Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Omissa oppositione contradictoria, de qua plura egimus in q. 7. Summul.¹, et relativa, de qua satis dictum est supra q. 17.², circa reliquas breves aliquas quaestiunculas resolvemus.

Primo ergo inquires, an sit adaequata et sufficiens ista divisio oppositionis in illa quatuor membra posita in capite de Oppositis.

Respondetur affirmative. Et sufficientiam eius colligit S. Thomas 5. Metaph. lect. 12.³, quia quod opponitur alteri, vel opponitur ratione dependentiae aut remotionis, quia scilicet tollit illud. Si ratione dependentiae, id est quia non potest esse sine illo, non quia causatur ab illo, sic sunt opposita relative. Si ratione remotionis, vel unum removet alterum totaliter tollendo, et est oppositio contradictoria, quae est summa. Si aliquid relinquitur, vel relinquit subiectum, in quo conveniunt, sed non entitatem et genus, in quo non conveniunt, et sic est privatio et habitus, quia eidem subiecto possunt convenire, sed inter se unum est carentia, alterum positio; vel conveniunt in eodem genere et eidem subiecto, et sic sunt contraria.

ALII sic colligunt: Oppositio vel est inter ens et ens, vel inter ens et non ens. Secundo modo dupliciter, vel inter ens et non ens absolute, et sic est contradictio, vel in subiecto determinato et capaci utriusque, et sic est privatio. Primo modo etiam dupliciter, vel inter ens et ens, quae se mutuo expellunt, et sic sunt contraria, vel quae se mutuo respiciunt, et sic est relativa oppositio.

Secundo inquires, an haec divisio sit univoca vel analoga.

Respondetur S. Thomam opusc. 37. cap. 2.⁴ facere eam analogam, quia contradictoria est oppositio simpliciter, cum simpliciter tollat, quod alterum ponit. Reliquae vero oppositiones in tantum habent de oppositione, in quantum participant aliquid de contradictione, scilicet de negatione alterius, licet non ita simpliciter sicut contradictoria; si enim non negarent et tollerent aliquid, non opponerentur. Unde relativa minimam oppositionem dicunt, quia ad invicem non se tollunt, sed se respiciunt, licet diversitatem exigant extremorum.

ALII probant, quia oppositio convenit rebus diversorum praedicamentorum, et quaedam opposita sunt realia, quaedam rationis. Sed hoc materialiter se habet ad oppositionem. Et saepe contingit ea, quae in ratione entis materialiter non sunt univoca, esse formaliter univoca in ratione oppositi vel scibilis vel intelligibilis aut alterius proprietatis secutae ad ens. Quare prima probatio solidior est et vera.

Tertio inquires, quomodo sit intelligendum in istis oppositis quaedam habere medium, quaedam carere medio.

Respondetur ex D. Thoma cit. opusc. 37. cap. 1.⁵, quod carere medio est nullo modo convenire, et quando magis aliqua carent medio, tanto minus conveniunt. «Medium», inquit D. Thomas, «ostendit distantiam convenientiae et ideo minuit rationem oppositionis. Cum igitur in omnibus aliis oppositionibus sit invenire medium, ideo omnes diminuunt de ratione oppositionis contradictoriae. Unde sequitur, quod quando dicimus non dari medium, est, quia hoc ita perfecte tollit illud, quod nihil relinquit de illo, nec formaliter nec virtualiter. Et ideo posito uno extremo necesse est tolli aliud, et e contra; et sic dicuntur aliqua esse immediate opposita. Et similiter contraria immediata sunt, quorum alterum necesse est esse in subiecto, licet in ratione oppositi medium habeat contrarietas, in quantum convenientiam aliquam habent in eodem genere et etiam esse possunt in eodem subiecto.

Quarto inquires, in quo consistat discrimen inter oppositionem privativam et contradictoriam, cum in utrisque alterum extremum sit negatio, quae totaliter tollit oppositum.

Respondetur, quod privatio dicit ex parte unius extremi negationem, sed aliter modificatam quam in contradictoriam, et ideo aliam oppositionem constituit. Modificatio autem est ex parte subiecti, quod connotat, scilicet quod sit in subiecto apto ad formam, qua privat. Unde licet formam totaliter tollat non minus quam contradictio, tamen quia non tollit aptitudinem ad istam formam, sed relinquit capacitatem ad illam, ideo licet tollat formaliter totam formam, virtualiter tamen aliquid illius relinquit. Sicut etiam privatio in fieri, id est, quae tollit formam disponentem, et quae se habet quasi ut fieri ad ulteriorem formam, licet totaliter tollat dispositionem sibi oppositam, numquam tamen pervenit ad tollendam formam in facto esse, scilicet ad quam tendit dispositio, sicut privatio sanitatis licet tollat sanitatem, non tamen vitam, et peccatum licet tollat virtutem, non tamen ordinem ad bonum.

Quinto inquires, quomodo intelligatur dictum Philosophi, quod non datur regressus a privatione ad habitum, cum hoc instetur in multis privationibus, sicut a tenebris ad lucem, a quiete ad motum, ab ignorantia ad scientiam datur regressus.

Respondetur D. Thomam in 8. Metaph. lect. 4.⁶ et opusc. 37. cap. 1.⁷ distinguere inter privationes, quod aliquando subiectum aeque immediate est capax utriusque, scilicet privationis et formae; aliquando vero est aliquis ordo necessario servandus in receptione formae et privationis, v. g. non potest mors esse in subiecto, quod prius non vixerit, nec caecitas in aliquo, quod prius non viderit, vel sibi debebatur visus, qua ratione catulus ante nonum diem non dicitur caecus, sed non videns, postea vero si caret visu, caecus dicitur. At vero ut in subiecto sit privatio lucis vel motus vel scientiae, non requiritur, quod prius fuerint istae formae in subiecto, sed potest indifferenter incipere a forma vel privatione. In his ergo secundis datur regressus a privatione ad habitum, et e contra; in primis vero non, quia privatio habetur ordine quodam post formam. Unde ablata forma non remanet potentia ad illam, quia non remanet ordo, eo quod ordo est, ut post formam habeatur privatio, non post privationem forma. Vel secundo, ut dicit D. Thomas q. 2. de Malo, art. 12. ad 3.⁸, quaedam privationes tollunt habilitatem seu potentiam (id est formam ordinantem seu habilitantem per se primo ad aliud), sicut caecitas visum, surditas auditum. Quaedam privatio solum tollit actum (id est formam, quae praecise dat actum, seu habitum non potentiam primam et per se ad actum), sicut est privatio gratiae, privatio lucis, privatio motus et similes. Et primi generis privationes non admittunt regressum ad habitum, secundi vero generis possunt admittere.

Relictis aliis, quae difficultate vacant, circa modos prioritas et simultatis haec tria adverte:

Primum praecipuos modos prioritatis reduci ad duos, scilicet ad prioritatem temporis et naturae. Et prioritas durationis dicitur prioritas in quo, prioritas naturae dicitur a quo, quia illa prima dicitur antecedentia in essendo, haec in causando. Et licet Philosophus dixerit, quod prius natura dicitur, quod convertitur cum alio, est tamen causa illius, et sic videri posset hanc prioritatem solum inveniri in causis adaequatis ad effectum; causae enim, quae non sunt adaequatae, proprie non convertuntur, sicut calor non convertitur cum motu, licet causetur ab illo, quia non ab illo solum causatur; extenditur tamen haec prioritas ad omnem causalitatem seu ad omne genus dependentiae et antecedentiae, sive causa convertatur secundum adaequationem cum effectu sive non, ad minus enim potest converti cum effectu in simultate durationis et productionis. Et sensus Philosophi videtur esse, quod ista prioritas est prioritas causalitatis, etiamsi alias convertantur vel habeant simultatem causa et effectus, sive in duratione sive in adaequatione. Quodsi prioritas naturae est antecedentia causae, cum causae ad invicem sint causae in diverso genere causandi, ad invicem sunt priores et posteriores in hac prioritate naturae. Nec tamen sequitur, quod sit aliquid prius seipso vel causet seipsum, quia est haec concausatio in diverso genere, quae non potest redire ad seipsum, ut in 2. Phys. latius expendetur.¹

Secundum est dari prioritatem, quae vocatur rationis. Sed haec non est aliud quam distinctio rationis, qua unum sine alio concipitur seu prius alio, et alii vocant signa rationis, id est conceptus et significationes rationis, quae maxime in distinctione divinorum in usu sunt. Denique solet poni prioritas originis in processione personarum divinarum, in qua sine antecedentia durationis vel causalitatis datur processio. Sed quia in divinis, ut fides docet, nihil est prius aut posterius, convenientius vocatur ordo originis quam prioritas. Et ita absolute dixit S. Thomas 1. p. q. 42. art. 3., «quod in divinis oportet esse ordinem originis absque prioritate».

Tertium est, quod simultas non opponitur praecise prioritati. Nam priori formaliter opponitur posterius, simultas vero directe opponitur successioni inter prius et posterius. Ideo modi simul sunt tres tantum, ut diximus in textu. Et tamen primus modus simul, qui est tempore, opponitur primo modo prioritatis, secundus opponitur secundo et quinto, qui sunt prioritatis naturae, tertius, scilicet simultas ordinis, opponitur tertio modo prioritatis. Sed quarto modo prioritatis, scilicet dignitati, non opponitur simultas, quia ibi non est successio, et tamen par dignitas potest in hoc modo dici simultas in dignitate.