Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Cum differentia convertatur cum specie, quam constituit, et mediante ipsa de individuis praedicetur, species autem universalis sit, et ex hoc ipso, quod differentia dicitur de specie aequaliter et ad convertentiam, oportet, quod sit universalis sicut ipsa species; tamen DIFFICULTAS EST, an ex hoc formaliter, quia respicit speciem, universalis sit, an vero ex formali respectu, quo respicit individua talis speciei.

Ex parte etiam inferiorum ipsius differentiae potest esse dubium, quae sint directe et per se inferiora differentiae. Quaedam enim sunt inferiora quasi immediata ipsius differentiae, alia sunt inferiora immediata ipsius speciei et mediate sunt etiam inferiora differentiae, v. g. rationale et potest praedicari de Petro et Paulo tamquam de inferioribus hominis, et potest praedicari de hoc et illo rationali tamquam de inferioribus sibi immediate.

INQUIRIMUS ERGO, respectu quorum inferiorum constituatur differentia in ratione tertii praedicabilis.

RESPONDEO ET DICO PRIMO: Differentia non habet rationem universalis logici formaliter per respectum ad speciem, sed ad inferiora, licet concomitanter habeat ordinem ad speciem tamquam ad universale, cum quo convertitur.

RATIO est manifesta, quia formalitas universalitatis sumitur per ordinem ad suum correlativum. Correlativum autem universalis formaliter sunt inferiora; nam universale se habet ut superius ad multa et ut contrahibile ad inferiora. Constat autem, quod differentia speciei non est superior neque contrahibilis ab ipsa, cum sit illi aequalis. Ergo non potest habere universalitatem formaliter respectu illius et esse superior ad illam.

Et confirmatur, quia illud est universale et superius respectu alicuius, quod quando illi communicatur, contrahitur ab illo; illud autem contrahitur ad aliquid, quod per contractionem amittit universalitatem et abstractionem. At vero differentia per hoc, quod communicetur speciei, non redditur singularis neque amittit universalitatem, sed potius conservat eam; ergo respectu illius non est contrahibilis neque superior. Unde non potest dici, quod praedicetur de specie tamquam universale superius, quia non praedicatur tamquam quid superius de illa, sed tamquam aequale de aequali. Quare ista aequalitas supponit universalitatem concomitanter, ut dicit secunda pars conclusionis, non formaliter universalitatem constituit; sicut ex hoc, quod aliquis sit aequalis regi formaliter, non dicitur rex, sed ex hoc, quod habet regnum, imperat aliis, ratione cuius aequalis est regi.

SI DICATUR, quod per ordinem ad speciem non est formaliter universale, quia species non est inferior, est tamen radicaliter, quia ex hoc, quod respicit speciem et convertitur cum illa, consequenter respicit individua contenta sub specie.

Contra est: Quia radix universalitatis idem est, quod fundamentum universalitatis, quod est unitas abstractionis et aptitudo ad multa. Sed unitas abstracta a multis et aptitudo ad illa non habet pro radice respectum ad speciem, quia hic respectus est convertentiae et aequalitatis, non superioritatis ad ipsa multa. Ergo ex hoc, quod respicit speciem, non est radicaliter universalis differentia, sed ex abstractione et aptitudine ad ipsa multa, quae sunt inferiora.

DICO SECUNDO: Differentia non respicit pro inferioribus tertii praedicabilis hanc et illam differentiam, v. g. rationale, hoc et illud rationale, sed inferiora contenta sub specie, quam constituit; v. g. rationale respicit pro inferioribus Petrum et Paulum.

RATIO est manifesta, quia praedicabilitas tertii praedicabilis est in quale quid; ergo solum illa sunt constituenda ut eius inferiora, respectu quorum differentia se habet ut quid superius et in quale et praedicari potest in quale. Sed respectu huius et illius differentiae non se habet in quale, sed bene respectu individuorum speciei. Quando enim dico: «Hoc rationale est rationale», non est praedicatio in quale, quia non praedicatur de hoc rationali aliqua differentia eius, sed tota et integra eius natura, qualiscumque illa sit, completa vel incompleta. Ergo non qualitatem praedicat de illa, sed quidditatem, licet non sit per se genus aut species, ut supra diximus in quaest. de Genere,¹ quia non contrahitur per alias differentias, alioquin esset processus in infinitum. Respectu autem inferiorum suae speciei, quia praedicatur ut ratio qualificans naturam eorum et se habet ut superius. Ergo illa sunt inferiora differentiae, ut tertium praedicabile est.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur contra primam conclusionem: «Homo est rationalis», est praedicatio tertii praedicabilis; ergo respectu hominis datur universalitas praedicabilitatis, sicut datur praedicabilitas. Homo autem non concipitur ibi ut individuum, sed ut species.

Antecedens est certum, quia illa praedicatio non potest pertinere ad aliud praedicabile quam ad tertium.

Et confirmatur, quia tertium praedicabile habet pro immediato correlativo speciem et mediante illa respicit individuum sub ea contentum; ergo magis dicitur universale per ordinem ad speciem quam per ordinem ad individuum.

Consequentia probatur, quia relatio magis denominatur per ordinem ad immediatum correlativum quam in ordine ad mediatum. Antecedens vero probatur, quia tertium praedicabile formaliter in quantum tale respicit suum correlativum in quale, sed non immediate individua, sed naturam individuorum, quae est species, alias non esset qualitas essentialis, si immediate non qualificaret essentiam. Ergo est immediatum correlativum eius ipsa species seu essentia constituta; illud enim est immediatum correlativum, quod est immediate constitutum et qualificatum a differentia.

RESPONDETUR, quod illa praedicatio: «Homo est rationalis», est tertii praedicabilis quasi materialiter et metaphysice, non formaliter et logice. Praedicatur enim de homine illa res, quae est tertium praedicabile, non tamen sub formalitate et relatione tertii praedicabilis seu tertii universalis; et sic est magis tertium praedicatum quam tertium praedicabile, licet concomitanter ibi retineat universalitatem tertii praedicabilis, quam exercet non respectu speciei, sed respectu individuorum; sicut genus cum praedicatur de individuo, ut «Petrus est animal», ibi retinet rationem generis, licet non per ordinem ad illud sit genus, sed per ordinem ad speciem. Et propria passio cum praedicatur de natura specifica, ut «Homo est risibilis», non exercet rationem universalis, licet non praedicet naturam, quae susceptiva est quarti praedicabilis per ordinem ad individua.

Ad confirmationem: Negatur antecedens. Et ad probationem dicitur, quod species est immediatum constitutum per differentiam, et in ratione constituti respicit illam immediate per modum differentiae metaphysicae, non in ratione universalis et differentiae logicae, sic enim immediatum correlativum eius sunt inferiora. Sed quia respicit illa secundum praedicabilitatem in quale, oportet, quod supponatur ordo ad ipsam naturam specificam ut constitutam tali modo per differentiam, quod fundet praedicabilitatem in quale. Neque est inconveniens, quod alia sit habitudo differentiae ad speciem in ratione constituti, alia in ratione universalis ad inferiora. Sicut enim differentia respicit genus ut contractiva illius et tamquam comparent ad constituendam speciem, ita relatione constituentis respicit ipsum constitutum, quae tamen relatio est rationis, quia non distinguitur realiter genus, differentia et species. Relatio vero differentiae ad sua inferiora in quale est relatio superioris ad inferiora, quae tamen praesupponit relationem ad speciem in ratione constituti.

Secundo arguitur: Differentia ut tertium praedicabile eadem relatione seu intentione respicit speciem et individua; sed ista relatio, ut tangit individua, est universalis, ergo etiam ut tangit speciem.

Consequentia constat et minor concessa est supra. Maior vero probatur: Tum quia respiciendo speciem respicit omnia sub ea contenta; quidquid enim universaliter dicitur de omni contento sub illo. Tum etiam quia differentia sub eodem conceptu et praedicatione praedicatur de specie et individuis, ergo sub eadem intentione et relatione.

Et confirmatur, quia differentia praedicatur de specie et aequalis et ad convertentiam cum illa; ergo ut universalis, quia species non potest aequari nisi ab universali, cum in se universalis sit.

RESPONDETUR: Distinguitur antecedens: Si sumatur relatio differentiae pro relatione constituti ad speciem ut constitutam, sic eadem relatione respicit speciem et individua, quia non aliud constituit in individuis quam in specie, scilicet naturam. Si vero sumatur relatio differentiae pro relatione universalis et praedicabilis formaliter et logice, sic diversa relatione respicit individua et speciem, quia individua ut superior, speciem ut aequalis.

Et ad probationem dicitur, quod respiciendo speciem respiciuntur etiam individua sub ratione quidem constituentis eadem relatione, sub ratione vero superioritatis et aequalitatis diversa, licet una connexionem habeat cum alia. Et sic praedicatio de individuis est universalis, de specie vero non.

Ad confirmationem dicitur, quod hoc ipso, quod differentia est aequalis ad speciem, habet quidem esse universalis, sed non respectu speciei, cui aequalis est, sed respectu individuorum, quibus aequalis non est, sed superior.