Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Praemissae sumi possunt vel formaliter vel obiective. Formaliter sunt assensus seu actus ipsi intellectus, quibus propositiones ipsas iudicamus; obiective sunt res ipsae, quae assensu et propositione attinguntur. Et quidem obiecta ipsa quantum ad connexionem, quam habent vel in ratione praedicati et subiecti vel in ratione inferentis et illati, disponit Logica et intellectui proponit, quia negotiatur circa res cognitas, in quibus disponendis et attingendis est tota difficultas, non in cognitionibus ipsis producendis realiter et ordinandis. Et in hoc genere loquendo dixit Philosophus in 2. Phys.¹ lect. 5. apud D. Thomam², quod praemissae materialiter concurrunt ad conclusionem, id est praebent illi materiam, ex qua conficitur, quia termini, ex quibus constat conclusio, praehaberi debent in praemissis.

Nunc ergo TOTA DIFFICULTAS est de ipsis praemissis formalibus, id est de assensibus praemissarum, an concurrant in aliquo genere causae ad assensum et illationem conclusionis, sicut etiam solet esse difficultas, quomodo unus actus voluntatis sit causa alterius sicut intentio electionis, de quo 1. 2. q. 9. et 12.

Constat autem apud omnes aliquam dependentiam et connexionem esse inter assensum praemissarum et conclusionis, cum dicat Philosophus omnem doctrinam et disciplinam ex praeexistenti cognitione fieri, id est conclusionem probatam ex cognitione probante; movetur enim intellectus ab assensu praemissarum ad assensum conclusionis, sicut ex volitione finis ad volitionem mediorum.

Constat etiam non habere locum causam finalem et materialem in istis assensibus, quia esto obiectum seu veritas, circa quam versatur assensus praemissarum, esset finis aut praeberet materiam obiecto conclusionis, tamen actus, qui versatur circa obiectum praemissarum, neque est finis neque materia actus seu assensus formalis, qui versatur circa conclusionem, sicut actus intentionis non est finis actus electionis.

De causa vero formali et efficienti aliqui censent praemissas concurrere in genere causae formalis extrinsecae quasi specificando conclusionem, quia tota specificatio assensus conclusionis sumitur ex medio demonstrationis, et ipse intellectus cum proponit, proprie solum agit specificando et determinando. Et hinc sumitur fundamentum huius sententiae, quia non apparet, quomodo unus actus intellectus possit alium causare, nisi relinquendo aliquam determinationem, ut potentia in alium actum prodeat, quod est ipsum actum non concurrere effective, sed potentiam determinatam et applicatam per actum.

CETERUM COMMUNIS SENTENTIA efficientiam assignat actibus praemissarum respectu actus conclusionis.

Quod sumitur ex D. Thoma, tum in 1. Poster. lect. 3.³, ubi dicit praemissas habere rationem causae efficientis et activae respectu conclusionis. Tum in 2. Phys. lect. 5.⁴ et 5. Metaph. lect. 3.⁵, ubi inquit, «quod quantum ad virtutem illativam, praemissae habent rationem causae efficientis». Ac denique 1. p. q. 14. art. 7. docet, quod discursus, quo per principia devenimus in conclusiones, est discursus secundum causalitatem.

Et hinc sumitur FUNDAMENTUM huius sententiae, quia si principia respiciunt conclusionem per discursum secundum causalitatem, oportet, quod influant in assensum conclusionis, quatenus lumen praemissarum ita afficit et determinat intellectum, quod conclusionem ipsi manifestat et illuminando assentiri facit. Lumen autem extrinsecum, quod est in luminoso et per medium diffunditur, causat illuminationem alicuius obiecti et determinat ad cognitionem illius effective. Ergo praemissae, quae per discursum causant conclusionem illuminando ipsam ut medium extrinsecum conclusioni, effective influunt in assensum conclusionis.

Nec potest dici, quod discursus assimilatur motui, in quo ex uno transimus ad aliud, nec tamen una pars motus efficit aliam, ita ex praemissis transimus ad conclusiones ut ab una parte motus ad aliam, non ut a causa efficiente ad effectum. Et sic aliqui dixerunt assensum praemissarum se habere ut terminum a quo respectu conclusionum. Ceterum hoc est non distinguere inter discursum secundum successionem et discursum secundum causalitatem. Discursus enim secundum causalitatem non solum importat successionem cognitionum unius post aliam, sicut se habent partes in motu, sed etiam rationem illuminantis, quatenus ex magis noto proceditur ad minus notum, et consequenter praemissae determinant intellectum illuminando ipsi manifestationem conclusionis illatae. Unde non possunt se habere sicut pars motus, quae relinquitur, ut altera pars acquiratur, quae se habet ut terminus a quo, sed ponit virtutem illativam et manifestativam conclusionis. Et ita praemissae in quantum inferentes non relinquuntur ab intellectu, ut acquiratur conclusio, sicut relinquitur terminus a quo, ut acquiratur alius, sed ipsae praemissae dant vim intellectui, id est lumen ad acquirendum conclusionem; locus autem, qui relinquitur, non dat virtutem motivam ad acquirendum alium.

Nec potest iterum dici, quod assensus praemissarum influunt per modum causae formalis in conclusiones, non quidem ut forma intrinseca illarum, sed ut forma extrinseca determinans intellectum ad conclusiones. Sed contra est, quia forma extrinseca vel est obiectum vel idea exemplans. Assensus autem praemissarum non est idea conclusionis, cum non ad instar illarum formetur conclusio, licet ex illis sit deducta per connexionem intrinsecam. Unde assensus unius ducit intellectum ad assensum alterius manifestando illum, non per imitationem illius. Deinde idea indigat executionem formationis suae efficacia voluntatis moventis, quia modo practico causat; praemissae autem influunt in conclusionem modo pure speculativo et sine influentia voluntatis diciturque intellectus ex vi praemissarum moveri in conclusiones, non ex voluntate, movet autem se intellectus effective de uno in aliud; ergo et illa vis movens effectiva est. Multo minus assensus praemissarum est causa obiectiva conclusionum, siquidem conclusio habet obiectum suum, a quo specificatur, distinctum a praemissis et ab eorum assensu, scilicet veritatem illatam.

An vero praemissae debeant simul existere actu, quando infertur conclusio, dicemus art. seq., ubi ex D. Thoma 1. Poster. lect. 2.⁶ ostendemus in demonstratione minorem existere in eodem instanti cum conclusione, assensum vero maioris posse praecedere tempore.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur, quia tota virtus effectiva cuiuscumque cognitionis solum est potentia vel habitus illi superadditus vel species. Unus autem actus non est operativus alterius actus, licet possit determinare potentiam ad alium actum. Sed assensus praemissarum neque est potentia neque habitus nec species, sed actus intellectus. Ergo non dat illi virtutem effectivam ad influendum in conclusionem.

Confirmatur, quia principia habent rationem causae formalis extrinsecae, a qua sumitur specificatio scientiae. Ex diverso enim medio probante seu demonstrante sumitur diversa ratio formalis scientiae, ut Divus Thomas affirmat 2. 2. q. 1. art. 1. Ergo praemissae, quae determinant intellectum ratione medii probativi et illuminativi conclusionum, habent se ut ratio formalis extrinseca illarum.

RESPONDETUR, quod licet intellectus sit causa principalis universalis efficiens assensus conclusionis, tamen quia intellectus procedit illative ex uno in aliud, determinat hanc vim illativam ab assensu praemissarum, in quibus virtualiter continetur conclusio ut manifestabile in manifestante. Et quando dicitur, quod unus actus non est operativus alterius, distinguendum est. Nam si unus actus virtute continet alium, efficere potest illum determinando potentiam et dando illi virtutem, ut se moveat de uno in aliud, non vero si virtute non contineat alium actum. Sic videmus, quod in voluntate actus intentionis est causa actus electionis, et actus imperans habet pro effectu actum imperatum. Et inter effectus caritatis ponitur a D. Thoma pax et gaudium 2. 2. q. 28. et 29., et laetitia est effectus devotionis, 2. 2. q. 82. art. 4. Et hac ratione distinguitur actus alicuius virtutis ab effectu, quod actus immediate elicitur, effectus autem mediante alio actu imperatur, et dicitur unus actus determinare et movere ad alium, quatenus prior actus respicit obiectum, sub quo virtute continetur obiectum alterius actus. Unde hoc ipso, quod per talem actum ordinatur potentia ad obiectum, habet in se virtutem, ut determinet ad obiectum contentum sub illo. Et sic ex ista ordinatione seu determinatione relicta ex tali actu, sive relinquatur per aliquem modum impressum sive per aliquam speciem repraesentantem actum praeteritum, movetur et determinatur potentia ad prodeundum in alium actum.

Ad confirmationem respondetur, quod praemissae dant medium specificativum, si sumantur ex parte obiecti cogniti; obiectum enim specificat actum et formalizat. Ceterum ex parte assensus, quo tale obiectum cognoscitur, non repugnat, quod effective influat ordinando potentiam ad elicentiam alterius actus et per modum luminis interioris illustrando formaliter, id est intra inhaerendo, et non obiective.

Secundo arguitur, quia si praemissae efficienter influunt in conclusionem, sequitur, quod assensus praemissarum debeat simul existere, quando elicitur assensus conclusionis, quia causa effectiva non influit nisi existendo. Hoc autem est falsum quia cognitio praemissarum transit adveniente conclusione, cum per discursum et motum de uno ad aliud transeatur, nec intellectus possit simul multa intelligere, ut D. Thomas docet 1. p. q. 85. art. 4. Ex quo ulterius sequitur, quod non possit minor simul cognosci cum conclusione, contra id, quod docet Philosophus in 1. Poster. cap. 1.⁷ et ibi D. Thomas lect. 2.⁸, quia non contingit simul esse duplicem cognitionem, cum non possimus multa ut multa intelligere. Si autem non est duplex cognitio, neque est efficientia unius in aliam. Et tunc saltem una praemissarum non influit effective, scilicet minor, sola autem maior sine minori non potest effective influere in conclusionem, quia in sola maiori non est dispositio praemissarum.

Secundum inconveniens est, quia si principia sunt causa effectiva conclusionis, non possunt esse causa univoca, cum assensus principiorum sit alterius speciei ab assensu conclusionum, utpote ab habitibus diversae speciei orti. Ergo erunt causa aequivoca respectu conclusionis. Quod stare non potest, quia causa aequivoca non est proxima et immediata, sed universalis; inter praemissas autem et conclusiones nihil mediat.

Denique si praemissae sunt causa effective, potest Deus illarum efficientiam supplere in conclusionem, et sic inferetur conclusio sine praemissis, quod repugnat.

RESPONDETUR ad primum inconveniens, quod quando infertur conclusio, existit causa influens, quia minor et conclusio simul tempore cognoscuntur, licet prius natura, ut ex Philosopho docet D. Thomas 1. Poster. lect. 2.⁹, quod intelligitur de minori, ut continet in se virtute maiorem, quam determinat, de quo seq. art. dicetur. Neque ad discursum requiritur, quod unus actus transeat post alium secundum successionem temporis, sed secundum successionem vel causalitatem cognitionum et obiectorum, licet utraque cognitio simul duret. Si tamen cognitio inferens non maneat actu, manebit in virtute et determinatione, qua intellectum determinat ad inferendam conclusionem. Nec Divus Thomas negat plura posse simul cognosci simultate temporis, sed simultate cognitionis et repraesentationis, et hoc quando non sunt ordinata vel unita in aliqua ratione, sed inter se disiuncta et separata. Unde licet simul tempore cognoscatur minor et conclusio, tamen potest esse causa effectiva illius, quia est prior natura, licet simul tempore, et est actus distinctus.

Ad secundum inconveniens dicitur, quod praemissae sunt causa efficiens conclusionis per modum virtutis et instrumenti; virtus autem instrumentalis aequivoca potest esse immediata et proxima respectu sui effectus, sicut calor in animali generat carnem et lux calorem immediate et proxime. Quomodo autem isti assensus seu actus attingant actione aliqua conclusionem, de quo aliqui dubitant, respondetur non attingere actione aliqua transeunte, sed ipsamet actione immanenti, qua conclusio procedit ab intellectu, procedit etiam ab habitu effective ut adiuvante, et ab actuali assensu praemissarum ut a lumine actu illustrante et praebente vim effectivam potentiae et determinativam illius.

Ad ultimum inconveniens dicitur, quod non omnis efficientia potest sub omni modo suppleri a Deo, scilicet quando efficientia importat seu connotat specialem aliquem modum seu dependentiam, sub qua Deus non potest efficere, sicut potest Deus producere hominem, sed non generare corporaliter ut pater, et potest concurrere ad discursum, sed non discurrere. Et similiter non potest conclusionem ut illatam sine praemissis producere.