Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

ACTUS COMPARATIVUS intellectus potest sumi dupliciter: uno modo, ut pertinet ad secundam et tertiam operationem intellectus, qua componit unum alteri componendo vel dividendo vel etiam per illationem discurrendo; alio modo, ut pertinet ad primam operationem, per quam unum non attribuitur alteri vel deducitur ex alio, sed tamen cognoscitur unum ut ordinatum ad aliud et non in se absolute, sicut relatio ipsa cognoscitur per simplicem operationem, quando apprehenditur vel definitur. Itaque per cognitionem secundae operationis attribuitur aliquid subiecto tamquam praedicatum, et sic per talem actum comparativum potest praedicari ipsa natura de inferioribus, ad quae habet relationem, et potest etiam universalitas ipsa praedicari de natura, quam denominat tamquam forma, et consequenter praedicatur de illa. At vero per comparationem primae operationis non attenditur attributio praedicati ad subiectum, sed cognoscitur natura ut respiciens terminum, ad quem ordinatur, quae potest cognosci vel in actu signato et reflexo, vel quasi in actu exercito cognoscendo naturam cum ordine ad suum terminum. Et discerne, quod actus iste comparativus non dicitur talis, nisi quia respicit terminum ad quem, qui proprie est terminus comparationis seu relationis, non quia respicit terminum a quo; non enim ad illum comparatur, sed ab illo separatur.

ACTUS AUTEM ABSOLUTUS dicitur per oppositum ad comparativum, scilicet ille, qui non comparat neque ordinat unum ad aliud, sed rem ipsam cognoscit secundum se. Potest autem aliquis absolvi ab ordine ad aliud dupliciter: uno modo pure negative, accipiendo unum omni alio suppresso vel omisso, ad quod poterat ordinari; alio modo privative seu positive, quia accipit unum separando ab alio cum cognitione utriusque termini. Hinc nascitur duplex abstractio, alia negativa, alia positiva. Negativa concipit unam naturam omissis conditionibus individuantibus et circa illas negative se habendo. Abstractio positiva est illa, quae separat naturam a conditionibus non pure omittendo et relinquendo individua seu differentias individuales, sed cognoscendo id, quod relinquit et id, quod assumit, et consequenter cognoscendo distinctionem inter unum et aliud.

His suppositis, loquendo de universali cognito per intellectum possibilem et non repraesentato tantum in specie, de quo praec. art., DUPLEX est principalior SENTENTIA inter graviores auctores: Prima docet absolute fieri universale per actum abstractionis. Secunda fieri per actum comparativum, non distinguendo de universali metaphysico vel logico, de comparatione simplicis apprehensionis vel praedicationis. Primam docuit Durandus in 1. dist. 3. q. 5. n. 27. et in 2. dist. 3. q. 7. n. 7., Toletus q. 2. de Univers. et alii. Secunda attribuitur Scoto in 1. dist. 3. q. 1. sol. ad 1., Soncinae 5. Metaph. q. 27. et 10. Metaph. q. 15. et aliis. Videatur Araujo 3. Metaph. q. 3. art. 5., Cursus Carmel. disp. 3. de Univers. q. 6.

Inter has sententias principales quidam volentes eas concordare dixerunt primam sententiam esse veram de universali metaphysico et absoluto, secundam de logico, quod est relativum. Ita P. Suarez disp. 6. Metaph. sect. 6. n. 8. At vero Martinez disp. 1. de Univers. q. 2. distinguit universalitatem ut sic et universalitatem metaphysicam et logicam. Et universalitatem secundum se dicit fieri per abstractionem, quatenus dat ei unitatem praecisam. Universalitatem autem ut metaphysicam fieri per abstractionem negativam, quatenus relinquit seu omittit inferiora. Universalitatem autem logicam fieri per abstractionem positivam, quae explicatur ab ipso sic, quod ista abstractio, cum fiat considerando positive ipsa inferiora, et intelligitur natura inclusa in inferioribus ut quid distinctum ratione ab ipsis (omne enim inclusum non in se, sed in alio includitur) et intelligitur a differentiis inferiorum separari, a quibus solis, non autem ab ipsis inferioribus fit separatio universalis. Iam supra retulimus hanc sententiam quaest. praec.

Denique aliqui existimarunt naturam fieri universalem per actum comparativum non simplicis relationis, sed praedicationis, quod pertinet ad secundam operationem. Ita attribuit quibusdam Complutensibus Merinero disp. 2. de Univers. q. 2. et 3.

DICO PRIMO: Universale metaphysicum fit per actum absolutum abstrahentem naturam ab inferioribus tam abstractione negativa quam positiva. Itaque utraque abstractio est actus absolutus et non deservit ad universale logicum formaliter constituendum, quod in relatione consistit.

Haec conclusio probatur quantum ad duo: Primum, quod ille actus praescindens naturam, sive positive sive negative, sit absolutus. Secundum, quod universale metaphysicum tam ex praecisione negativa quam positiva resultet.

ET PRIMUM probatur sic: Ille dicitur actus absolutus, qui attingit obiectum sine respectu et ordine ad aliquid ut ad terminum, quem respiciat. Sed actus praecisionis solum habet separare unum ab alio ut a termino a quo. Ergo per talem actum non consideratur aliquid ut ordinatum et ut respiciens terminum ad quem, sed potius ut relinquens. Ergo repugnat, quod aliquis actus abstractionis, cuius officium sit tollere et separare unum ab alio, non sit actus absolutus; siquidem non comparat neque ordinat ad aliud, a quo separat. In summa: repugnat, quod aliquis actus faciat respicere aliquid ut terminum a quo et ut terminum ad quem, cum sit oppositio inter ista duo. Sed actus praescindens et abstrahens respicit id, a quo abstrahit, tamquam terminum a quo; ergo non potest respicere illud tamquam terminum ad quem. Sed comparatio et ordo est ad aliquid et ad terminum ad quem. Ergo actus praescindens non est comparativus in eo, in quo praescindit, quia id, a quo praescindit, respicit ut terminum a quo, non ordinat ad illud ut ad terminum ad quem.

SECUNDUM, quod probandum est in hac conclusione, sic ostenditur: Non solum praecisio negativa, sed etiam positiva relinquit inferiora et ab illis separat naturam, una per positivam cognitionem, alia solum omittendo seu non attingendo illa; ergo utraque solum pertinet ad universale metaphysicum.

Antecedens constat ex dictis, et consequentia probatur, quia negotiatur circa eundem effectum, scilicet circa separationem naturae ab inferioribus sive a differentiis, extra quas concipitur. Ergo tantum habet respicere ista inferiora ut terminum a quo. Ergo nondum ponit in illa respectum, qui requiritur ad universale logicum, quia iste respectus debet esse ordo ad essendum et praedicandum de multis, ut dicit ipsa definitio universalis. Ergo oportet, quod sit ordinatio convertens naturam ad respiciendum ipsa inferiora ut terminum ad quem, quia tendit ad illa, ut in illis sit et de illis praedicetur. Ergo non sufficit ille respectus, quo solum natura avertitur ab inferioribus seu ab illis abstrahitur per cognitionem positivam, sed hoc totum pertinebit ad denudationem naturae ab inferioribus, sub quo statu attingitur a metaphysico, sicut a logico sub statu, quo convertitur ad inferiora, ut possit praedicari de illis, quia ad logicum pertinet praedicabilitas et ordo rationis.

DICES: Abstractio ista positiva solum ponit naturam extra differentias, non vero extra ipsa inferiora; aliud est enim abstrahi a differentiis, quia extra conceptum illarum est, aliud ab inferioribus, extra quorum essentiam non est universale. Non enim convenienter dicimus, quod animal abstrahitur ab homine et equo, quia in eis semper manet etiam per rationem, sed ab aliquo hominis et equi, nempe a differentiis eorum. Illa ergo praecisio positiva, licet respiciat differentias ut terminum a quo, ipsa tamen inferiora non respicit ut terminum a quo nec ab illis abstrahit, sed potius in illis includitur, quod sufficit, ut dicatur illa respicere.

Sed contra est, quod semotis differentiis, quibus natura contrahitur et determinatur, nihil manet in inferioribus, in quo maneat inclusa et ad quod comparetur ut ad terminum. Nam in homine v. g. tantum sunt duo, ex quibus constituitur, scilicet animal ut genus, rationale ut differentia. Abstractio ergo, quae removet animal a rationali, quid relinquit in inferioribus, in quo animal illud includatur? Solum ergo manet inclusum in ipso animali; nam homo remota differentia destruitur. Ergo non stat praescindi a differentiis et per eundem actum includi in inferioribus. Ac denique quia ille actus sic praescindens a differentiis vel solum praescindit ab illis vel etiam attingit aliquid aliud, ad quod tamquam ad terminum referat naturam. Si primum, non est comparans et respicere faciens ut terminum ad quem inferiora, sed solum removens a differentiis. Si secundum, ergo iste actus non habet solum officium abstrahendi et removendi differentias, sed etiam comparandi ad inferiora. Et sic quatenus abstractivus est positive, adhuc non logicum universale, sed metaphysicum constituit. Quatenus vero comparativus, idem faciet, quod in aliorum sententia actus comparativus distinctus a praecisivo; et solum differet ista sententia ab aliis, quod ponit fieri unico actu id, quod alia ponit fieri duobus, scilicet abstractivo metaphysicum universale, comparativo vero logicum.

DICO SECUNDO: Unitas et aptitudo, quae sunt fundamentum proximum universalitatis, ex isto actu praecisionis convenire dicuntur etiam ante universale logicum.

Haec constat ex dictis, quia unitas illa non est praedicatum essentiale naturae, siquidem natura secundum se nec est una nec plures, sed accidentale conveniens illi per intellectum; siquidem est unitas rationis. Sed hoc ipso, quod praescinditur natura a differentiis inferioribus, sive positive sive negative, cognoscitur unico conceptu. Ergo accipitur tamquam una, quia unus conceptus ad unum obiectum terminatur, et in natura sic accepta ut una non invenitur repugnantia, ut reddatur individua, quia non habet oppositionem, sed potius conformitatem cum illis differentiis, a quibus assumpta est per intellectum; ergo habet aptitudinem ad illa, quae est non repugnantia, et unitatem. Quomodo vero ista unitas non constituat universale nisi fundamentaliter tantum, quod pertinet ad universale metaphysicum, non ad universale, ut abstrahit a logico et metaphysico, dictum est quaest. praec. art. 5.

DICO ULTIMO: Universale logicum seu relativum et secunda eius intentio fit per actum comparativum, non per modum compositionis vel iudicii nec per modum inclusionis in inferioribus, sed per modum simplicis apprehensionis, qua cognoscitur natura cum ordine et respectu ad inferiora.

Haec conclusio docetur a D. Thoma et ab eius discipulis communiter, et in schola Scoti ut communis etiam acceptatur. Videatur Divus Thomas 1. p. q. 28. art. 1., ubi inquit, quod «aliquando respectus significatus per ea, quae dicuntur ad aliquid, est tantum in ipsa apprehensione rationis conferentis unum alteri». Et q. 7. de Potentia, art. 11.¹ inquit, quod respectus rationis adinvenitur per hoc, quod consideratur ordo eius, quod est intellectum, ad res extra, aut quia consideratur ordo intellectuum ad invicem. Et denique 1. Periherm. lect. 10.² loquens in specie de relatione universalitatis inquit, quod intellectus attribuit has relationes «naturae intellectae, secundum quod comparat eam ad res extra animam». Et idem sumitur ex opusc. 48. tr. 1. cap. 2.³ Et ponderandum est, quod actum istum comparativum, quo invenitur relatio universalitatis, non ponit Divus Thomas in actu comparativo, quo attribuitur aliquid alicui ut subiecto, sed quo ordinatur ad aliquid ut ad terminum, ut constat ex verbis allatis, sed praecipue ex loco cit. 1. p. sol. ad 1., ubi inquit, quod «propria ratio eius, quod ad aliquid dicitur, non accipitur per comparationem ad illud, cui inest relatio, sed per respectum ad alterum».

Et hinc sumitur FUNDAMENTUM pro conclusione posita. Nam ad inveniendum relationem per actum intellectus requiritur comparatio aliqua ad terminum, et non comparatio compositiva et attribuens praedicatum subiecto vel inclusionem faciens in illo, ergo relatio tantum ordinativa ad terminum.

Maior manifeste constat, quia relatio non est aliquid absolutum, sed cuius totum esse est ad aliud. Ergo necessario debet apprehendi in eo, in quo differt ab absoluto. Differt autem ab absoluto in comparatione ad aliud; ergo requirit actum comparativum, id est comparationem et ordinationem facientem in natura cognita ad terminum.

Minor probatur: Nam comparatio compositionis et attributionis vel attribuit naturam cognitam inferioribus vel attribuit relationem ipsi naturae cognitae tamquam denominatae per ipsam relationem.

Primum non est ad rem, tum quia actus compositivus formaliter solum potest efficere relationem praedicati ad subiectum, quae longe diversa est a relatione universalis ad inferiora; tum etiam, quia praedicatio naturae de suis inferioribus, ut est in propositione facta per actum compositionis, solum facit actu praedicatum. Ergo supponit praedicabile, quia prius aliquid dicitur praedicabile quam praedicatum; praedicabilitas autem est passio universalitatis vel ad illam pertinet. Ergo relatio illius antecedit comparationem compositivam et formalem compositionem, sicut relatio praedicabilitatis antecedit relationem praedicati ut potentia actum. — Et eodem modo probatur non consistere in actu faciente inclusionem, quia vel ista inclusio est actualis inclusio in inferioribus vel solum aptitudinalis. Si primum, est inclusio per praedicationem vel contradictionem in actu, quod necessario supponit contrahibile et praedicabile, atque adeo relationem praedicabilitatis et contrahibilitatis. Si vero est inclusio aptitudinalis, ergo solum est aptum includi, non vero inclusum actu in inferioribus, et illa aptitudo ut includatur, est idem quod aptitudo, ut contrahatur et praedicetur; inclusio enim per contractionem fit. Ergo ante inclusionem datur universale logicum, scilicet respectus aptitudinis ut includatur.

At vero si dicatur secundum, constat, quod attribuere relationem ipsi naturae cognitae ut subiecto denominato per illam, non est formalis consideratio relationis ad terminum, sed ad subiectum et in ratione «in», non in ratione «ad». Ergo est consideratio communis omni accidenti, etiam absoluto, quod habet subiectum, non vero est proprium relationis, ut relatio est, et consequenter non constituit illam formaliter, sed supponit, quia in subiecto ponit, non ad terminum ordinat. Unde non est necesse non solum in relatione universalitatis, sed etiam in aliis secundis intentionibus, scilicet relatione syllogismi et propositionis etc., in actu signato cognoscere illam relationem et attribuere illam subiecto denominato; hoc enim iam supponit relationem formatam. Sed sufficit, quod ipsa extrema relationis comparative cognoscantur unum ad aliud in ipso exercitio, sive quando formatur propositio vel iudicium aut syllogismus, sive ea, quae pertinent ad primam apprehensionem. Ipsa enim comparatione cognoscuntur istae intentiones tamquam ordinatae et consequenter ad instar relationis, etiamsi non apprehendantur tamquam obiectum quod per actum reflexum, ut q. 2. diximus art. 4.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur ad probandum, quod non est necessarius actus comparativus ad universalitatem formalem, quia posito fundamento proximo statim resultat relatio; ergo non indiget alio actu quam illo, quo ponitur fundamentum proximum. Hoc autem ponitur ante actum comparativum, quia est unitas et aptitudo ad essendum in multis, quae ex vi abstractionis habetur. Ergo ex hoc actu resultat universalitas, quae est relatio. Sicut enim sola contractio sufficit, ut natura fiat singularis, ita et abstractio, ut actu fiat universalis.

Et confirmatur, quia actum comparativum natura abstracta actu denominatur universalis; ergo actu habet formam universalis, quae est relatio. Consequentia patet, quia denominatio formae non fit nisi ab ipsa forma, cum sit effectus eius formalis; ergo si denominatur actu universalis, actu habet formam universalitatis. Antecedens constat, quia ex vi abstractionis ante actum comparativum natura non denominatur singularis, cum sit denudata a conditionibus singularibus, nec solum dicitur natura secundum se, quia illa secundum se nec est una nec plures, nec contracta nec abstracta; ergo dicitur universalis.

RESPONDETUR in relationibus rationis non resultare relationem posito fundamento, quia non habet esse illa relatio per resultantiam, sed per cognitionem; non autem cognoscitur nisi in ordine ad suum terminum, et hoc est comparari. Nec abstractio dici potest virtualis comparatio, quia ea, quae per cognitionem habent esse, non sufficit virtualiter cognosci, ut actu dicantur habere esse, sed solum habebunt esse virtualiter et in potentia. Unde cum relatio non cognoscatur actu nisi per actum comparativum, quia debet cognosci in ordine ad suum terminum, ad quem comparatur sive ordinatur, virtualis comparatio solum erit virtualis cognitio relationis, quia nondum cognoscitur ordinari ad suum terminum, sed abstrahi. Contractio autem efficit singulare metaphysicum, sicut abstractio universale metaphysicum, non logicum, id est relatum ad suum superius.

Ad confirmationem respondetur, quod ante actum comparativum denominatur natura universalis metaphysice, non logice, seu fundamentaliter proxime, non formaliter. Habere autem fundamentum proximum universalitatis neque est esse singulare, quia ab individuis denudatur, nec accipi naturam solum secundum se, quia hoc fundamentum non est praedicatum essentiale naturae, sed est esse universale metaphysice, quod licet non sit forma universalitatis quantum ad ipsam secundam intentionem, est tamen forma quantum ad fundamentum proximum talis relationis, quae fundatur in unitate et aptitudine ad plura. Haec autem aliquid rationis sunt, et ita hoc nomen «universalis» indifferens est ad fundamentum universalitatis et ad ipsam formam relativam, sicut Deus denominatur dominus a potentia, quae est fundamentum relationis dominii, et index et doctor et signum ad placitum ex designatione et impositione, et non solum a relatione rationis, quae in tali impositione et designatione fundatur. Unde si daretur a parte rei universale eo modo, quo posuit Plato, esset universale metaphysicum, quod in unitate praecisa considereret; fundaret tamen relationem ad ipsa inferiora, praedicamentalem quidem, si inferiora existerent, vel secundum dici tantum, si non existerent.

Secundo arguitur ad probandum, quod requiritur actus comparativus per modum inclusionis, quod aliqui vocant abstractionem positivam, vel per modum praedicationis et compositionis. Etenim universale logicum debet consistere in respectu naturae abstractae ad sua inferiora; ergo oportet, quod ipsa inferiora cognoscantur, respectus enim nequit sine termino cognosci. Sed inferiora constituuntur per inclusionem sui superioris. Ergo necessario requirit universale logicum inclusionem in suis inferioribus; alioquin inferiora non habebit neque respiciet, siquidem per hanc inclusionem constituuntur.

Et confirmatur, quia actus comparativus vel intelligit naturam esse in multis, attribuendo et praedicando eam de illis actu, vel solum intelligit esse aptam ad essendum in illis. Si primum, est comparatio praedicationis; neque enim actu intelligitur in multis nisi praedicando naturam de multis. Si secundum, sufficit actus abstractionis ad constituendum istam relationem, quia ista relatio est relatio aptitudinis ad multa. Ergo ille actus, qui sufficit ad ponendam aptitudinem, sufficit ad ponendam relationem aptitudinis. Ponitur autem aptitudo per actum abstractionis, quae virtualiter est comparatio, hoc ipso quod naturam relinquit aptam ad ipsa inferiora. Sicut enim per aptitudinem virtualiter est in illis, ita virtualiter comparatur ad illa; ergo etc. Et in sententia eorum, qui censent iudicium solum consistere in respicientia duorum extremorum seu conceptuum, manifeste sequitur istam comparationem fieri per actum iudicii, quia ista comparatio sine respicientia extremorum non est. Sed hoc fundamentum est omnino falsum, quia etiam ante omne iudicium potest aliquid relative concipi, sicut per simplicem apprehensionem cognoscimus relationes et definimus illas.

RESPONDETUR ad principale argumentum, quod est totum fundamentum Martinii, solutione superius data, quaest. praec. art. 5., quod universale respicit sua inferiora non per inclusionem formaliter, sed potius supponendo exclusionem et abstractionem ab illis. Unde licet inferiora in re non constituantur nisi includendo naturam superiorem, formaliter tamen in ratione inferioris non constituuntur per inclusionem, sed per subiectionem ad naturam superiorem, supponendo tamen, quod in re illam includant. Unde sicut superius licet identificetur cum inferiori, cognoscitur in ratione superioris sine illo, ita inferius licet includat et identificetur cum superiori, respicitur tamen a superiori non per inclusionem in illo, sed per subiectionem ad illud. Unde in conceptu inferioris, quatenus terminat respectum superioris, non explicatur inclusio inferioris, licet illam habeat in re, sed solum inferioritas et subiectio.

Quodsi instes: Ergo non potest dari formaliter intentio generis sine intentione speciei, nec species sine intentione individui, cum haec sint correlativa, et ita respectus generis stare non potest sine suo termino formali, quod est species, nec species sine individuo, quod est terminus speciei.

Respondetur probare argumentum, quod non potest dari intentio generis formaliter sine specie cognita ut subicibili, et similiter species sine individuo ut subicibili; sic enim induunt rationem termini formalis relationum generis et speciei. Potest tamen dari intentio generis sine hoc, quod cognoscatur intentio speciei ut praedicabilis, et species, quin cognoscatur intentio individui ut praedicabilis de uno tantum.

Ad confirmationem respondetur, quod aptitudo dupliciter potest considerari, vel negative vel positive. Negative est sola non repugnantia ad essendum in pluribus; et ista non cognoscitur actu comparativo, sed ipso actu absoluto abstractionis consequitur. Positive dicit ordinem ad ea, ad quae habet aptitudinem. Et iste ordo seu relatio formaliter non invenitur, nisi quando ipsa aptitudo concipitur cum aliqua comparatione et ordine ad suum terminum. Quare actus comparativus constituens formaliter universale non est ille, quo actu attribuitur multis, sed quo concipitur aptum ad essendum in multis, non aptitudine sumpta pro sola capacitate seu non repugnantia, quae est aliquid absolutum, sed sumpta pro aptitudine ordinata et respiciente positive ipsa plura. Ad hoc autem non est necesse, quod ipsa relatio cognoscatur quasi in actu signato et tamquam res cognita ut quod, sed sufficit, quod actu cognoscatur aliquod extremum ut comparatum ad aliud et ad instar relativi; sic enim in ipso exercitio comparatio ipsa et relatio cognoscitur.

Ultimo potest obici ad probandum, quod abstractio non reddat naturam universalem metaphysice et fundamentaliter, quia per illam abstractionem solum cognoscitur natura secundum id, quod ei convenit in sua essentia remotis individuis. Ergo non fit natura universalis, sed solum ponitur in statu solitudinis seu secundum se. Item: Natura ab intellectu non cognoscitur nisi ut abstracta ab individuis, in sententia D. Thomae. Ergo ipsa praecisio non potest dare universalitatem, quia haec convenit naturae ut cognitae et consequenter ut praecisae; ergo prius datur praecisio seu cognitio naturae quam universalitas. Ac denique, quia universalitas est relatio secundum esse; ergo solum habetur per actum, quo apprehenditur ipse ordo et relatio. Actus autem abstractionis est actus absolutus, non comparans neque ordinans unum ad aliud.

RESPONDETUR haec omnia probare, quod universalitas pro relatione formaliter non habetur nisi per actum comparativum. Tamen fundamentum eius, quod est unitas praecisionis et aptitudo, habetur hoc ipso, quod natura cognoscitur ut praecisa per modum unius. Neque hoc supponit naturam cognitam, sed ipsamet praecisio cognitam reddit. Quodsi non cognoscatur per modum unius, non loquimur in isto casu neque in ista praecisione, quia talis cognitio non solum abstrahit ab individuis, sed etiam ab omni modo unitatis et relinquit naturam in statu purae solitudinis et secundum se. Sed abstractio, quae cognoscit naturam per modum unius, illa facit universale metaphysicum. Et fortasse non est possibile concipere naturam, ita quod ex modo intelligendi nec unitatem habeat nec pluralitatem, licet secundum se ex parte rei cognitae nec una sit nec plures, quantum est ex vi essentialium praedicatorum. Quidquid tamen sit de hoc, saltem ille actus, qui abstractive concipit naturam per modum unius, unitatem praebet ipsi naturae ex modo cognoscendi. Et tamen ille actus non est comparativus, sed absolutus, quia nondum respicit inferiora per modum termini, ad quem comparetur, sed ut terminum, a quo separetur.