo et effectivum, quia causa instrumentalis ad effectivam reducitur, non ad formalem. Nec valet dicere, quod est instrumentalis logica, non physica. Nam instrumentum logicum est, quod mediante aliqua intentione rationis causat. Signum autem praesertim naturale non causat media intentione rationis, sed realitate repraesentationis.

RESPONDETUR verissimum esse, quod signum esse formale vel instrumentale ex ratione fundamenti ipsius relationis signi desumitur, non vero ex parte relationis. Ceterum hoc fundamentum cum sit ratio ipsa manifestandi aliud ex parte obiecti seu vice obiecti, non repugnat, quod in genere causae formalis fiat ex parte obiecti; repugnat autem, quod in genere causae efficientis. Etenim ipsa ratio obiecti de se est actus et forma potentiae et per accidens, quia entitative intra potentiam esse non potest, intentionaliter est per sua signa, quae vices gerunt illius, ut sunt conceptus et notitiae. Unde causalitas formalis extrinsca per se convenit obiecto. Quod autem aliquando sit intrinsca, per se vel per sua signa potentiae coniuncta et unita, non repugnat. At vero, quod effective potentiam moveat applicando et repraesentando obiectum, extra lineam causae obiectivae est et ad aliam lineam causandi pertinet, non ad obiectum ut obiectum, ut saepe diximus. Quodsi obiectum etiam habeat vim effectivam applicandi et praesentandi obiectum efficiendo species, id erit per accidens et materialiter seu concomitanter, non per se formaliter et in quarto modo.

Quodsi instes: Quid est ergo significare et manifestare, si neque est excitare neque emittere species neque producere cognitionem effective? Respondetur, quod est vice obiecti seu signati reddere obiectum praesens potentiae. Praesentia autem obiecti in actu primo vel secundo in potentia pendet a multis causis: a producente species vel applicante obiectum effective; a potentia generante notitiam, etiam effective; ab obiecto se praesentante formaliter extrinsce seu specificative; a signo ut substituente vice illius in eodem genere causae obiectivae, licet non ut principale, sed ut instrumentum seu substitutum eius, sed non effective.

Ad confirmationem respondetur, quod signum dicitur instrumentale obiective, non effective, id est vice obiecti, ut dictum est. Et bene dicitur instrumentum logicum, non physicum, non quia mediante intentione rationis operetur, sed quia non repraesentat nec ducit potentiam ad significatum, nisi prius cognoscatur, et ita significat ut cognitum. Id autem, quod convenit rei ut cognitae, dicitur logice convenire, quia Logica agit de rebus ut cognitis. Veritas autem est, quod influxus iste signi non est effectivus, sed obiectivus seu vice et loco obiecti significati in eodem ordine et linea, non in genere causae effective, ut probatum est. Et ita non reducitur hoc instrumentum ad causam efficientem, nec est instrumentum proprie, sed metaphorice aut logice.