Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

PRIMA SPECIES.

Prima species est habitus et dispositio. Solet autem multiplex ACCEPTIO HABITUS derivari, sed ad duo capita omnes acceptiones reducuntur; dicitur enim habitus seu habere praedicamentaliter et postpraedicamentaliter. Postpraedicamentaliter est idem quod modus possessionis, et numerantur ab Aristotele octo modi in ult. cap.¹ Praedicamentaliter uno modo significat ultimum praedicamentum, quod est vestitum esse et habitum induere. Alio modo pro specie quadam qualitatis, secundum quam aliquis bene vel male se habet.

Similiter DISPOSITIO potest generaliter sumi; et sic est ordo habentis partes, ut Philosophus dicit 5. Metaph. textu 24.² et sic etiam inveniri potest in quantitate et in situ. Secundo specialiter sumitur pro eo, quod est bene vel male disponi; ex modo enim habendi partes contingere solet, quod aliquid bene vel male se habeat. Sed tamen est differentia inter habitum et dispositionem, quod habitus dicitur, quando aliquid firmiter tenetur et possidetur, alioquin simpliciter illud non habemus; dispositio autem cum ex genere suo sit tendentia ad formam, ad quam disponit et ordinat, nondum firmiter et perfecte habet formam. Et inde est, quod habitus dicitur qualitas difficile mobilis, dispositio vero facile mobilis.

Duplex autem se offert DIFFICULTAS in praesenti: Prima circa rationem genericam, an ista prima species sit qualitas operativa. Secunda circa rationes differentiales, utrum differant essentialiter habitus et dispositio.

Circa primum plures censent habitum consistere in ratione principii operativi, sed superadditi, non innati, in quo distinguunt illum a secunda specie, quae est innatum principium operandi.

Nihilominus S. Thomas oppositum docet 1. 2. q. 49. art. 2. Et generaliter RATIO esse potest, quia aliquae qualitates huius speciei non sunt operativae, sicut sanitas et pulchritudo, quas Philosophus expresse ponit in prima specie 7. Phys. textu 17.³, citatus a D. Thoma 1. 2. q. 50. art. 1., et similiter gratia in supernaturalibus. Specialiter autem probatur, quod etiam habitus, quando est operativus, primo et per se non est principium operandi, sed bene vel male disponendi naturam, quae tamen, quia est potentia operativa, debet bene disponi in operando. Et ratio est, quia, ut dicit Philosophus loco cit., habitus tam animae quam corporis sunt dispositiones perfecti ad optimum; dicitur autem „perfecti”, quod est dispositum secundum naturam. Unde quia natura et forma sunt finis, cuius gratia aliquid fit, ideo in prima specie consideratur bonum et malum, quia bonum sumitur secundum rationem finis; et ita secundum habitum et dispositionem dicitur aliquid bene vel male haberi, id est convenienter ad formam et finem. Et hinc est, quod habitus et dispositio possunt habere rationem operativi, eo quod finis naturae est operatio vel operatum, aut quia natura, quam disponit habitus, est potentia activa, quae convenienter ordinatur ad suam operationem. Et sic habitus dicitur dari non ad agendum simpliciter, sed tali modo, scilicet convenienter vel disconvenienter, quia, licet influat in substantiam actus, non tamen sicut principium primum operandi, quod est potentia, sed ut praesupponens potentiam et illam convenienter disponens.

Circa secundum Scotus q. 9. huius praedicam. et alii multi existimant habitum et dispositionem solum accidentaliter differre; et favet huic sententiae D. Thomas q. 7. de Malo art. 2. ad 4.⁴ Fundamentum est, quia eadem entitas numero, quando firmiter habetur in subiecto, dicitur habitus, quando non firmiter, dispositio, sicut de scientia tradit Philosophus in hoc cap. de Qualitate⁵, quod cum parum retinetur in subiecto, non est habitus, sed dispositio, cum vero diuturnior redditur, est habitus.

Confirmatur, quia facile et difficile mobile a subiecto sunt differentiae, quae in aliis etiam generibus et differentiis inveniuntur, sicut passio et passibilis qualitas, motus tardus vel velox, quae dicuntur diu perseverare vel cito transire. Ergo non possunt esse differentiae essentiales huius primae speciei; neque enim differentia essentialis extra suam essentiam invenitur.

Nihilominus oppositum sentit ipse D. Thomas et communiter thomistae 1. 2. q. 49. art. 2. ad 3., ubi inquit, quod «dispositio potest intelligi dividi contra habitum dupliciter, uno modo sicut perfectum et imperfectum in eadem specie, ut scilicet dispositio dicatur retinens nomen commune, quando imperfecte inest, habitus autem quando perfecte, ut non de facili amittatur, et sic dispositio fit habitus, sicut puer fit vir. Alio modo possunt distingui sicut diversae species unius generis subalternae, ut dicantur dispositiones illae qualitates primae speciei, quibus convenit secundum propriam rationem, ut de facili amittantur, quia habent causas transmutabiles, ut aegritudo et sanitas. Habitus vero dicuntur illae qualitates, quae secundum suam rationem habent, quod non de facili transmutantur, quia habent causas immobiles, sicut scientia et virtutes, et secundum hoc dispositio non fit habitus, et hoc videtur magis consonum intentioni Aristotelis». Ita D. Thomas, qui idem docet in quaest. de Malo supra cit.⁶, licet etiam oppositam opinionem admittat, sed non resolutive, ut hic.

Ex quo colligitur, in quo consistat esse facile vel difficile mobile ex natura rei, quod tam anxie auctores oppositi inquirunt et urgent. Dicimus enim, quod esse difficile mobile ex natura rei, est ex propriis et intrinsecis principiis habere causas sui non facile transmutabiles. Et Caietanus in cap. de Qualitate hoc explicans dixit, quod aliquando qualitas ex specie sua requirit causas difficilis transmutationis, aliquando habet difficilem transmutationem ex aliqua conditione individuali, quia in hoc subiecto habetur dispositio aliqua seu causa perseverandi, non vero ex natura qualitatis postulatur. Unde facile et difficile mobile non est idem quod multum vel parum durare, hoc enim per accidens est. Potest enim aliquid, quod est dispositio, longo tempore durare et habitus parvo, quia cum duratio sit continuatio in esse, et hoc dependeat a causis extrinsecis conservantibus, plerumque aliquid, quod de se non petit causas immobiles et perseverantes, invenit in aliquo subiecto causam et dispositionem conservantem diu; sicut lux in aere, si luminosum diu perseveret, et actus videndi, si voluntas diu applicet ad videndum, et aegritudo ordinaria, si aliquis non utitur medicamento, sed cibo saluti contrario. Ergo non consistit ratio habitus in hoc, quod difficile removeatur, sed quod difficile mobilis sit, nec quod dispositio facile mutetur, sed quod facile sit mobilis, ex ordine scilicet ad causas suas intrinsecas, non ex aliquo extrinseco per accidens faciente, quod actu duret vel non duret. Et sic videmus scientiam esse ab intrinseco habitum, quia procedit ex causis evidentibus, quae sunt firmae, et similiter virtutes, quia procedunt ex principiis practicis per synderesim notis et directis. Opinio vero et vitium de se habent causas facilis transmutationis, in quantum illud est contra rationem, hoc cum rationis formidine.

Scio aliquos alias quaerere rationes huius distinctionis essentialis, ut quod illud sit facile mobile, quod dependet in fieri et conservari a suo agente, difficile vero mobile, quod in conservari non pendet. Alii ex eo quod habitus caret contrario, dispositio non. Sed haec inania sunt; videmus enim multas dispositiones etiam in absentia agentis durare, et tamen specie ab habitu distingui, ut aegritudo et vitium et opinio, quae durant in absentia agentis. E contra vero virtutes infusae, ut gratia et charitas, pendent a suo proprio agente in fieri et conservari, sicut lux a sole, ut S. Thomas docet 2. 2. q. 24. art. 12., et tamen sunt habitus. Similiter aliqui habitus habent contrarium, ut scientia errorem, virtus vitium etc.

SED OBICIES: Nam ex sententia D. Thomae sequitur, quod actus demonstrationis sit habitus, quia generatur ex principiis immobilibus, per se scilicet evidentibus et certis. Sequitur etiam nullum dari habitum opinionis et vitii; nec species impressae erunt habitus, contra Divum Thomam 1. 2. q. 50. art. 6., quia omnia ista non habent causas immutabiles.

Respondetur actum demonstrationis et quemcumque alium actum non habere causas immobiles, quia actualis operatio est in ipsa egresione consistens, non in aliqua re producta; operatio autem de se mutabilis est, quia est in via et in fieri, non factum esse, licet circa aliquod obiectum immobile versetur. Habitus vero non se habet ut exercitium et operatio, sed ut forma producta, quae immobiliter determinatam relinquit potentiam. Ceterum, quod attinet ad opinionem et vitium, dicimus probabilius videri, quod non sunt habitus, quia ex natura sua non habent firmam adhaesionem, sed cum formidine, licet ex multiplicatione actuum possint acquirere firmitatem quantum ad modum et statum accidentalem. Et ita aliquando D. Thomas docet ex actibus multiplicatis generari habitum opinativum, ut 1. 2. q. 51. art. 3. et q. 53. art. 1. Sed loquitur de habitu secundum modum, non secundum essentiam, quia cum opinio non habeat principia immobilia ex vi suae speciei, licet ratione alicuius extrinsecae causae possit individualiter firmari in aliquo subiecto, ideo simpliciter non est habitus. Et idem dicendum de vitio, quatenus moralitatem habet contrariam rationi, et sic non habet firma principia, licet ex parte boni sensibilis possit in sensualitate firmari, quod est secundum quid esse firmum. Unde aliud est, quod opinio possit habere modum habitus, id est diuturnitatem, et scientia non, aliud quod habeat naturam habitus, id est ex intrinsica natura et principiis habeat firmitatem.

AD ARGUMENTUM VERO A PRINCIPIO negatur eandem entitatem posse esse habitum et dispositionem ex natura sua et intrinsesis principiis, sed solum quoad statum. Et Philosophus communiter attulit exempla secundum firmitatem vel facilitatem ex parte status, quia notior est, ut inde manuduceret ad occultiorem, quae est ex vi naturae. Et sic Divus Thomas 1. 2. q. 50. art. 1. ad 2. dicit, quod Philosophus appellavit sanitatem habitum, sed ut habitum, ut in graeco habetur. Et eodem modo scientias non perfecte habitas non vocavit habitus quoad statum, licet non neget esse habitus quoad naturam, ut etiam solvit Caietanus super hoc cap. de Qualitate.

Ad confirmationem respondetur, quod facile et difficile mobile per se primo inveniuntur in motu, ut dicit D. Thomas 1. 2. q. 49. art. 2. ad 3. Per eas tamen circumloquimur differentias proprias qualitatis, applicando illis nomina motus, non rem. Invenitur autem similiter in aliis speciebus qualitatis facile et difficile mobile quantum ad modum diuturnitatis vel facilitatis, non tamen quoad intrinscam rationem disponendi bene vel male subiectum, quod est essentiale primae speciei.

SECUNDA SPECIES.

Dicitur potentia et impotentia. Et nomine potentiae intelligimus illud principium proximum operandi, quo constituitur subiectum non ad bene vel male operandum, sed simpliciter ad vere operandum ipsam substantiam operationis. Quomodo autem substantia per se non possit operari, sed indigeat qualitate superaddita, ut exeat in actum, tamquam principio eliciente, ad libros de Anima pertinet et ad Metaphysicam, viderique potest S. Thomas 1. p. q. 54. et q. 77. Nomine potentiae comprehenditur tam potentia activa quam passiva; dari enim passivam potentiam in genere qualitatis nobis ostendunt potentiae operativae immanentes, id est receptivae eius, quod eliciunt. An vero detur aliqua qualitas, praesertim ordinis naturalis, quae pure sit potentia passiva et nullo modo activa, non est praesentis loci discutere, sed in 5. Metaph.; sicut neque de potentia neutra agere ad praesens spectat, quae ideo neutra dicitur, quia caret inclinatione ad actum, sed est pure indifferens, non quae neque sit activa neque passiva, sicut Scotus posuit, contra quem agit Caietanus tom. 3. opusc. tract. 3. q. 1.

Nomine autem impotentiae non intelligimus puram carentiam potentiae, sed potentiam imbecillem et imperfectam, sicut hebetudo ingenii, potentia generandi debilis et similia. Unde constat inter potentiam et impotentiam sic acceptam non intercedere specificam distinctionem ex vi potentiae et impotentiae praecise; eadem enim potentia imperfecta et imbecillis sublata imbecillitate reditur perfecta. Non est autem locus in potentia ad distinguendum, sicut in habitu, immobilitatem et firmitatem ex statu accidentali vel ex visceribus et intrinsesis principiis naturae. Nam cum omnis potentia sit quasi propria passio, orta et innata ex principiis naturae, si potentia naturalis sit, omnis potentia habet firmitatem intrinscam, et cum non paulatim acquiratur sicut habitus, non habet ratione status et imperfectae acquisitionis imperfectam firmitatem, licet possit impediri ex aliquo extrinseco et debilitari, et tunc erit impotentia, quae solum ab extrinseco differt a potentia. Verum quidem est ex natura imperfectiori oriri potentiam minus perfectam, quae comparative ad alterius naturae potentiam videatur impotentia. Sed haec proprie impotentia non est, siquidem in suo genere habet vires seu potestatem debitam, licet minorem alterius generis potentia; ut si dicamus formicam minus posse quam leonem, non dicitur simpliciter impotentia illa, quae est in formica, cum in suo genere potentia sit, alias solum summa potentia esset potentia.

Ex quo patet, quomodo differat prima species qualitatis a secunda. Prima enim simpliciter non est principium operandi, sed convenienter disponendi naturam, sive activa sit sive non activa; potentia autem est simpliciter principium operandi vel patiendi. De virtutibus autem infusis, quomodo potentiae non sint, sed habitus, et de charactere, quomodo ad potentiam reducatur, iam supra diximus, neque hoc logici negotii est, sed theologi. Quomodo vero Philosophus 5. Metaph.⁷ numerans species qualitatis potentiam praetermiserit, respondet S. Thomas ibi lect. 16.⁸, quia paulo ante egerat latius de potentia illamque explanaverat.

TERTIA SPECIES.

Est passio et passibilis qualitas. Et relictis variis acceptionibus passionis, quas Philosophus numerat 5. Metaph. textu 26.⁹ et ibi D. Thomas lect. 20.¹⁰, in praesenti passio sumitur pro qualitate, secundum quam fit alteratio. Licet enim passio communiter accipi possit pro omni receptione formae, ut est ab aliquo agente, et sic est praedicamentum passionis; specialiter tamen accipitur pro ea passione, quae fit cum transmutatione aliqua alterationis, hoc enim communiter pati dicimus, quod a sua dispositione alteratur et removetur. Et ex hoc actus appetitus sensitivi specialiter vocantur passiones, quia fiunt cum aliqua transmutatione corporali, ut S. Thomas docet 1. 2. q. 22. art. 2. Dicitur etiam proprietas rei propria passio, quia illam recipit subiectum ut propriam.

DUO ERGO EXPLICANDA SUNT: Primum, in quo proprie consistant istae species; secundum, quomodo inter se differant passio et passibilis qualitas.

Quidam enim dicunt tertiam hanc speciem esse qualitatem ordinatam ad perficiendum et ornandum subiectum, quae neque est potentia, neque habitus nec figura. Sed hi non explicant, quid sit ista qualitas, sed quid non sit. Alii dicunt consistere in hoc, quod sit qualitas causata ex alteratione vel causans illam. Et favet S. Thomas opusc. 48. de Qualitate cap. 4.¹¹ et 5. Metaph. lect. 16.¹² et 1. 2. q. 50. art. 1. ad 3. Alii sumunt hanc qualitatem non ratione alterationis, sed prout causat passionem in sensu, et ita solum comprehendit qualitates sensibiles, a quibus sensus nati sunt immutari. Ita in schola Scoti. Et favet etiam S. Thomas 3. p. q. 63. art. 2. ad 2., ubi docet, quod in hac specie qualitates non sunt nisi sensibiles passiones vel sensibiles qualitates. Tandem alii, ut Caietanus super hoc cap. de Qualitate, sumunt hic passionem et passibilem qualitatem pro ea, quae nata est causari vel causare passionem appetitus. Et quatenus obiective excitat vel incitat has passiones, dicitur passio vel passibilis qualitas. Aliqui recentiores hoc sequuntur, suppresso nomine Caietani.

Omnes istae expositiones probabiles sunt nec multum discordant. Ceterum cum actus appetitus sensitivi habeant duo, scilicet actum immanentem, quod est formalius, et immutationem corporalem, quod materialiter se habet, et ab illa nomen accipiunt passionis, ut S. Thomas docet q. 22. cit. ex 1. 2., oportet, quod qualitates non denominentur passibiles ab actu immanenti praecise, sed ab alteratione et immutatione corporali, cum qua ingitur actus ille appetitus. Unde praecipue et magis originaliter dicetur ista qualitas esse passibilis ab alteratione, cum etiam ex alteratione adiuncta actus appetitus denominentur passiones. Quare melius explicatur ratio huius tertiae passionis ex D. Thoma 5. Metaph. lect. 16.¹³ et opusc. 48. cit.¹⁴, quod qualitas subiecti, ut moti et alterati, est qualitas hanc speciem constituens. Et quia omnes alterationes corporales sunt sensu perceptibiles, saltem secundum gustum et tactum, aliae etiam solum secundum visum, ut illuminatio, coloratio etc., inde est, quod in hac specie solum dicuntur poni qualitates sensibiles, ut in cit. loco 3. p. dixit S. Thomas. Et cum alteratio secundum qualitatem praecedat passionem secundum sensum, utpote eius obiectum, et posita passione alterationis sufficienter intelligatur, unde denominetur passibilis qualitas et passio, ab illa primordialius sumitur ratio istius qualitatis, scilicet quia causat vel causatur ab alteratione; inde vero sequitur, quod causet passionem in sensu.

Circa distinctionem inter ipsam passionem et passibilem qualitatem communis sententia est solum differre accidentaliter et penes causas extrinsecas durationis. Nam specifice eiusdem rationis sunt rubor causatus ex verecundia, qui cito transit, et causatus ex bono temperamento, qui diu durat. Sed quia passio cito transit, dixit Aristoteles ab ea nos non denominari quales, quia a transeunte non fit denominatio simpliciter, quae statum requirit.

QUARTA SPECIES.

Dicitur forma et figura. Sumitur autem forma tripliciter: Primo pro forma substantiali, quae simpliciter dat esse. Secundo pro quocumque actu informante. Tertio pro illa convenienti dispositione quantitatis, qua aliqui dicuntur bene formati vel formosi.

Figura sumitur dupliciter: Uno modo pro signo, sicut dicitur 1. Cor. 10.: «Omnia in figura contingebant illis». Secundo pro modo resultante ex terminatione quantitatis. Et haec vel potest esse intrinsica, sicut figura manus in se, et sic est qualitas; vel extrinseca et situatis, sicut eadem manus complicata vel dilatata diversam figuram situalem exhibet. Et haec secunda potest variari invariata prima vel etiam totaliter tolli, ut a corpore Christi in Eucharistia.

In praesenti figura sumitur secundo modo et forma tertio. Et differunt iuxta communem sententiam solum accidentaliter. Dicit enim figura terminationem quantitatis seu modum illius praecise et quasi mathematice sumptum. Forma addit, quod sit dicta terminatio cum debita proportione quasi formositate. Unde non abstrahit a sensibilibus qualitatibus, sed illis modificatur, et sic figura formata seu cum proportione facta dicitur forma; et proprie invenitur in artificialibus, ut figura domus vel turris dicitur forma. De quo D. Thomas 7. Phys. lect. 5.¹⁵

COORDINATIO PRAEDICAMENTI QUALITATIS.

Genus generalissimum est qualitas. Dividitur in quatuor genera immediate, quae sunt habitus et dispositio, potentia et impotentia, passio et passibilis qualitas, forma et figura. Et unumquodque istorum generum dividitur in varias species, quas in singulis generibus non possumus prosequi.

Sed solum advertendum est, quod IN DUOBUS ULTIMIS GENERIBUS tantum ponuntur corporales qualitates, quia tertia species ex alteratione causatur vel causat primo et per se. Forma autem et figura ex terminatione quantitatis resultat.

IN DUOBUS VERO PRIMIS GENERIBUS et corporales et spirituales qualitates potest inveniri. Habitus ergo potest dividi in operativum et non operativum. Non operativus in corporalem, ut pulchritudo, sanitas, et in spiritualem, ut gratia. Operativus similiter in sensibilem et spiritualem. Sensibiles in varios habitus appetitus sensitivi, ut temperantia, fortitudo, etc.; spiritualis in intellectualem et moralem. Intellectualis in quinque species, scilicet sapientiam, scientiam, intellectum, prudentiam et artem. Moralis dividitur in bonum et malum. Malus (si vere est habitus) per omnia genera vitiorum; bonus per omnia genera virtutum moralium, ut iustitia, religio, pietas etc. Et his annumerantur virtutes supernaturales eis correspondentes.

Potentia dividitur in activam et passivam, activa in incorpoream et corpoream. Sub corporea vitales et non vitales, sub vitalibus sensitivae, vegetativae etc. Vegetativae, ut nutritiva, generativa etc. Sub sensitivis sensus interiores et exteriores et appetitus sensitivus. Sub incorporea voluntas et intellectus, et reductive supernaturalis potentia, quae est character. Aliqui etiam reducunt ad hoc genus species impressas, quia complent potentiam cognoscitivam, sed verius est, quod non dant illi principium operandi, sed disponunt ex parte obiecti, ideoque quando dantur permanenter, pertinent ad habitus, ut S. Thomas ponit 1. 2. q. 50. art. 5. et 6.