Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Agimus de his, quae in recta linea collocantur in hoc praedicamento, participando rationem generis supremi contrahendo illud.

ET BREVITER DICIMUS duas conditiones requiri, ut aliqua substantia in recta linea collocetur et sit substantia praedicamentalis: Prima, quod sit substantia finita; secunda, quod sit substantia completa, id est, cui per se debeatur proprietas subsistendi et substandi. Per se autem debetur ei, quod significatur ut totum; parti enim non debetur per se, sed per aliud et dependenter ab alio, id est a toto. Et ex istarum conditionum inclusione vel exclusione intelligemus, quaenam substantiae ponantur vel excludantur a ratione huius praedicamenti.

Colligitur autem utraque conditio ex unico principio, scilicet quia substantia praedicamentalis non sufficit, quod sit ens subsistens, sed requiritur etiam, quod sit composita, ita quod ex compositione aliqua subsistat. RATIO EST, quia substantia infinita, si ponitur in praedicamento, non potest poni ut genus supremum, sed ut aliquid contentum sub tali genere. Si enim esset genus supremum, omnes substantiae praedicamentales tale genus participantes essent infinitae. Debet ergo esse species et consequenter constare ex genere et differentia; id enim vocatur species. Sed genus dicit aliquid potentiale, quod comparatur ad differentias ut contrahibile et determinabile per eas. Ergo Deus constaret ex una ratione dicente potentialitatem et alia dicente actualitatem, et sic non esset actus purus, quia aliquid potentialitatis haberet, scilicet rationem genericam. Unde etiam actus differentialis non esset actus purus, quia adiungeretur actui potentiali, scilicet generi. Quod vero tale genus deberet dicere potentialitatem, praeter dicta in quaest. de Genere¹ ex eo constat, quia genus non potest esse actus purus; sic enim non esset determinabile et contrahibile per differentias, quae actuant et qualificant genus, quod contrahunt; at vero actus purus est in ultima actualitate. Et praeterea cum illud genus esset commune ad Deum et creaturas, et in creaturis non inveniatur actus purus, consequenter in se actus purus non est. Requiritur ergo compositio ex actu et potentia, ut aliquid sit substantia praedicamentalis, quae infinitae substantiae, id est actui puro repugnat.

Ex eodem principio EXCLUDUNTUR entia incompleta, v. g. differentia, non quia actum purum dicunt, sed quia compositionem excludunt ex genere et differentia. Nam si componerentur, rursus illa differentia ex genere et differentia componeretur, et est enim eadem ratio. Et rursus illa ex alia, et sic esset processus in infinitum requirerenturque ad compositionem unius quidditatis infinitae compositiones. Item si idem genus, quod respectu speciei est genus, esset etiam respectu differentiae, bis poneretur genus in definitione, semel ratione speciei, iterum ratione differentiae. Nec posset esse univocum, cum esset de conceptu differentiarum et ratio ipsius diversitatis, ut supra in analogis probavimus.² Ergo repugnat differentias esse directe in genere, sed reducuntur ad illud et quasi ad latus ponuntur.

An vero materia et forma et partes integrantes ut tales sub genere substantiae directe contineantur, diximus in quaest.³ de Genere art. 3. Nunc sufficit addere, quod in quantum partes non substant, neque subsistunt directe, sed dependenter a toto. Ergo non sunt per se et directe substantia, quia directe est substantia, quod directe petit subsistere et substare, quod solum convenit toti, sive in singulari accepto sive in communi; sicut substantia universalia per se petit subsistere, sed id exercet ut est in singulari. Partes autem non per se, sed per totum et in toto petunt subsistere et substare, ut nunc suppono ex Metaphysica. Et similiter cum partes substantiae per se et intrinsice ordinentur ad componendum totum, quod directe in praedicamento ponitur, si ipsae etiam directe ponuntur in praedicamento, idem bis poneretur in praedicamento et in definitione, semel ratione sui, iterum ratione partium, ut diximus de differentia, quod inconveniens non admittit Philosophus 3. Metaph. textu 10.⁴ et D. Thomas ibi⁵ et in 1. Contra Gent. cap. 25.

SED OBICIES: Non repugnat Deo compositio aliqua per rationem et consequenter aliquid per modum potentiae et actus secundum nostram considerationem, ut aliqui auctores sentiunt. Distinguit enim intellectus noster divinas perfectiones, etiamsi sit res una simplicissima. Ergo potest nostro modo concipiendi istas perfectiones et attributa per modum actus et potentiae concipere.

Unde confirmatur hoc, quia si actui puro non repugnat divisio nostro modo concipiendi, etiam non repugnabit compositio, quia oppositorum eadem est ratio.

Sed haec instantia supponit, quod est impossibile, scilicet posse concipi in Deo distinctionem per exclusionem et separationem unius ab alio. Hoc enim stare non potest, quia cum sit actus purus, hoc ipso, quod concipitur aliquid illius cum potentialitate et additione unius ad aliud, destruitur conceptus actus puri. Unde tunc non fit praecisio, sed destructio unius attributi ab alio. Nam quando concipitur aliquid attributum in Deo, vel concipitur ut ens divinum vel ut creatum vel ut abstrahens ab utroque. Si ut creatum vel ut abstrahens, non concipitur ut pertinens ad Deum et ut aliquid Dei, quod est destrui. Si ut increatum, ergo ut actus purus et infinitus, ergo ut excludens omnem potentialitatem, etiam ut substet tali conceptui. Quare ista distinctio in divinis non fit per exclusionem unius perfectionis ab alia, sed per conceptum implicitum vel explicitum. Noster enim imperfectus modus concipiendi sic explicat unam perfectionem in Deo, quod non aliam. Et haec explicatio unius et non-explicatio alterius est distinctio rationis, qualis in Deo potest fieri, sed non est conceptus unius perfectionis ut excludentis formaliter aliam et in potentia se habentis ad illam, quia rationi actus puri omnis conceptus potentialitatis repugnat. Unde talis divisio non opponitur compositionis, sed perfectae explicationi eiusdem simplicissimae rei. Non ergo convenit Deo compositio rationis, quae fundatur in potentialitate unius extremi et additione alterius ad illud, sed in maiori et minori explicatione eiusdem, sicut de transcendentibus dictum est quaest. praec.⁶

DE CHRISTO DOMINO aliqui dubitant, an ponatur in praedicamento ratione humanae naturae seu in quantum homo. Sed omnino asserendum est poni, quia univoce est homo, ut fides docet, ex anima rationali et humana carne subsistens. Ergo ponitur sub specie hominis, siquidem ponitur univoce sub homine et consequenter sub animali vivente etc. Quod est poni sub genere et specie, atque adeo in gradibus praedicamenti.

NEC OBSTAT, quod solum ens creatum est in praedicamento, Christus autem absolute non est creatura, ut docet S. Thomas 3. p. q. 16. art. 8. Ergo absolute non ponitur in praedicamento. Respondetur esse disparem rationem, quia hoc nomen „creatura” est indifferens ad designandum naturam vel suppositum propter sui transcendentiam. Esse autem in praedicamento solum convenit ratione naturae, quae in Christo creata est in quantum homo, sicut ambulare et mori convenit ei ratione naturae.

Ex quibus constat in isto genere contineri omnem substantiam creatam, etiamsi sit incorruptibilis et spiritualis. Patet, quia est finita et composita, saltem ex aliqua potentia et actu, cum non sit actus purus. Ergo potest concipi aliqua ratio determinabilis et contrahibilis, et aliqua determinans et contrahens, et consequenter pertinere debet ad aliquod genus et praedicamentum, nec est aliud quam hoc. Et cum sint substantiae totales et completae, non autem solum incompleta entia, ut constat in angelis, consequenter pertinent directe et non reductive.

Quando vero dicit Philosophus 10. Metaph. cap. ult.⁷, lect. 12.⁸ apud D. Thomam, quod «corruptibile et incorruptibile differunt genere», loquitur de genere physico, quod est materia. Et sensus est, quod non conveniunt in materia; caeli enim in probabiliori sententia habent materiam specie diversam a sublunari, et angeli nullam.