Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

In divisionibus relationis praedicamentalis possumus considerare DUPLICEM LINEAM DIVIDENDI: Prima penes conditiones accidentales relationis, secunda penes species et essentiales differentias.

Primo modo dividitur relatio dupliciter: Primo in relationes mutuas et non mutuas. Et secundo relatio mutua dividitur in relationem aequiparantiae et disquiparantiae. Relatio mutua est, quando ex parte utriusque extremi datur ad invicem relatio eiusdem ordinis seu entitatis, id est, si sit relatio realis, quod ex parte utriusque extremi realis sit, si sit rationis, quod utraque sit rationis; v. g. pater et filius mutuo referuntur. Nec sufficit quod mutuo convertantur, quia etiam non mutua convertuntur, id est unum respicit et aliud respicitur. Relatio non mutua est e converso, quando tantum in uno extremo est relatio vera et propria, sicut in creatura ad Deum, in scientia ad scibile. Relatio aequiparantiae est relatio mutua eiusdem rationis seu denominationis, sicut relatio similitudinis et relatio aequalitatis utrumque extremum denominat simile vel aequale. Relatio disquiparantiae est diversae denominationis in utroque extremo, sicut pater dicitur ad filium, non ad patrem, et dominus ad servum, non ad alium dominum. Et istae divisiones dicuntur accidentales, quia ratio mutui et non mutui, aequiparantiae vel disquiparantiae, non sumuntur directe penes fundamenta et terminos, sed consequuntur relationem secundum modum tangendi talem terminum et fundamentum, a quibus species relationis sumitur.

Secundo modo sumitur divisio relationis in species essentiales penes fundamenta relationum, quibus etiam debent correspondere diversi termini formales. Proposuit autem Philosophus 5. Metaph.¹, lect. 17. apud D. Thomam², tria fundamenta, quibus generaliter dividitur relatio. Primum fundamentum est penes unitatem et numerum, in quibus fundantur relationes similitudinis et dissimilitudinis, convenientiae et disconvenientiae etc. Secundum fundamentum est penes actionem et passionem sicut omnes effectus et causae. Tertium penes mensuram et mensurabile, sicut potentiae mensurantur a suis obiectis, a quibus specificantur.

SUFFICIENTIAM huius divisionis colligit S. Thomas loco cit. Quae ut intelligatur, est advertendum, quod licet omne praedicamentum absolutum possit esse subiectum relationis, quasi materialiter recipiens illam et denominatum ab illa, non tamen potest habere rationem fundamenti nisi id, quod habet rationem ordinandi unum ad aliud. Ex quo fit, quod, ut dicit S. Thomas q. 7. de Potentia art. 8.³, per substantiam et qualitatem secundum suos proprios conceptus non ordinatur aliquid nisi ad seipsum, non ad alterum, nisi per accidens, secundum quod qualitas vel forma substantialis aut materia habet rationem virtutis activae vel passivae, aut in eis consideratur aliqua ratio quantitatis, id est unitas seu identitas aut numerus. Quare solum erunt fundamenta relationum illa, quae inducunt rationem ordinandi unum ad aliud. Omne autem, quod ordinatur ad aliud, vel ordinatur secundum esse vel secundum operationem seu virtutem vel secundum proportionem seu numerum et convenientiam. Si secundum esse, est fundamentum mensurae et mensurabilis, quia ea mensurantur, quae accipiunt esse et specificationem ab alio. Si secundum operationem et virtutem, est fundamentum secundum actionem et passionem. Si secundum proportionem et convenientiam, quod Philosophus vocat secundum quantitatem, id est unitatem vel numerum, est fundamentum unitatis et diversitatis, convenientiae et disconvenientiae. Nulla autem alia ratio datur habilitans et ordinans unum ad alterum, quae ad ista non reducatur.

Plura autem solent circa ista fundamenta controverti, quae ad Metaphysicam spectant. Sed quia sine aliqua saltem eorum notitia non potest relationis praedicamentalis ratio perfecte dignosci, ideo saltem aliqua delibanda sunt. Et reducentur ad TRES DIFFICULTATES: Prima, an ipsaemet relationes reales possint fundare alias. Secunda, an revera omnia ista tria fundamenta fundent relationes praedicamentales, an solum secundum dici. Tertia, an relationes secundi generis habeant pro fundamento immediato ipsam actionem et passionem, an potentiam activam et passivam. In quibus difficultatibus explicandis obiter explicabitur propria ratio et natura talium fundamentorum.

PRIMA DIFFICULTAS.

Circa primam difficultatem est dissensio inter scholam D. Thomae et Scoti. Nam SCOTUS putat super relationem posse etiam fundari aliam relationem praedicamentalem. Cuius praecipua ratio est, quia non est, unde dicamus, quod omnes aliae naturae, sive substantiales sive accidentales, quae conveniunt et differunt inter se, fundent relationem identitatis et convenientiae, duae autem relationes, v. g. duae paternitates vel duae filiationes, id non possint fundare, cum vere habeant convenientiam inter se et disconvenientiam ab aliis. Quod vero relationes sint formae relativae seipsis ideoque non videantur indigere aliis relationibus, ut sint similes vel dissimiles, futile est, quia paternitas v. g. est forma referendi in ratione patris, non in ratione similis vel dissimilis, ergo indigebit aliis formis relativis, ut sint similes vel dissimiles.

Et confirmatur, quia proportionalitas secundum Euclidem⁴ definitur similitudo duarum proportionum. Ergo super proportiones, quae sunt relationes, fundatur alia relatio, quae est similitudinis.

Nihilominus oppositum tenet expresse S. Thomas 1. p. q. 42. art. 1. ad 4. Et communiter multi auctores sequuntur. FUNDAMENTUM EST, quia sequeretur processus in infinitum in relationibus. Nam si paternitas v. g. fundat relationem similitudinis ad aliam paternitatem, etiam fundabit relationem dissimilitudinis ad filiationem vel ad aliam relationem. Et rursus illa relatio dissimilitudinis fundabit aliam similitudinis ad similem speciem relationis, et relatio similitudinis fundabit dissimilitudinem ad aliam speciem. Et sic alternando in infinitum similitudo fundabit dissimilitudinem ad aliud et dissimilitudo ad simile. Dari autem infinitas relationes est inconveniens tum propter generalem rationem ponendi infinitum in actu, de quo dicemus 3. Phys.⁵, tum propter specialem rationem, quia in causis respectu effectuum non potest dari processus in infinitum, quia infinitum non est pertransibile neque per motum neque per causalitatem. Non enim erit assignabilis ultimus effectus, si infinitae causalitates et effectus praecedunt. Fundamenta autem relationum sunt causae seu principia, ex quibus resultant; ergo in illis non datur processus in infinitum.

DUPLEX SOLUTIO assignari solet huic argumento. Prima admittit processum in infinitum in relationibus, sicut divisio continui in partes inassignabiles infinita est. Alii sistunt processum in relationibus, quae referuntur secundum eandem rationem; sicut duae paternitates fundant relationem identitatis, tamen relatio identitatis sic fundata non fundat aliam relationem similitudinis et identitatis, sed seipsa respicit omnem identitatem.

Sed prima solutio admittit processum in infinitum in causis, qui a Philosopho reprobatur in 2. Metaph.⁶ et ex se patet, quia si ad unum effectum requiruntur infiniti concursus seu causalitates, numquam potest signari ultimus effectus, quia non est designabilis ultimus concursus. Et praeterea, licet de potentia absoluta vertatur in dubium, an possit dari infinitum in actu, tamen naturaliter nullus dubitat dari non posse, ut 3. Phys. probatur.⁷ Non ergo datur processus in infinitum in causatione relationum. Exemplum autem de divisione continui non est ad rem, quia illa infinitas non est partium actu divisarum, sed est quantitas divisibilis in potentia et syncategorematice; relationes autem in nostro casu sunt infinitae actu.

Secunda vero solutio ex ratione supra posita exclusa est. Non enim dicimus in una relatione solum fundari relationem similitudinis, quae utique seipsa, et non per relationem superadditam, similitudinem habebit ad alias, sed etiam dicimus unam relationem fundare relationem dissimilitudinis, sicut fundat similitudinis. Et tunc alternando sequitur processus in infinitum, cum super relationem similitudinis fundamus dissimilitudinem et super relationem dissimilitudinis fundamus similitudinem. Et iterum commutando invenimus semper novam relationem et processum in infinitum. Quod solutio ista non evacuat, quae solum loquitur de relatione unius rationis.

AD OPPOSITUM VERO FUNDAMENTUM respondetur, quod relationes eiusdem speciei habent quidem similitudinem et convenientiam quasi transcendentalem, non relativam praedicamentalem, ne sequatur processus in infinitum, ut dictum est. A priori autem possumus investigare rationem huius ex debilitate relationis, quae tam minimae entitatis est, ut non sufficiat ad fundandam relationem realem; omne quippe fundamentum debet esse perfectius eo, quod fundatur, sicut unum accidens non potest substare alteri sustentando illud, ut diximus q. 15.⁸, quia non habet perfectionem modum essendi. Sic cum omnes relationes sint aequales in modo essendi relativo, una non potest esse fundamentum alterius.

Ad confirmationem respondetur admittendo definitionem Euclidis de proportionalitate. Sed restat probandum Scoto, quod ista similitudo seu aequalitas proportionum sit relatio distincta et fundata super relationibus proportionum; sufficit enim, quod sit transcendentalis illa aequalitas.

SECUNDA DIFFICULTAS.

Circa secundum aliqui dixerunt RELATIONES PRIMI ET TERTII GENERIS non esse praedicamentales. Sed quidam existimant esse rationis, quia fundamentum relationum primi generis supponit aliquid rationis, id est unitatem formalem vel essentialem, communem multis, alias non poterit fundari super unitatem.

Alii existimant esse transcendentales, quia unitas et numerus, super quod fundantur istae relationes, sunt aliquid transcendentale et in omni genere inventum. Nec enim est aliqua ratio, cur dicamus relationem unitatis et numeri solum restringi ad numerum quantitativum. Cum etiam in angelis inveniatur relatio similitudinis et differentiae.

Denique alii excludunt RELATIONES PRIMI GENERIS a praedicamento relationis, quia putant esse denominationes extrinsecas, tum quia alias multiplicabitur in immensum multitudo entitatum relativarum, cum sint fere infinitae combinationes convenientiae et disconvenientiae; tum quia paternitas et filiatio in divinis non fundant relationes reales similitudinis et diversitatis, ergo ex se istae relationes reales non sunt; tum quia coexistentia vel distantia dicunt extrinsecam denominationem, sicut ratio dextri in columna. Ergo similiter diversitas et similitudo erunt denominationes extrinsecae.

RELATIONES AUTEM TERTII GENERIS quidam excludunt a praedicamento relationis, quia reiiciunt illas ad transcendentales. Videtur enim superfluum, quod in scientia ad scibile detur relatio praedicamentalis et transcendentalis, qualis est, quae remanet in scientia destructo scibili. Alii existimant esse denominationes extrinsecas, quia licet scientia fundet relationem praedicamentalem ad scibile, tamen illa non est relatio huius tertii generis, sed primi vel secundi. In hoc autem tertio genere Aristoteles non numerat relationem scientiae ad scibile vel mensurati ad mensuram, sed e converso scibilis ad scientiam et mensurae ad mensuratum, ut patet in 5. Metaph. cap. 15.⁹; mensura autem non est relatio realis.

NIHILOMINUS cum communi sententia asserendum est utrumque genus relationum, primum et tertium, esse praedicamentale, ut cum Aristotele et D. Thoma et Scoto tenetur communiter.

ET RATIO UNICA est, quia concurrunt in istis relationibus omnia, quae ad relationem praedicamentalem requiruntur, non minus quam in relationibus secundi generis. Nam in istis inveniuntur correlativa realia realiter distincta, scilicet illa, inter quae est similitudo aut diversitas, mensuratio et mensura. Invenitur etiam terminus existens, ut nunc suppono; nam si existentia termini deficiat, peribit relatio, sicut etiam in relationibus secundi generis. Similiter datur fundamentum reale, in relationibus quidem tertii generis dependentiae in specificatione ab obiecto, sicut in relationibus secundi generis dependentiae effectus a causa; et distinctum est fundamentum ab ipsa relatione secundi generis, quia, ut bene notat D. Thomas 5. Metaph. lect. 17.¹⁰, fundamentum tertii generis est commensuratio ad obiectum specificans, non proportio seu unitas, ut in primo, vel actio et efficientia, ut in secundo. Similiter in relationibus primi generis fundamentum est aliquid reale, non quidem unitas aliqua communis existens in multis, sed convenientia vel conformitas, qualis est in distinctis subiectis, sicut a parte rei Petrus et Paulus conveniunt, Petrus et equus disconveniunt. Nihil ergo minus invenitur ratio praedicamentalis relationis in istis quam in secundo genere.

DICES: Non invenitur in relationibus primi generis ratio fundandi distincta a subiecto, scilicet unitas seu convenientia, sicut in relationibus secundi generis actio distinguitur a potentia. Sed imprimis hoc est falsum in relatione similitudinis accidentalis. Deinde in similitudine essentiali cur requiritur, quod ratio fundandi distinguatur a subiecto? Solum enim requiritur distinctio realis inter extrema relationum, inter subiectum autem et rationem fundandi cur est necessaria? Et si a divinis ad creata fas est argumentari, ibi invenitur ratio fundandi, v. g. potentia generativa indistincta a Patre, et tamen fundat relationem realem.

NEC ITERUM OBSTAT, quod in his aliquando inveniuntur relationes transcendentales, ut inter scientiam et scibile, et aliquando inter extrema similia. Nam imprimis, si hoc obstaret, etiam relationes secundi generis essent ablegendae, quia inter effectum et causam datur transcendentalis relatio, ut creaturae ad Deum, quia non solum sub ratione puri termini, sed sub ratione causae respicit effectus. Deinde in relationibus similitudinis et diversitatis videmus, quod destructo termino deficit relatio similitudinis; ergo non solum erat transcendentalis relatio, quia haec non perit pereunte termino, sed est praedicamentalis. Et multo melius id apparet in relatione similitudinis accidentalis, quae fundatur in aliquo superaddito, non autem transcendit.

AD FUNDAMENTA OPPOSITA: Ad primum, contra relationes primi generis, respondetur, quod istae relationes non dicuntur fundari in unitate, prout unitas dicit indivisionem, cum potius relatio divisa et distincta extrema requirat, sed in unitate, prout dicit convenientiam et conformitatem, quae in pluribus subiectis est. Non est ergo expectanda unitas formalis facta per rationem et positive indivisa.

Ad secundum dicitur, quod fundamentum huius relationis materialiter divagatur per omnia genera, sed formaliter semper est unum, scilicet convenientia seu unitas, in quocumque genere seu praedicamento inveniatur. Et eodem modo procedit hoc argumentum contra relationes secundi generis. Nam etiam actio et passio, causa et effectus in diversis praedicamentis reperitur; omnia enim effectus sunt Dei, plura etiam sunt causae saltem materiales aut formales.

Ad tertium respondetur, quod illa multitudo relationum nullo modo nos terret, ut negemus dari tales relationes; quantumcumque enim grandis, finita est, praeterquam quod in sententia D. Thomae ponentis unam relationem ad plures terminos numero distinctos terminari, satis moderata est relationum multitudo. De relationibus dicimus esse aliam rationem, quia, ut supra dictum est, relationes reales non fundantur in aliis relationibus. Inde tamen non fit argumentum, quod in rebus creatis absolutis non possit dari relatio realis similitudinis vel diversitatis. De coexistentia et distantia dico nihil prohibere, quod sint relationes reales sicut similitudo et differentia. Nec est simile de dextro et sinistro, quod solum invenitur realiter in animali, in quo est cor vel alia organa, a quibus dextera pars trahit robur et vires, quod in columna non invenitur, sed dicitur dextera denominative a iuxtapositione animalis.

Ad ea, quae obiciuntur contra relationes tertii generis: Ad primam partem respondetur non esse superfluam relationem praedicamentalem, etiamsi detur transcendentalis, imo plerumque praedicamentalis in transcendentali fundatur, ut in effectu relatio ad causam. Et deservit etiam transcendentalis, quia adhuc remoto et destructo termino manet transcendentalis ordo, non praedicamentalis.

Ad secundam partem respondetur sensum Philosophi ex littera desumi, ubi prius posuit relationem ex parte mensurabilis ad mensuram dicens¹¹: «Alia relativa se habent ut mensurabile ad mensuram». Deinde subdit exemplum, «ut scibile ad scientiam, sensibile ad sensum», ut ostenderet has relationes mutuas non esse, quod expressius fiebat explicando illa extrema, ex parte quorum relatio non datur, sed ab altero extremo denominantur, in quo relationes verae sunt, non denominationes extrinsecae.

Cur autem relationes istius tertii generis mutuae non sint, rationem reddit D. Thomas 1. p. q. 13. art. 7. et q. 7. de Potentia art. 10.¹², quia extrema non sunt eiusdem ordinis, sed unum dependet et subordinatur alteri, non e converso, quia videlicet unum est mensura, alterum mensurabile, unum perficiens, alterum perfectibile; perficiens autem ut perficiens non pendet a perfectibili, sed e converso. Unde non mutuo ordinantur, sed unum tantum ordinatur ad aliud. Et sic Deus est extra ordinem creaturae, sensibile extra sensum, intelligibile extra intellectum, quia haec omnia sine mutatione sui agunt aut specificant, et ita sunt extra ordinem, id est extra mutationem suorum correlativorum, ut non mutuo pendeant nec referantur.

TERTIA DIFFICULTAS.

Circa tertium punctum decertant AUCTORES, et aliqui satis anxie. Mihi vero videtur res non tanti momenti. Conveniunt omnes requiri actionem saltem ut conditionem, requiri etiam principium actionis proximum et radicale. Sed Scotus in 4. dist. 6. q. 10. et 5. Metaph. cap. 14. inquit, quod cum actio transeat et relatio duret, non potest actio esse fundamentum relationis, quia sublato fundamento concidit relatio, quae ei adhaeret vel identificatur. Requiritur ergo actio ad fundandam relationem quasi in fieri ut conditio, non ad conservandum in esse tamquam fundamentum.

Alii, ut P. Suarez disp. 47. Metaph. sect. 12. n. 5., ut melius provideant conservationi relationis, dicunt eam neque in actione neque in potentia proxima fundari, sed in radicali, id est in ipsa substantia, quia pater relationem paternitatis in actu habet, non solum postquam transit actio, sed etiam si potentia generandi amittatur; ergo non potest relatio ista fundari in potentia proxima. Si enim ipsa esset fundamentum, hoc ipso quod destrueretur, desineret esse relatio; fundamento enim sublato relatio non manet. Quod argumentum urget in sententia distinguentium potentias proximas a radicalibus; tenentur enim dicere, quod si relatio fundatur in potentia et transeunte fundamento non manet relatio, quod destructa potentia proxima relatio actionis non manet, si in illa fundatur, unde si manet, fundari debet in radicali potentia. Sed Scotus, qui non distinguit potentias proximas a radicalibus, consequenter non admittit, quod tollatur potentia proxima nisi destructa substantia, licet possit impediri, ne agat, si destruatur organum, a quo potentia dependet.

NIHILOMINUS sententia D. Thomae tenet relationes istas secundi generis fundari supra actionem et passionem tamquam supra fundamentum proprium, et non solum tamquam conditionem requisitam. Hoc enim generaliter requiritur ad omnem relationem, quia, ut dicit D. Thomas in 1. dist. 9. in exposit. litterae¹³, non potest relatio nova nasci realiter in aliquo nisi per motum, scilicet mediate terminatum ad ipsam relationem, immediate ad fundamentum vel terminum. Et non dubitamus aliquas relationes fundari immediate super ipsam potentiam activam, sicut calefactivum respicit calefactibile; hoc enim antecedenter habet ad actionem, siquidem ista relatio non est ad effectum, sed ad obiectum factibile, in quantum obiectum est illius potentiae, ideoque potius reducitur ad relationem tertii generis, quia est per modum commensurationis, ut ex D. Thoma colligitur 5. Metaph. lect. 17.¹⁴

Loquendo autem de relatione secundi generis, quia non est ad factibile, sed ad factum seu effectum, semper docet D. Thomas fundari supra actionem et passionem, ut patet 1. p. q. 28. art. 4. et opusc. 48. tract. de Relatione cap. 4.¹⁵ et 4. Contra Gent. cap. 24. Sed expressius et melius in 3. dist. 8. q. 1. art. 5.¹⁶, ubi postquam dixit fundari relationes istas in actione et passione, subdit: «Item considerandum est, quod quaedam relationes non innascuntur ex actibus, secundum quod sunt in actu, sed magis secundum quod fuerunt, sicut aliquis dicitur pater, postquam ex actione est effectus consecutus, et tales relationes fundantur super id, quod in agente ex actione relinquitur, sive sit dispositio sive habitus sive aliquid ius et potestas vel quidquid aliud est huiusmodi». Ex quibus verbis constat, quod actiones non dicuntur fundare relationes, secundum quod sunt in fieri, sed secundum quod in facto esse, atque adeo relinquunt ex parte quidem effectus productionem illius, ex parte vero causae determinationem aliquam ad effectum praeteritum, sive per habitum sive per dispositionem aut ius vel aliquid simile. Quod enim talis determinatio seu mutatio detur in causa, etiam transacta actione, in manifestum relinquitur, quia causa creata transacta actione et effectu producto aliter respicit hunc effectum quam antea respiciebat. Antea enim respiciebat illum ut factibilem a se; postquam autem produxit, non amplius respicit illum ut factibilem a se, sive hoc sit ab extrinseco sive ab intrinseco, quia causa creata non potest reproducere eundem numero effectum. Variatur ergo relatio illa seu ordo transcendens ad effectum antea sibi possibilem, iam sibi non possibilem, quod ideo est, quia respicit illum ut factum, et sic relinquitur determinatio aliqua seu immutatio aut ordinatio in causa ad effectum productum, ratione cuius ordinatur ad illum ut ad factum et non amplius ut possibilem, quod non est in Deo, qui etiam postquam produxit effectum, potest reproducere. Habemus ergo transacta actione quomodo fundetur relatio, scilicet non super nuda potentia, sed determinata ab actione, etiam actione ipsa transacta, et sic vere super actione fundatur, non ut in fieri, sed ut in sua determinatione manet in causa.

UNDE AD OPPOSITUM FUNDAMENTUM respondetur, quod remoto fundamento removetur relatio. Sed fundamentum in hac relatione non est radicale vel proximum principium nude sumptum; sic enim solum dicit relationem potentis agere, non agentis, neque enim dicitur pater, qui potest generare, sed qui generavit. Unde relationes istae secundi generis debent habere pro fundamento specificante, et non solum pro conditione requisita, ipsam actionem et non solum potentiam. Species enim harum relationum non est secundum posse agere, sed secundum agere. Illud autem, a quo sumitur specificatio, ut fundamentum se habet et non ut conditio, nec tamen fundatur in actione, quatenus brevi durat in actu, sed quatenus determinationem sui derelinquit in potentia, non solum proxima, sed etiam radicali; quae determinatio non tollitur, quamdiu radicale principium durat, etiamsi actio transeat vel potentia proxima destruatur.