Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Explicata ratione differentiae communiter dictae et prout pertinet ad metaphysicum, restat specialiter descendere ad differentiam logicam, quae constituit tertium praedicabile, quod solum convenit differentiae propriissimae, quae essentialis est. Reliquae enim differentiae non praedicantur in quale essentialiter nec constituunt praedicabile sub ratione differentiae, sed sub ratione proprii vel accidentis, ad quod sequitur differentia accidentalis.

Huius autem differentiae, quae est tertium praedicabile, QUINQUE DEFINITIONES tradidit Porphyrius. Prima: «Differentia est id quo species genus excedit».¹ Secunda: «Differentia est id, quod de pluribus et differentibus specie hoc ipso quale quid praedicatur».² Tertia: «Differentia est, quae suapte natura ea, quae sunt sub eodem genere, separat».³ Quarta: «Differentia est id, quo singula differunt»,⁴ scilicet secundum quidditatem. Quinta: «Differentia est, quae non solum separat ea, quae sub eodem genere collocantur, sed ad substantiam rationemque confert et pars eius est, cuius differentia dicitur esse».⁵

Ex quibus definitionibus colligimus tres respectus ad logicalem differentiam constituendam concurrere: Scilicet respectus ad genus, quod contrahit differentia et super quod aliquid addit. Secundus ad speciem, quam constituit contrahendo genus et segregando speciem a reliquis. Tertius ad inferiora, de quibus praedicatur in quale quid, quae sunt ipsamet inferiora speciei; solum enim de illis praedicatur in quale. Et quia illa definitio, qua differentia dicitur praedicari de pluribus etc., magis ipsam rationem praedicabilis et universalis explicat, communiter utimur illa in explicatione tertii praedicabilis. Et in his definitionibus non agitur de differentiis individualibus, quia istae non sunt universales, sed individuales, et ideo ad tertium praedicabile, quod universale est, non pertinent. Et licet in communi concipiatur differentia individualis ut sic, tamen non praedicatur in quale essentialiter, quia individualis est et totam naturam constitutam supponit.

Igitur circa istos tres respectus, qui concurrunt ad rationem tertii praedicabilis, suae DIFFICULTATES occurrunt, quae in isto et sequentibus articulis examinandae sunt. Circa respectum enim ad inferiora occurrit difficultas, quomodo in definitione tertii praedicabilis dicitur, quod praedicatur de pluribus specie differentibus, quod solum convenit differentiae subalternae, non autem de differentibus numero, quod convenit differentiae atomae. Circa respectum ad speciem est difficultas, an differentia sit universalis respectu speciei, quam constituit, an respectu inferiorum, quae sub specie continentur. Circa respectum ad genus difficultas est, an differentiae contineantur sub genere, ita quod differentiae inferiores contineantur sub differentiis superioribus. Et primam difficultatem expediemus in hoc art., secundam in sequenti, tertiam in ultimo.

Circa primum, in quo explicatur illa particula: «de pluribus specie differentibus», occurrit communis difficultas, quare illa ponatur in definitione differentiae in communi, quae comprehendit tam differentiam atomam quam subalternam, cum praedicari de pluribus differentibus specie solis subalternis conveniat. Nec potest dici Porphyrium et Aristotelem aliosque antiquos ignorasse aut negasse differentias atomas. Cum enim definitiones et species atomas non ignoraverint, cum tam multae in scientiis definiantur, quomodo differentias atomas, sine quibus quidditates specificae nec constituuntur nec intelliguntur, ignorare potuerunt?

Sane Aristoteles expresse inquirit, quomodo definitio tradenda sit per genus et differentiam, et quae sit differentia ultima, ut patet in 2. Poster.⁶ lect. 13. apud D. Thomam⁷ et lect. 14.⁸ et 15. in fine⁹ et 7. Metaph.¹⁰ lect. 12.¹¹ et 8. Metaph.¹² lect. 2.¹³ Cur autem in illa definitione, in qua Porphyrius explicavit differentiam, quae est tertium praedicabile, solum egerit de differentia, quae praedicatur de pluribus specie differentibus, quae est differentia subalterna, quaestionem censeo non tanti momenti, quantum anxietudinis in aliquibus parit, praesertim cum ipse Porphyrius in aliis definitionibus differentiae atomae explicationem non praetermiserit, ut quando dicit: «Differentia est, qua species excedit genus», «qua singula differunt», «quae separat ea, quae sub eodem genere continentur» etc., quae in differentiam atomam optime quadrant.

Et quidem Caietanus super hoc 3. cap. Porphyrii existimavit illam definitionem adaptari posse differentiis atomis, explicando illam non positive, sed per non repugnantiam seu negative, quia videlicet ex ipsa ratione differentiae non repugnat praedicari de pluribus specie differentibus; sicut quantitati ex ipsa ratione quantitatis non repugnat dividi in infinitum syncategorematice, et tamen quantitati naturali, scilicet ut subest formae alicuius rei naturalis, id repugnat, quia destruitur forma et res naturalis, si in tam minima dividatur. Sic differentiae atomae non repugnat de se praedicari de multis specie differentibus, licet repugnet ratione speciei atomae, quam constituit. Quod amplius intelligi potest, si consideremus, quod differentia quaecumque in ratione praedicabilis in quale de multis, non habet alia multa nec alia inferiora quam illa, quae habet species per talem differentiam constituta. Unde de se nec dicit praedicari de pluribus specie vel numero differentibus, sed ad id determinatur ratione eius, quod constituit. Si enim quidditas, quam constituit, fuerit species atoma habens sub se inferiora solo numero differentia, eadem habebit differentia, quae talem speciem constituit. Si autem id, quod constituit, fuerit species subalterna habens sub se inferiora specie atoma diversa, de eisdem specie differentibus praedicabitur differentia. Si tamen species constituta per differentiam non habeat plura inferiora specie distincta, sed numero, tunc repugnabit ei non ratione sui, sed ratione speciei ab ea constitutae, quae non praebet ei alia inferiora.

Adhuc tamen emollienda amplius mihi videtur Caietani explicatio. Et ipsi litterae Porphyrii inhaerendo dico verba ipsa Porphyrii bene attendenda esse. Dixit enim differentiam esse, «quae praedicatur de pluribus et specie differentibus in quale». Ubi pondero non dixisse Porphyrium: «Quae praedicatur de pluribus specie differentibus», sed «de pluribus et specie differentibus». Ut quid enim interposuit illam particulam «et», nisi ut distingueret inter praedicari de pluribus absolute et praedicari de specie differentibus? Et sic in illa particula «de pluribus» omnes differentias praedicabiles inclusit, sive atomas sive subalternas. In illa vero additione «et specie differentibus» specialiter subalternas indicavit, quasi diceret: Differentia est, quae de pluribus praedicatur in quale, etiamsi illa plura sint specie differentia; et ita particula «et» aequivalet particulae «etiam». Et fuit hoc necessarium ad explicandum perfecte naturam differentiae, in quantum praedicatur in quale. Cum enim differentia ideo praedicetur in quale, quia praedicatur per modum actualitatis et formae determinantis, hoc enim pertinet ad modum qualificationis, oportuit explicare, quod etiamsi differentiae genericae sint seu subalternae ideoque non videantur habere rationem actus, sed potius potentialitatis respectu suarum specierum, adhuc tamen praedicantur in quale, quia praedicantur ratione formae genericae, quam important. Ac proinde sensus Porphyrii est: «Differentia est, quae de pluribus praedicatur in quale quid, etiamsi talia plura sint specie differentia». Hanc enim vim habet illa particula «et» in definitione interposita, cum dicitur: «De pluribus et specie differentibus», id est «etiam» specie differentibus.

Sic intellecta mente Caietani, quem plures et insignes sequuntur auctores, nihil asperitatis aut difficultatis habet, sed plurimum subtilitatis et maxime ad Porphyrii mentem se accommodat.

Alii facilius neque improbabiliter dicunt Porphyrium tantum definisse subalternas differentias, quia sunt communiores et notiores, atomae autem multiplices et vix cognitae; definitis autem subalternis virtualiter atomae definitae manent, loco illius particulae: «specie differentibus» subrogando «numero differentibus». Et praesertim quia in aliis definitionibus de differentia traditis etiam species atomas incluserat, ut supra notavimus. Ac denique ea videtur sufficiens causa omittendi differentias atomas, quia illae in definitionibus specierum explicantur, cum quibus convertuntur. Unde sicut in tract. Praedicabilium non agit de definitione, sed de ipsa specie definibili, ita nec de differentia atoma, quae cum ipsa definitione convertitur et propria illius est, bene tamen de differentia subalterna, quia haec genus constituit, quod non convertitur cum definitione speciei.

Omitto aliorum solutionem, qui dicunt in illa definitione «de pluribus differentibus specie» debere intelligi de pluribus specie differentibus, non inter se, sed ab aliis, a quibus specifice distinguuntur. Qua ratione etiam ista definitio convenit differentiis atomis; nam rationale v. g. praedicatur de Petro et Paulo, ut differunt specie non inter se, sed ab equo et bove, a quibus rationale specifice distinguit Petrum et Paulum. Haec tamen solutio extorta videtur; nec enim absolute dicuntur plura differre specie, si non differunt specie inter se, sed ab aliis, alioquin etiam dici potest, quod generice differunt, quia sicut differunt specie ab aliis, a quibus specie distinguuntur, ita differunt generice Petrus et Paulus ab his, a quibus genere distinguuntur. Unde inciditur in simile inconveniens, quare solum Porphyrius posuerit in definitione differentiae illud «de pluribus specie differentibus», et non addiderit «de pluribus genere differentibus» secundum hanc explicationem.

SED OBICIES contra primam solutionem: Nam inconveniens est, quod definitio aliqua tradatur solum per id, quod se habet non repugnanter ad aliud: Tum quia definitio positive debet explicare rationem definiti, et non solum per non repugnantiam. Tum quia alias posset tradi per terminos sibi repugnantes, ut si homo definiretur, quod est animal irrationale, quia licet irrationale repugnet homini quatenus homo, sed non quatenus animal. Et una species infima posset definiri per aliam, quia licet sibi repugnet secundum specialem rationem, non tamen secundum communem et genericam. Ergo similiter est inconveniens, quod differentia definiatur per id, quod sibi non repugnat, comprehendendo tam atomam quam subalternam, solum quia non repugnat differentiae in communi, esse subalternam.

Et confirmatur, quia si illa particula «de pluribus» significat tam de pluribus specie quam numero, cur quando Porphyrius definivit speciem, expressit de pluribus numero differentibus, et quando definit differentiam specificam, id non exprimit, sed solum de pluribus? Item in hoc, quod est praedicari de pluribus, omnia praedicabilia conveniunt; non ergo per illam explicatur specialiter hoc tertium praedicabile.

Respondetur hoc argumentum non militare contra nostram expositionem, quia ostendimus iuxta Porphyrii textum illam particulam «differentibus specie» solum subalternis differentiis convenire; in illa autem particula «de pluribus» absolute includi tam atomam quam subalternam, quae praedicantur de pluribus sive numero sive specie distinctis. Additur tamen illa particula «et specie differentibus», ut ostendatur, quomodo etiam differentiae genericae conveniat praedicari in quale. Stando autem in rigoroso Caietani sensu dicitur, quod definitio data de aliqua specie per non repugnantiam alterius sibi oppositae vitiosa est, quando vere tale oppositum datur in illa specie, ut in exemplis allatis constat. Quando autem aliqua natura seu species ex se habet non repugnantiam ad aliquid, sed quod de facto habeat vel impediatur habere, pendet ex aliquo extrinseco, non est vitiosum definire per non repugnantiam, sicut definitur quantitas, quod est divisibilis in infinitum, licet naturali quantitati repugnet. Sic cum differentia et proprium et accidens, quae praedicantur in quale, non habeant alia inferiora, quam quae permittuntur habere a suis subiectis, quae constituunt vel afficiunt, oportet, quod praedicari de pluribus specie vel numero differentibus, in his intelligatur permissivo seu non repugnanter et quantum est ex se, licet differentiae ut affectae et alligatae speciei atomae, quam constituit, id repugnet, sicut quantitati, ut est in subiecto naturali, repugnat dividi in infinitum. Unde in hac solutione debet dici, quod differentia atoma et subalterna non sunt species differentiae ut sic, neque ipsa differentia est genus ad illas. Sed haec diversitas atomae et subalternae provenit ipsi differentiae ex ipsa re, quam constituit; nam si est natura generica, erit subalterna et praedicabitur de pluribus specie differentibus, si specifica, non nisi de differentibus numero.

Si autem inquiras: Si differentia permissive se habet ad utrumque, scilicet ut de pluribus specie vel numero differentibus praedicetur, cur Porphyrius posuit solum de differentibus specie?

Respondetur id fieri, quia quando aliquid per non repugnantiam et permissionem definitur, semper debet poni id, quod maius et principalius est, quia per hoc, quod sibi principalius non repugnat, melius innitescit, quod non repugnat minus principale. Sicut melius definitur quantitas per hoc, quod sibi non repugnat divisio in infinitum, quam per hoc, quod sibi non repugnat oppositum.

Ad confirmationem dicitur, quod in illa particula «de pluribus» non intelligitur solum de pluribus numero, sed absolute de pluribus numero vel specie differentibus, quod tamen incongrue in specie secundo praedicabili diceretur, quia secundum praedicabile solum de numero differentibus praedicatur, tertium autem utrumque compatitur, et de pluribus numero et de pluribus specie differentibus, prout fuerit species, quam constituit.

Ad aliam partem confirmationis dicitur, quod praedicari de pluribus omni praedicabili commune est, sed praedicari de pluribus in quale quid soli tertio praedicabili est proprium. Quod deinde dividi potest in praedicari de pluribus numero vel specie distinctis. Et Porphyrius non solum posuit primam particulam, sed etiam addidit secundam.

Circa ultimam particulam «in quale quid» adverte duo: Primum est, quod cum dicitur: «In quale quid», ly quid est idem quod essentialiter seu quidditative, non idem quod substantive. Nam illa particula «quid» utrumque designat, ex parte rei significatae rationem essentialem et quidditativam, ex parte modi, quod substantive et non adiective se habeat, ut in quaest. de Genere explicavimus.¹⁴

Secundum est, quod sicut in naturalibus forma seu actus et comparatur ad materiam tamquam ad potentialitatem, ex qua educitur, et ad totum, quod ex materia et forma constat, sic etiam differentia primo respicit genus tamquam potentiale, quod actuat et de cuius potestate educitur, non eductione physica sicut forma a materia, sed eductione metaphysica sicut ratio determinata et actuans ab indeterminata et confusa et actuabili. Deinde respicit speciem tamquam totum quoddam constitutum et formatum per ipsam differentiam. Unde respectu generis differentia se habet in quale, quia determinat confusionem et potentialitatem eius; respectu autem speciei non dicitur in quale, quia determinat potentialitatem eius, sed quia est pars constitutiva illius actualior et magis determinata. Quam doctrinam invenies in D. Thoma 1. p. q. 50. art. 4. ad 1. et quaest. de Spirit. creat. art. 8. ad 9.¹⁵ Et ex illa constat differentiam semper debere esse perfectiorem suo genere, sicut actus potentia et determinatum indeterminato et qualitas qualificabili.