Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Communis omnium intelligentia et conceptus est nomine UNIVERSALIS intelligi id, quod habet respectum aliquem ad plura; contraponitur enim singulari, quod incommunicabile est ad multa. Sed quia contingit multipliciter aliquid respicere plura et habere se erga plura, multipliciter etiam contingit accipi universale. Et reducuntur omnes acceptiones eius ad tres. Est enim universale in significando, universale in causando, universale in essendo seu praedicando.

Universale in significando est signum aliquod, quod ipsum universale significat sive ad plura universaliter applicari potest; sicut nomina seu termini communes significant rem in communi et ad plura applicari possunt, ut homo, animal.

Universale in causando est illud, cuius virtus ad plures effectus se extendit, sive sit efficiens sive in alio genere causae, ut coelum, ut Deus. Et nota, quod universalitas in causando ita respicit effectus suos, quod in illis non attingit solum rationes seu praedicata universalia et communia, sed etiam particularia. Imo quanto universalior est virtus in causando, tanto profundius penetrat effectum omnesque particulares illius rationes attingit et causat, eo quod omnes participant illam rationem communem, et sic virtus, quae potest super totam illam rationem, consequenter potest super omnia, quae illam participant. Sicut coelum, quod est causa universalis istorum corporum, attingit omnes rationes corporeas usque ad individuales differentias; et Deus, qui est causa universalissima entis in quantum ens, causat omnem rationem, quae quoquo modo participat entitatem. Quod principium pro multis difficultatibus theologicis deservit, praesertim ad intelligendum, quomodo ex parte causae inferioris nihil praesupponitur ad agendum, sive quoad substantiam operis sive quoad modum, quod non praeveniatur a causa superiori, in quantum participatur et descendit ab illa.

Denique universale in essendo seu praedicando est illud, quod respicit plura, in quibus habet esse et de quibus praedicatur, sicut animal invenitur in omnibus animalibus et homo in omnibus hominibus. Definitur autem universale hoc ultimo modo acceptum: «Universale est unum in multis et de multis». Vel ut Aristoteles definit 7. Metaph. cap. 13.¹: «Universale est, quod pluribus inesse natum est». Ubi lect. 13.² notat S. Thomas non dixisse Philosophum universale esse, quod pluribus inest, sed quod pluribus inesse aptum est, quia plura universalia sunt, quae de facto non existunt nisi in uno singulari, ut sol et luna.

Explicat autem illa prima definitio data omnia, quae concurrunt ad rationem universalis, scilicet subiectum, fundamentum, relationem ad terminum et propriam passionem. Subiectum quidem et fundamentum explicatur in illo verbo «unum»; dicit enim rem, quae est una, et unitatem, explicatque ipsam unitatem ut separatam a multis et communicabilem illis, quam communicabilitatem expressius explicat definitio Philosophi, dicens: «Quod aptum est inesse». Unitas autem a multis separata et aptitudo, ut sit in illis, sunt fundamentum relationis universalis, sicut potentia ad generandum est fundamentum relationis paternitatis. Ipsa autem relatio, in qua consistit formalis universalitas, explicatur per ordinem ad suum terminum, scilicet «in multis»; haec enim se habent tamquam inferiora, quae directe respicit universale. Dicitur autem esse in multis per identitatem cum illis, quia per communicationem et contractionem ad inferiora universale fit idem cum singulari seu inferiori. Et dicitur esse «de multis» per praedicationem; nihil autem praedicatur de alio nisi sit idem cum illo, non diversum, et per hoc explicatur praedicabilitas, quae est passio universalitatis.

Ex dictis colliguntur duo: PRIMUM, quomodo explicanda sit distinctio duplicis universalis, alterum physicum, alterum logicum. Quia enim metaphysicus considerat principaliter naturas, logicus vero intentiones seu relationes rationis, ipsa natura seu subiectum abstractum a pluribus dicitur universale metaphysicum, quia in illo directe et principaliter consideratur natura, abstractio autem seu universalitas tamquam conditio; est enim conditio requisita ad omnem scientiam ipsa universalitas, quia nulla scientia agit de singularibus. At vero universale logicum principaliter respicit ipsam intentionem seu formam, qua aliquid denominatur universale, quae est secunda intentio et relatio rationis. Hanc enim praecipue considerat logicus, praesuppositive autem naturam tamquam id, in quo fundatur universalitas; agit enim de secundis intentionibus, ut fundantur in primis. Et sic intelligitur, quod metaphysicus et logicus agunt de eodem, sed diverso modo, ut 4. Metaph. dicitur lect. 4.³ apud D. Thomam, metaphysicus principaliter de natura, logicus de intentione.

SECUNDO colligitur, quod universalitas et particularitas pertinent ad rationem status ipsius naturae, quae ab universalitate vel singularitate denominari potest. Unde triplex status solet assignari in qualibet natura, ut constat ex doctrina D. Thomae 4. cap. de Ente et Essentia et Caietano ibi.⁴

Primus est status naturae secundum se, quia in eo non considerantur nisi tantum illa, quae constituunt ipsam naturam et quidditatem. Unde vocatur etiam status indifferentiae, quia natura secundum se indifferens est ad praedicata accidentalia.⁵ Et vocatur etiam status solitudinis, quia natura est sola ab omni extrinseco praedicato. Et vocatur etiam communis negative, quia non intelligitur multiplicata natura.

Secundus status est secundum esse, quod habet in singularibus, qui est status singularitatis.

Tertius denique status est secundum esse, quod habet in abstractione intellectus; quae abstractio etiam dici potest status solitudinis, non pro solitudine ab omni extrinseco praedicato, sed solum pro solitudine seu praecisione ab individuis. Et isti duo status non conveniunt naturae secundum se, quia neuter eorum est praedicatum essentiale naturae; si enim natura secundum se esset universalis, numquam posset esse singularis, vel si secundum se esset singularis, numquam posset inveniri universalis. Quare in statu naturae secundum se omnia, quae non sunt praedicata quidditativa, illi denegantur. Et hinc est, quod extrema, quae videntur contradictoria, addita particula «secundum se» negantur de natura in illo primo statu. Dicimus enim, quod natura secundum se neque est una nec plures, nec est alba nec est non alba, quod est dicere: Essentialiter non est una, essentialiter non est plures, sed capax utriusque. Nec tamen inde inferas verificari duas contradictorias de natura secundum se; hoc enim numquam est possibile, sed semper altera est vera, altera falsa. Si enim dicas: «Homo secundum se non est albus», «homo secundum se est albus», haec secunda est falsa et prima vera, quia est sensus: «Homo essentialiter non est albus», quod verum est, «homo essentialiter est albus», quod falsum est. Et sic non valet: Secundum se non est album, ergo secundum se est non-album, quia variatur appellatio, propter illam particulam «secundum se».