Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Ad exacte explicandam rationem intuitivi et abstractivi oportet videre differentias, quae illis formaliter conveniunt inter se. Solent autem QUATUOR DIFFERENTIAE numerari: Prima ex parte causae, quia intuitiva producitur a praesentia obiecti, abstractiva vero a speciebus in absentia obiecti relictis. Secunda ex parte effectus, quia intuitiva est clarior et certior quam abstractiva. Tertia ex parte ordinis, quia intuitiva est prior quam abstractiva; omnis enim cognitio nostra ortum habet ab aliquo sensu exteriori mediante intuitiva cognitione. Quarta est ex parte subiecti, quia intuitiva potest inveniri in omnibus potentiis, sive sensitivis sive intellectivis, abstractiva vero non potest inveniri in sensibus externis.

Istae autem quatuor differentiae supponunt principalem differentiam, quae ex re attacta desumitur et in definitionibus istarum notitiarum explicatur, nempe quod intuitiva sit de re praesenti, abstractiva vero de re absenti. Et quidem tres primae differentiae non sunt ita intrinsceae, quin possint aliquando deficere in istis notitiis, licet plerumque in nobis inveniantur. Potest enim infundi a Deo species repraesentans rem aliquam seu quidditatem abstractive, imo et praesentiam rei per modum quidditatis, antequam repraesentetur res aliqua intuitive, nec minorem claritatem et certitudinem tribuere notitiae abstractivae quam intuitivae, sicut et ipse Deus non minus clare cognoscit res possibiles quam futuras.

Quare praecipuae differentiae reducuntur ad illas duas: nempe ex parte obiecti, quod intuitiva versetur circa praesentiam rei; et ex parte subiecti, in quo possunt tales notitiae reperiri, praesertim circa sensus externos, an possit in illis reperiri notitia abstractiva.

CIRCA PRIMUM plerique existimant ad notitiam intuitivam solum sufficere praesentiam rei obiectivam, non vero requiri praesentiam rei physicam, id est sufficere, quod praesentia sit cognita, non vero requiri, quod sit coexistens ipsi notitiae. Ex quo sequitur posse essentialiter dari notitiam intuitivam de re physice absenti.

ET CIRCA SECUNDUM aliqui existimant posse per potentiam Dei rem physice absentem attingi a sensu externo, dummodo repraesentetur ut praesens. Videantur Conimbric. 2. de Anima cap. 3. q. 3. art. 1. et 2.

Breviter tamen (quia res ista magis pertinet ad libros de Anima) duplici conclusione respondetur:

PRIMA EST: Cognitio intuitiva non solum petit praesentiam obiectivam sui obiecti, sed etiam physicam, atque ita de praeterito et futuro nulla datur intuitio, nisi reducatur ad aliquam mensuram, in qua sit praesens.

Haec conclusio communiter deducitur ex doctrina D. Thomae 1. p. q. 14. art. 13. Et ibi communiter eius discipuli, qui ad ponendam in Deo visionem rerum futurarum dicunt eas debere esse physice praesentes in aeternitate; de futuro enim ut futuro non potest dari aliqua visio. Et certe discursus D. Thomae in illo art. id necessario exigit. Probat enim D. Thomas, quod Deus cognoscit omnia futura ut praesentia, quia non cognoscit ea in suis causis, sed in seipsis, prout unumquodque eorum est in actu in seipso, et quia sua cognitio mensuratur aeternitate, aeternitas autem ambit totum tempus, omnia autem, quae sunt in tempore, sunt Deo ab aeterno praesentia.

Qui discursus si solum procedit de praesentia obiectiva, penitus est inefficax, quia probaret idem per idem, siquidem cum intendat probare, quod Deus videt futura ut in seipsis praesentia, quod est habere earum praesentiam in cognitione et obiective, id probaret, quia sunt in aeternitate obiective praesentia, id est cognitioni praesentia, et sic probaret esse praesentia obiective, quia sunt praesentia obiective.

ET SUMITUR FUNDAMENTUM conclusionis ex hoc, quod apud omnes convenit notitiam intuitivam debere respicere obiectum praesens. Visio enim debet attingere res in seipsis, et secundum quod extra videntem sunt; habet se enim intuitiva visio sicut experimentalis cognitio, imo est ipsamet experientia. Non est autem intelligibile, quod detur experientia nisi de rei praesentia, absens enim ut absens quomodo sub experientia cadere potest? Ex hoc autem, quod apud omnes notum est de ipsa visione, deducitur manifeste requiri physicam obiecti praesentiam nec posse intelligi, quod sufficiat obiectiva.

Etenim praesentia rei solum dupliciter cognosci potest, vel in actu signato, ut quidditas quaedam, vel prout exercetur et afficit ipsam rem illamque in se reddit praesentem. Et primum deservit abstractive notitiae, quia proprium est abstractivae cognitionis considerare res per modum quidditatis et naturae, sicque etiam ipsam praesentiam ut rem et quidditatem quamdam considerat, et salvatur abstractiva cognitio etiam respectu praesentiae consideratae, ut res quaedam est et ut obiectum, de quo agatur, ut patet cum modo per discursum vel per fidem intelligo Deum esse praesentem et animam meam esse praesentem in me, et tamen nec Deum nec animam video intuitive.

Requiritur ergo ad rationem intuitivi secundum, scilicet ut res aliqua attingatur sub ipsa praesentia, ut scilicet ab ipsa praesentia afficitur et in ipsa re physice exercetur. Si autem sic attingatur praesentia, non potest attingi ut adhuc est intra causas et per modum futuri, nec ut transivit et habet modum praeteriti, quia neutrum est videre rem in seipsa nec ab ea moveri aut attingi nisi prout in alio. Nam futurum sub ratione futuri non potest intelligi nisi in causis, in quibus continetur. Essentialiter enim futurum dicitur illud, quod nondum est extra causas, sed adhuc est intra illas, quae tamen ordinantur ad producendum rem ipsam. Igitur implicat cognoscere aliquid ut futurum nisi prout intra causas seu in ordine ad ipsas; nam hoc ipso, quod concipitur in se et seorsum a causis, desinit concipi ut futurum. Similiter praeteritum ut praeteritum non potest concipi nisi secundum rationem existentiae amissae. Ergo iam non concipitur ut in se, quia in se entitatem et existentiam non habet, ergo concipitur praeteritum ut denudatum a praesentia et existentia. Unde non potest repraesentari nisi vel mediante aliquo effectu a se relicto, vel mediante determinatione speciei ad existentiam, quam habuit, quod totum est non videre rem in seipsa secundum esse, quod habet in se extra videntem, sed secundum quod continetur in alio et habitudinem et connotationem dicit ad aliud.

Cum ergo intuitiva visio feratur in rem praesentem, secundum quod praesentia afficit rem illam in se, et non prout in alio continetur vel prout cognoscitur praesentia ipsa ut res quaedam et quidditas est, manifestum relinquitur, quod intuitio fertur in praesentiam physicam, ut physice se tenet ex parte obiecti, et non solum ut obiective est praesens potentiae. Hoc enim, quod est obiective esse praesens, salvatur etiam in notitia abstractiva, quae cognoscere potest praesentiam non ut praesentialiter terminantem notitiam, sed ut contentam vel deductam ex aliquo principio, sive repraesentatam, ut quidditas quaedam est, ut quando modo cognoscimus abstractive Deum esse praesentem nobis.

EX QUO COLLIGITUR optime Caietanum 1. p. q. 14. art. 9. posuisse duas conditiones, ut aliquid dicatur visum per se et immediate: Prima, quod praesentialiter obiciatur videnti, id est per praesentiam non ut contentam in alio, sed ut afficientem rem ipsam in se. Secunda, quod res visa habeat esse extra videntem, quod etiam D. Thomas posuit in 3. dist. 14. supra cit. Hoc est, non sufficit, quod habeat esse intra videntem per intentionalem repraesentationem sui, sed etiam habeat esse extra videntem, quod est esse physicum, ad quod terminetur notitia.

Quodsi petas: Quaenam est implicatio, quod Deus infundat alicui repraesentationem rei futurae, v. g. Antichristi, ut in se futurus est, et secundum esse distinctum a causis, cum ordine tamen et habitudine ad causas, sicut ipsae res existentes etiam ad causas suas dicunt habitudinem: ad hoc respondebimus in solutione primi argumenti infra.

SECUNDA CONCLUSIO: Implicat, quod in sensu exteriori inveniatur notitia abstractiva sive notitia de re absenti.

De hac conclusione agimus in libris de Anima q. 6. art. 1., et in ea conveniunt Conimbric. supra relati, licet valde differant in ratione reddenda et absolute existimant divinitus posse sentiri rem physice absentem, dummodo repraesentetur ut praesens.

Sed nostra conclusio communior est inter auctores, praesertim thomistas; et videri potest D. Thomas 3. p. q. 76. art. 7. et in 4. dist. 10. q. 1. art. 4. quaestiunc. 1.¹ Et quidem de facto constat non posse videri rem absentem, quia sensus externi debent accipere species ab obiectis. Si autem obiecta praesentia non sint ipsis sensibus, non possunt illos movere et species immittere. Ergo saltem ad hoc requiritur praesentia obiecti physica.

Deinde in sensibus requirentibus physicum contactum ad sensationem, ut tactus et gustus, manifestum est essentialiter requiri physicam praesentiam obiecti, quia requiritur contactus, per quem intrinsece fit ipsa sensatio. Contactus autem essentialiter requirit praesentiam contactorum, quia non potest fieri inter res distantes; ergo multo minus inter absentes, quia omne absens in re est distans. Quodsi aliquis tangat non rem ipsam, sed aliquid loco illius, tunc non dicitur rem illam tangere, sed id, quod loco illius subrogatur, sicut qui habet linguam infectam humore amaro, humorem illum gustat potius quam saporem alterius rei, quae sibi amara videtur, unde amaritudo, quam sentit, praesens est.

De reliquis vero sensibus id etiam probatur: Tum a posteriori, quia omnis cognitio sensus est experimentalis et inductiva, cum in illam ultimo resolvatur certitudo intellectus. Repugnat autem, quod experientia fiat circa rem absentem, quia quamdiu absens est, indiget alio medio, quo accipiatur eius cognitio. Ergo adhuc deest aliquid ad experientiam, quia experientia sistit in ipsa re, secundum quod est in seipsa; sic enim experientiae subicitur, quando in seipsa attingitur. Tum etiam a priori, quia exterior cognitio sensus necessario debet terminari ad aliquod obiectum, non ut intra se repraesentatum, ergo ut extra se positum. Quod autem ponitur extra videntem, physicam existentiam habet, vel si non existit, hoc ipso sensus carebit obiecto terminante, atque adeo non habebit obiectum, circa quod versetur, quod implicat. Minor vero probatur, quia sensus externi non formant idolum, ut in ipso perficiatur cognitio tamquam in termino intrinsece, ut latius probandum est in libris de Anima². Quod ideo est, quia illa species, quae sentiuntur, extra ipsum sensum sunt in actu ultimo sensibiles, sicut color per lucem fit ultimate visibilis, unde non indiget aliqua specie expressa, ut in illa reddatur obiectum in actu ultimo sensibili formatum. Nec rursus pertinet ad sensus externos memoria, ut recordentur rerum absentium sicut sensus interiores; ergo nulla est in illis ratio formandi speciem expressam seu verbum. In hoc ergo principio tamquam in radice fundatur impossibilitas cognoscendi rem absentem per sensum externum, ne careat obiecto terminante, supposito, quod intus non format speciem, in qua cognitio terminetur. Quodsi existat in aliquo sui ut in imagine vel effectu, non immediate videbitur, sed ut contentum in imagine, ipsa vero imago est, quae videtur.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur: Potest salvari notitia intuitiva sine praesentia physica obiecti, sed solum cum obiectiva; ergo non requiritur praesentia physica.

Antecedens probatur multis exemplis: Primo, quia potest Deus producere speciem repraesentantem futurum, v. g. Antichristum sicut est in se, et cum tanta evidentia et certitudine, sicut si esset praesens. Imo probabile est Christum Dominum per scientiam infusam intuitive vidisse futura. Ergo poterit dari intuitiva cognitio, quae repraesentet aliquid absens.

Antecedens probatur, quia nulla est implicatio, quod repraesentetur tale futurum in seipso magis, quam quod repraesentetur praeteritum, cuius tamen datur species proprie repraesentativa praeteriti. Deinde, quia illa species, quam Antichristus emittet ex se, quando erit praesens, potest a Deo produci independenter ab Antichristo; ergo tunc repraesentabitur Antichristus intuitive, antequam sit in se. Et idem est de speciebus angelicis, quae infunduntur illis, antequam res sint productae, et sine ulla variatione sui repraesentant res, sive existant sive non existant; ergo semper repraesentant intuitive. Nam intuitiva vel est eadem cognitio cum abstractiva vel diversa. Si eadem, iam dabitur intuitiva de re absenti, quia continuatur eadem notitia, quando est praesens et quando absens. Si diversa, ergo variatur repraesentatio in angelo, quando videt rem intuitive et abstractive, cum tamen sit omnino eadem species.

Secundum exemplum est in Deo, qui videt res futuras intuitive, antequam sint in seipsis, alias dependeret notitia eius, ut esset intuitiva, a praesentia physica rei. Nec dici potest, quod res sunt praesentes in aeternitate. Tum quia hoc non est certum, sed oppositum est probabile. Tum quia, etiamsi non essent res in aeternitate, adhuc viderentur intuitive. Tum quia res in aeternitate sunt tamquam in causa, a qua dependet duratio earum in tempore, sunt enim in alieno esse et in aliena mensura; ergo non requiritur physica existentia rei in se, sed sufficit in alio esse, ut sit intuitiva. Tum denique quia res conditionate tantum existentes videntur intuitive, cum non attingantur per simplicem intelligentiam, et tamen actu non habent praesentiam, nec in se nec in aeternitate, sed haberent illam, si poneretur conditio. Ergo notitia intuitiva non requirit actualem praesentiam rei in se.

Ultimum exemplum est in intellectu nostro, qui cognoscit res intuitive, et tamen non habet speciem repraesentativam rei singularis, et consequenter neque praesentiae ut coexistentis, quae solum convenit rei singulari. Ergo non requirit intuitiva cognitio attingentiam praesentiae physicae.

RESPONDETUR in his exemplis multa tangi, quae pertinent ad materias theologicas, et ideo in illis non possumus ad longum immorari.

Breviter tamen respondetur ad primum exemplum, quod de re futura non potest dari species, quae repraesentet illam, ut est in se, si ly „in se” dicat coexistentiam praesentiae ipsius et terminationem cognitionis per seipsam immediate, bene tamen, si ly „in se” dicat propriam quidditatem rei futurae, ut pertinet ad motivum et specificativum cognitionis. Itaque potest repraesentari ipsa quidditas rei futurae quoad substantiam et accidentia eius per modum quidditatis, et hoc cum maiori certitudine et evidentia, quam si videretur intuitive, quia evidentia et certitudo sumitur ex parte luminis et medii, quo fit cognitio, non ex parte terminationis. Unde fidelis certior est de mysterio Incarnationis quam ego de ista papyro, quam video. Ceterum ex parte modi terminandi numquam potest futurum vel praeteritum cognosci secundum praesentiam, ut est in se, sed in alio, vel quia repraesentatur in aliquo simili, sive imagine formata de illa re futura, vel in aliqua causa, in qua continetur tale futurum, vel in aliqua revelatione et testimonio dicentis aut in aliquo alio simili. Itaque iste modus cognitionis, qui est terminare illam per propriam praesentiam rei, numquam invenitur nisi in cognitione intuitiva, quantumcumque abstractiva sit clarior ex parte medii et luminis, quo fit cognitio.

Unde patet ad probationes allatas pro isto exemplo. Dicimus enim, quod de re praeterita potest dari propria repraesentatio rei in se, quia iam extitit et terminare potest repraesentationem sui; sed non potest per seipsam terminare, sicut requiritur ad notitiam intuitivam, sed in aliquo sui, sicut supra dictum est.

Et ad secundam probationem dicitur, quod species illa potest produci a Deo, sicut produceretur ab Antichristo, quantum ad entitatem speciei, sed non poterit habere idem exercitium repraesentandi Antichristum, ac si esset praesens, sicut requiritur ad intuitionem praesertim ex parte terminationis per sui praesentiam, sed solum poterit terminari ad rem futuram, ut in alio et mediante alio. Et ideo impossibile est, quod cognitio habita per talem speciem de re ut futura, si reddatur praesens et fiat intuitiva, non varietur intrinsece, propter diversam terminationem ad rem in se vel in alio, et diversam attentionem, quam exigit. Unde in sensu externo non poterit poni species immediate repraesentans Antichristum ut futurum.

Et similiter ad probationem de speciebus angelicis dicitur, quod non possunt repraesentare futura per terminationem ad illa in seipsis, sed ut continentur in causis. Sed tunc primo incipiunt repraesentari futura in seipsis, quando in seipsis existunt et desinunt esse futura, quod non requirit distinctam repraesentationem ex parte speciei, quantum ad rationem repraesentandi et rem repraesentatam, sed quantum ad modum terminandi obiecti, in qua terminatione completur extrinsece similitudo speciei, ut loquitur D. Thomas 1. p. q. 57. art. 3. et q. 64. art. 1. ad 5. Et ideo si futura contingenter continentur in causis, non potest angelus, quantumcumque comprehendat suam speciem, cognoscere illa ut determinate existentia, sed solum indeterminate, quia non aliter continentur in causa repraesentata in illa specie, licet quidditatem eorum proprie cognoscat. Per hoc autem, quod varietur cognitio angeli, quando redditur intuitiva, non sequitur, quod varietur eius species impressa essentialiter, sed solum rei repraesentatae terminatio; species enim, quae repraesentat rem et praesentiam, etiam praesenti coexistit.

Ad secundum exemplum respondetur non posse sustineri istam sententiam de praesentia physica requisita ad intuitionem, nisi ponantur res coexistere physice in aeternitate, in qua solum mensura possunt res coexistere physice cognitioni divinae, antequam sint in propria mensura, et ideo hanc sententiam nunc supponimus ut certiorem, cuius explicatio videri potest apud interpretes D. Thomae 1. p. q. 14. art. 13. et Caietanum ibi, et 1. Contra Gent. cap. 66. Unde neque Christus Dominus per scientiam infusam potuit videre futura intuitive, nisi illa cognitio mensurata fuerit aeternitate, quod tamen non videtur admittendum, sicut in visione beata, quae manifestat clare ipsum Deum, et consequenter eius aeternitatem in se, in qua futura continentur.

Et ad probationem huius exempli dicitur, quod res non continentur in aeternitate solum tamquam in causa efficiente, sed ut mensurante mensura superiori durationem rerum nondum in propria mensura existentium, alias non esset immutabilis et indivisibilis in mensurando, si solum mensuraret actu res, quando mutabiliter existunt in seipsis, et si sic non existunt, non mensuraret, quod est contra rationem mensurae aeternitatis, quae etiam in mensurando immutabilis et indivisibilis est. Quare res omnes ita sunt in aeternitate ut in aliena mensura, quod tamen non sunt in ipsa sicut intra causas, sed ut in seipsis, non tamen ut productae in propria mensura et secundum illationem passionis et mutationis, sed ut attactae duratione immutabili et aeterna, quatenus scilicet attinguntur ab actione Dei aeterna sub respectu actionis, non sub respectu passionis. Nec enim actio Dei semper est coniuncta passioni et consecutioni effectus in propria mutatione, ut dicit S. Thomas 1. p. q. 46. art. 1. ad 10. Et tamen in se semper est actio aeterna et sub respectu aeterno terminum respicit et elevat ad suam mensuram in ratione actionis, et non solum eum respicit prout intra causas. Sed de his latius theologi.

Ad aliam vero probationem de futuris conditionatis respondetur illa non attingi a Deo intuitive, quia vere non sunt, sed essent. Attinguntur autem per simplicem intelligentiam, non quatenus excludit decretum voluntatis, sed ut excludit visionem. Simplex enim intelligentia dicitur, aut quia non miscet aliquid de praesentia physica, quod pertinet ad visionem, aut quia non miscet aliquid de ordine ad voluntatem, quod pertinet ad decretum, ut docet D. Thomas q. 3. de Veritate art. 3. ad 8.³ Et respectu conditionati contingentis determinatae veritatis datur decretum determinans illam, non quidem quantum ad consequentiam, quae posita conditione et applicatione concursus Dei est veritatis necessariae, sed attenta natura subiecti liberi, quod per solam positionem conditionis non sufficit determinari, sed per decretum et voluntatem Dei. Unde haec determinatio non attingitur simplici intelligentia, quatenus ly simplex opponitur ordini ad voluntatem, sed est simplex intelligentia, ut opponitur physicae praesentiae actu.

Ad ultimum exemplum respondetur imprimis, quod licet intellectus noster non habeat speciem impressam directe repraesentantem singulare, habet tamen ex adiuncto, ordine et reflexione ad phantasma⁴, conceptum proprie repraesentantem illud, ut latius dicemus in Phys. q. 1.⁵ et libris de Anima q. 10.⁶, et hoc sufficit, ut dicatur habere notitiam intuitivam rei praesentis, videlicet mediante tali conceptu.

Vel secundo dicitur, quod hoc ipso quod intellectus cognoscit cum continuatione et dependentia a phantasmatibus, phantasmata autem coordinantur sensibus, quia phantasia est motus factus a sensu in actu, ut dicitur in 3. de Anima⁷, ideo cognitio intellectus licet fiat a specie non repraesentante directe singulare, potest tamen saltem indirecte cognoscere illud mediante ista coordinatione et continuatione ad sensus, et hoc sufficit, ut eodem modo habeat notitiam intuitivam.

Secundo arguitur, quia gentilis vel haereticus non credens in Eucharistia esse Christum facta consecratione eodem modo continuat visionem et iudicium de pane atque antea, et eodem modo certificatur de praesentia panis sicut antea, scilicet mediantibus illis accidentibus. Sed antea erat notitia intuitiva non solum accidentium, sed etiam panis per accidentia; ergo manet illa notitia intuitiva circa tale obiectum sicut antea. Nam si esset abstractiva, esset alia notitia seu iudicium, et tamen panis est absens, ergo datur intuitio de re absenti.

Confirmatur, quia in speculo datur notitia intuitiva de ipsa re ibi repraesentata, siquidem fit per species emissas ab obiecto et reflexas a speculo ad oculum. Quod autem fit per species ab obiecto ipso conservatas et immissas, intuitiva cognitio est. Et tamen in speculo non datur praesentia physica hominis, v. g. quia potest esse retro videntem et non ante, quando videtur in speculo, ideoque panis visus in speculo non est consecrabilis, quia non est praesens.

Si dicatur non videri in speculo rem ipsam repraesentatam, sed tantum eius imaginem, obstat difficilis locus D. Thomae q. 2. de Veritate art. 6.⁸, ubi dicit, quod «per similitudinem, quae est in visu a speculo accepta, directe fertur visus in cognitionem rei speculatae, sed per quamdam reversionem fertur per eandem in ipsam similitudinem, quae est in speculo». Ergo secundum Divum Thomam visus non solum videt similitudinem in speculo, sed etiam rem ipsam repraesentatam.

RESPONDETUR, quod in nobis respectu panis consecrati datur duplex cognitio, altera ipsius oculi exterioris respectu obiecti, quod videt; altera est iudicium, quod formatur in intellectu de substantia rei visae. Prima cognitio manet intuitiva sicut antea, tam in credente quam non credente mysterium Eucharistiae, quia manet invariata circa obiectum primarium et per se, quod est coloratum. Respectu vero sensibilis per accidens, quod est substantia, illa visio non manet, quia sensus non patitur a sensibili per accidens, ut dicit Philosophus in 2. de Anima textu 65.⁹ et videri potest D. Thomas lect. 13.¹⁰ Et ideo ad sensum externum, in quantum externus est, solum pertinet intuitive attingere coloratum secundum externam superficiem, quod vero intus est, vel ipsa substantia rei, cum per accidens videatur, per accidens etiam attingitur intuitive a sensu. Unde illo remoto non manet amplius visum per accidens, sed non ex hoc variatur intrinsece ipsa visio exterior, quia ea, quae sunt per accidens, non variant intrinsece cognitionem. Iudicium vero intellectus, quo haereticus iudicat esse panis substantiam, numquam fuit intuitivum in se et immediate, etiam ante consecrationem, quia substantia rei in se non videtur. Nec iudicium proprie est intuitivum vel abstractivum, nisi ratione extremorum, ex quibus constat; intuitivum enim dicitur de simplici notitia, non de iudicativa, quae formaliter non respicit rem ut praesentem, sed ut alteri convenientem. Potest ergo continuari idem iudicium de substantia panis ante et post consecrationem, licet discontinuetur vera intuitio panis, cuius substantia per accidens erat visa et non in se, quia quod solum per accidens est visum et intuitivum, non convenit intrinsece cognitioni, sed extrinsece sicut veritas vel falsitas. Et sicut sublatis accidentibus si substantia nuda maneret, cognitio eius in intellectu continuata non esset intuitiva, ita e contra manentibus accidentibus, sed non substantia, eius cognitio in intellectu intuitiva non est, et tamen est eadem.

Ad confirmationem respondetur, quod in speculo non videtur intuitive res ipsa, sed imago eius, quae per refractionem specierum et luminis formatur in speculo, quam imaginem generari docet D. Thomas in 4. dist. 10. q. 1. art. 3. quaestiunc. 3.¹¹ et 3. p. q. 76. art. 3. et 3. Meteorolog. lect. 6. in digressione quadam de coloribus iridis circa 4. q. ad 2.¹² Itaque in speculo per lumen refractum simul cum speciebus, quae cum lumine ipso deferuntur, generatur ibi et resultat illa imago, sicut etiam in nube opposita soli resultant colores iridis. Et id, quod videt oculus in speculo, est imago illa ibi formata, quam utique intuitive videt; rem autem speculatam solum videt prout continetur in ipsa imagine speculi. Dicitur autem videre per species ab obiecto immissas et refractas, non quia formaliter et immediate videat per species ut immissas ab obiecto, sed per species ipsius imaginis formatae in speculo a speciebus, quae originatae sunt ab obiecto, et per refractionem aliae resultantur. Quando vero dicit Divus Thomas, quod visus directe fertur in cognitionem rei speculatae per similitudinem, quae est in visu accepta a speculo, non loquitur de visu pro sola cognitione sensitiva, sed pro tota cognitione, tam interiori quam exteriori, quae accipitur ex speculo et non sistit in ipsa imagine speculi, sed in re speculata, ad quam ducit illa imago, et totum hoc visus nominatur.

Tertio arguitur: Potest in sensu externo poni a Deo vel angelo species aliqua repraesentans rem absentem; ergo tunc videbitur ab oculo.

Consequentia patet, quia oculus formatus specie, praesertim remanente luce exteriori, potest exire in actum; non enim ad aliud requirit obiectum praesens, nisi ut ipsi species subministret. Ergo istis positis sine obiecto visus eliciet actum.

Antecedens probatur: Primo quia non repugnat, ut Deus conservet species sine obiecto, cum solum pendeant ab illo in genere causae efficientis, quam Deus potest supplere. Secundo, quia saepe videntur aliquae apparentiae circa corpora, nulla facta mutatione in corporibus, sed in sensu videntis, ut patet cum apparet forma pueri vel carnis in Eucharistia, ut docet D. Thomas 3. p. q. 76. art. 8. Et quando Christus fuit visus in alia effigie a discipulis, ut docet ibidem q. 54. art. 2. et q. 55. art. 4., quod fit per productionem similitudinis in oculo, perinde ac si naturaliter produceretur, ut docet in 4. dist. 10. q. 1. art. 4. quaestiunc. 2.¹³ Imo eodem modo per daemonum operationem fiunt aliqua praestigia, quando species contingunt organa sensus exterioris et videntur res, ac si essent praesentes extra, ut docet D. Thomas in 2. dist. 8. q. 1. art. 5. ad 4.¹⁴

Et confirmatur, quia Deus potest elevare rem sensibilem, ut operetur circa aliquid distans et etiam instrumentaliter circa aliquid spirituale. Ergo etiam non repugnabit elevare sensum, ut operetur actu immanenti circa non praesens, cum ratio praesentis vel absentis non sit extra adaequatum eius obiectum.

RESPONDETUR ad principale argumentum, quod Deus bene potest conservare speciem in oculo quantum ad suam entitatem supplendo efficientiam obiecti, sicut potest lucem conservare in aere sine sole. Ceterum non potest oculus tali specie actuatus tendere in obiectum non praesens, sicut non potest sine luce exteriori videre, quia sine luce exteriori vel obiecto praesenti caret forma vel termino sensationis experimentalis et externae, siquidem non formatur idolum intra sensum externum, ut in eo perficiatur cognitio independenter ab exteriori sensibili terminante, ut supra vidimus. Quare implicat, quod res cognoscatur sentiendo et experiendo sensatione externa, quae differt ab imaginativa, nisi attingendo aliquid externum in seipso et non ut formatum intra se.

Ad secundam probationem dicitur, quod istae apparentiae externae solum possunt fieri dupliciter, aut per efficientiam visionis externae aut per efficientiam imaginativae, quae putat seu iudicat se videre externe, quatenus species intus existentes descendunt circa organa sensuum, sive sensus communis sive sensuum exteriorum, et ab illis mota phantasia putat se videre visu externo, quia ab ipso visu movetur, id est a speciebus descendentibus circa visum. Si primo modo fiat, semper datur aliqua immutatio in medio seu in aliquo corpore extrinseco, ingrossato ibi aere et apparente colore, sicut etiam per aliquem fumum trabes videntur serpentes vel vites aut quid simile. Et hoc modo non repugnat fieri aliquas apparitiones in Eucharistia vel circa corpus Christi, non quia fiat mutatio circa ipsum corpus, sed circa medium circumstans, non tamen quia oculus sine exteriori visibili vel apparenti vel vero aliquid videat. Et idem contingit, quoties per refractionem specierum videntur multiplicari visibilia. Secundo modo non formatur visio ab ipso oculo, sed imaginatio deluditur vel movetur existimando se videre ea, quae non videt, sicut etiam in temulentis ex nimia commotione spirituum duplicantur species ad imaginativam, et hoc modo saepe utuntur daemones deludendo et decipiendo phantasiam. Sed quia hoc fit per descensum specierum seu idolorum, quae sunt in spiritibus imaginativae, usque ad organa exteriora, ut inde videatur imaginativa moveri, ideo dicit D. Thomas, quod illae species contingunt organa exterioris sensus, scilicet a capite descendendo ad sensus, ut inde iterum eiaculentur in phantasiam, et sic apparet aliquid videri.

Ad confirmationem respondetur esse disparem rationem inter agentia actione transeunte vel quamcumque causam efficientem et cognitionem sensus externi, quod in efficientibus praesentia passi circa agens solum est conditio ad agendum, pertinens ad coniunctionem passi, non ad formalem specificationem agendi, et ideo salva essentiali ratione agendi potest suppleri illa conditio. At vero praesentia obiecti in sensibus non pertinet ad coniunctionem passi, sed ad coniunctionem termini specificantis actionem, a quo termino essentialiter dependet cognitio, sicut actio transiens ab effectu producto, sic immanens a re cognita, sicut etiam intellectio non potest dari sine verbo vel unito vel producto; loco autem verbi in sensibus externis est sensibile extra praesens. Quodsi visus confortetur ad videndum aliquid longe distans, quod alias illi erat absens, hoc non est elevari ad videndam rem absentem, sed quod virtuti eius reddatur praesens, quod virtuti debiliori praesens non erat.