Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

SUBSTANTIA in praesenti non accipitur pro quidditate seu essentia rei. Sic enim non est speciale praedicamentum, sed generalis ratio cuiuscumque quidditatis vel essentiae, et solum opponitur substantia sic sumpta praedicato accidentali, non accidenti praedicamentali; nam etiam hoc accidens suam quidditatem habet. Quare sumitur substantia in praesenti pro ente per se, id est, quod opponitur accidenti inhaerenti seu existenti in alio. Haec autem proprietas existendi per se intelligitur vel secundum considerationem absolutam et in ordine ad se, et sic dicitur subsistens, quasi non indigens alio ut sustentetur, sed in se sistens; vel dicitur secundum habitudinem ad alia, quatenus illa sustentat in esse, et sic dicitur non solum subsistens, sed etiam substans. Sicut enim aliud est lucere, aliud illuminare, licet hoc secundum ex primo oriatur, ita esse in se sine indigentia sustentationis ab alio, est diversa consideratio ab eo, quod est alia sustentare et illis dare esse.

Et hoc modo explicavit D. THOMAS rationem huius primi praedicamenti in 1. dist. 23. q. 1. art. 1.¹ dum inquit, «quod esse dicit id, quod est commune omnibus generibus, sed subsistere et substare, id quod est proprium primo praedicamento, secundum duo, quae sibi conveniunt, quod scilicet sit ens in se completum, et iterum quod omnibus aliis substernatur, scilicet accidentibus, quae a substantia esse habent». Ita Divus Thomas. Ubi manifeste explicat, quod constitutio substantiae, ut est primum praedicamentum, sumitur per ordinem ad istos duos actus, qui sunt subsistere et substare. Et subsistere dicitur in ordine ad se et per ordinem ad proprium esse, substare per ordinem ad ea, quae sustentat, sicut sunt accidentia. Et potest ly „esse per se” sumi positive vel negative: Positive pro illa perfectione essendi, quae excludit dependentiam ab alio; negative pro ipsa negatione dependentiae et communicationis ad aliud. Potest etiam ly „per se” dici multipliciter, ut in tertia conclusione dicemus. Et ita explicare oportet, quomodo sumatur ly „per se” in constitutione substantiae, et ad quam proprietatem prius se habeat, ad subsistere vel substare.

DICO ERGO PRIMO: Definitio vel descriptio substantiae, ut est primum praedicamentum (proprie enim non definitur, cum sit supremum genus, quod non constat ex genere et differentia), est ens per se existens.

Ita D. Thomas opusc. 48. de Praedicam. cap. 2.² Idem explicat in 4. dist. 12. q. 1. art. 1. quaestiunc. 1. ad 2.³, ubi docet definitionem hanc sic esse intelligendam, quod substantia est res, cui debetur esse per se seu existere per se, sicut accidens est ens, cui debetur esse in alio; quia esse actu per se vel in alio non est ipsa quidditas substantiae vel accidentis, quia esse seu existere in nulla quidditate creata est intrinsecum praedicatum. Et quantitas in Eucharistia est verum accidens et non existit in alio actu, sed solum aptitudine. Et magis definitur substantia per ordinem ad existere per se seu subsistere quam per ordinem ad substare, quia prius ei convenit subsistere, quod est in ordine ad se, quam substare, quod est in ordine ad sustentanda alia.

DICO SECUNDO: Perseitas substantiae non consistit in sola negatione, sed in ratione positiva.

RATIO est manifestissima, quia esse per se est nobilius quam esse in alio et perfectius. Sed esse in alio est positivus modus essendi, scilicet per inhaerentiam et unionem ad aliud. Ergo esse per se non est pura negatio, sed aliquid positivum. Sola enim negatio et exclusio alicuius rei positive non constituit aliquid perfectius, sicut negatio bruti sola non constituit perfectionem hominis. Denique negatio ista fundari deberet in aliquo positivo, alias esset purum nihil et non constitueret positivum ens, quale est substantia. Sed non fundatur in ipso ente in communi, sic enim omni enti conveniret; ergo in aliquo determinato ab accidenti distincto, et hoc est substantia.

Et quando dicit D. Thomas 1. Contra Gent. cap. 25., quod ly „per se” non videtur importare nisi negationem tantum, quae non potest naturam vel rationem generis constituere, ex quo aliqui sumpserunt occasionem imponendi D. Thomae, quod senserit perseitatem in substantia solam negationem dicere, quod tamen S. Doctor non affirmat, sed solum quod illa particula „per se” non constituit genus. Quomodo autem substantia constituatur per rationem essendi per se, statim explicat D. Thomas his verbis: «Oportet igitur, quod ratio substantiae intelligatur hoc modo, quod substantia sit res, cui convenit esse non in subiecto. Nomen autem rei a quidditate imponitur, sicut nomen entis ab esse. Et sic in ratione substantiae intelligitur, quod habeat quidditatem, cui conveniat esse non in alio». Aliud est ergo, quid importet ly „per se” ex impositione suae significationis; aliud, quid importet, ut explicat constitutivum quidditatis substantiae. Primo modo non requiret amplius quam significare negationem in alio. Secundo vero modo positivam rationem essendi dicit, cum tali tamen perfectione, quod habeat negationem essendi in alio.

DICO TERTIO: Ly „per se” potest opponi enti per accidens, enti in alio inhaerenti, quod est accidens, enti in alio existenti ut pars in toto, enti in alio existenti non incommunicabiliter nec cum ultima terminatione, sicut humanitas integra est in supposito.

Primo modo esse per se non pertinet solum ad hoc praedicamentum substantiae, sed ad quodcumque ens, quod non est ens per accidens; nam etiam quantitas hoc modo est ens per se. Secundo modo pertinet ad substantiam, tam completam quam incompletam, ut advertit Divus Thomas opusc. 42. cap. 10.⁴ et opusc. 48. tract. 2. de Substantia cap. 2.⁵; nam etiam pars substantiae non est accidens. Tertio modo pertinet ad substantiam praedicamentalem, quae dicit totam quidditatem et naturam completam in ratione naturae, licet non in supposito, sicut humanitas. Quarto modo pertinet ad suppositum, de quo videatur Divus Thomas opusc. 48. cit.⁶, ubi inquit, quod «dupliciter potest esse substantia composita, scilicet natura, et suppositum... Humanitas enim licet forma dicatur, est tamen composita ex materia et forma; dicit enim humanitas animam et corpus. Ita tamen humanitas sive quaecumque natura dicit formam substantialem et naturalem, quod de suo significato principali praescindit omne aliud a praedicta forma et materia. Non autem sic est de supposito, quod de suo principali significato dicit habens humanitatem... Et quia habens humanitatem potest esse suppositum non humanum, ut patet in humanitate Christi, quae suppositatur supposito divino, vel potest habere aliqua alia, puta accidentia, quae humanitas omnino praescindit, ideo in creaturis differunt suppositum et natura». Ita D. Thomas. Et quidem esse per se, ut opponitur accidenti inhaerenti, manifestum est convenire omni substantiae, sive completae sive incompletae, sicut et distingui ab omni accidenti. Si autem fuerit substantia completa, debet excludere etiam rationem partis, cum sit totum et completum. At vero subsistentia et existentia pertinent ad modum essendi, et substare ad sustentationem aliorum, quod totum extrinsecum est ipsi naturae et quidditati. Ergo per ipsam non constituitur actu natura substantiae, sed solum habet aptitudinem ad ipsam, sicut accidens ad inhaerendum et existendum in alio.

DICO QUARTO: Subsistentia, suppositum, hypostasis seu persona explicant terminum non intrinsecum et essentialem substantiae quasi praedicatum constitutum, sed extrinsecum, ad quem spectat reddere naturam ultimo incommunicabilem alteri.

De distinctione istorum nominum videri potest D. Thomas in 1. dist. 23. cit.⁷ Et quidem subsistentia et suppositum et hypostasis communiter dicuntur de substantia in quacumque natura; persona vero solum in natura intellectiva. Et quidem non pertinere ad terminum intrinsecum docemur ex mysterio Incarnationis, in quo invenitur tota quidditas naturae humanae sine propria subsistentia. Ergo illa non est praedicatum quidditativum; est autem terminus, quia reddit naturam ultimo terminatam et incommunicabilem et ita receptivam accidentium, quod manet natura accidentis inconfusa cum natura substantiae, quod est signum accidentia non immediate coniungi naturae, sed in aliqua re naturae, quae est suppositum et distinguitur a natura.

Quid vero sit ista subsistentia, res, an modus a natura distinctus, non est praesentis loci declarare, sed ad Metaphysicam spectat, et videri potest Caietanus 3. p. q. 2. art. 2. Quomodo autem, si distinguitur a natura, praedicetur de illa? Respondetur praedicari de natura in concreto, sicut existentia et reliqua accidentalia praedicata, sicut dicitur homo existens et subsistens et persona, sed non dicitur subsistentia vel existentia, nec humanitas dicitur persona.

Sed hic dicunt aliqui humanitatem physice sumptam distingui a subsistentia et solum importare naturam subsistentia spoliatam, sed metaphysice importare naturam praecisam a differentiis individuantibus; et e contra concretum hominis physice importare naturam suppositatam, concretum vero metaphysice dicere naturam connotando differentias. Sed haec est abusio nominum. Nam humanitas etiam metaphysice considerata significatur per modum formae et non per modum totius; significat enim abstractum huius nominis „homo” et id tantum, quo homo est homo. Ergo ita praescindit a differentiis individuantibus, quod non est praedicabilis de individuis. Hoc autem non aliunde provenit, nisi quia significatur ut pars, ergo respectu alicuius totius. Sed totum est suppositum; ergo humanitas etiam metaphysice accepta, significatur ut spoliata supposito et subsistentia, licet verum sit, quod physice considerata accipiatur ut singularis, eo modo, quo illam assumpsit Verbum Divinum. Metaphysice autem potest etiam considerari in communi. Ceterum homo in concreto metaphysice consideratus non apparet, quomodo connotet differentias inferiores, quia abstrahit ab illis, sicut universale a differentiis contrahentibus.

DICO ULTIMO: Quando dicitur in definitione substantiae ens per se existens, ly existens vel esse sumitur pro ipsa existentia, qua res est extra causas, quae non est esse quidditativum.

RATIO EST, quia differentia substantiae et accidentis sumitur ex diverso ordine et modo, quo petit existere extra causas, quia accidens existere petit cum dependentia inhaerentiae, substantia sine tali dependentia. Quod autem distinguatur haec existentia a natura et quidditate cuiusque rei creatae, in Physica dicemus.⁸ Nunc sufficit audire Divum Thomam opusc. 48. tract. 2. cap. 2. de Substantia⁹, ubi inquit, quod «in creaturis esse essentiae et esse actualis existentiae differunt realiter, ut duae diversae res. Quod sic patet: Illud enim, quod est extra essentiam alicuius» (intellige physice, ne fiat instantia de differentia, quae est extra conceptum generis metaphysice loquendo, et realiter non differt ab illo) «differt realiter ab eo. Esse autem actualis existentiae est extra definitionem, quia in definitione ponitur solum genus et differentia et nulla fit mentio, utrum res definita existat vel non existat». Ita D. Thomas.

OBICIES: Substantia debet constitui per aliquid superadditum enti; non positivum, ergo negativum. Minor patet: Non positivum rationis; quia constitutum per illud est ens reale; non positivum reale, quia sic nihil adderet super ens, cum ipsum ens in quolibet ente includatur, imo esset nugatio dicere: Substantia est ens per se, id est ens reale est ens reale. Ergo aliquid negativum importat.

Secundo: Esse per se etiam convenit constituto ex accidenti et subiecto, v. g. albo, ergo non soli substantiae. Convenit etiam accidenti separato in Eucharistia esse per se sine subiecto. Ergo non exprimitur adaequata ratio substantiae per illam definitionem.

Ultimo: Substare est, quod propriissime facit substantiam; dicit enim Aristoteles¹⁰, quod primae substantiae sunt maxime substantiae, quia maxime substant. Ergo substare est propria ratio substantiae.

RESPONDETUR ad primum substantiam constitui per modum essendi per se positivum, qui non superaddit ad ens novam et distinctam realitatem, sed novum modum, qui quidem quantum ad entitatem in ipso ente continetur, sed novo modo explicatur. Haec enim est generalis ratio in contractione transcendentium, quod non contrahuntur per aliquid superadditum, in quo ipsa non includantur, sed per seipsum contrahuntur, solum per novum modum explicationis, non per novum modum superadditionis, ut D. Thomas docet q. 1. de Veritate art. 1.¹¹ Unde et duo suprema genera se totis differunt et non per aliquid superadditum, quod latius supra explicavimus agentes de analogia entis, ubi ostendimus, quod abstractio entis non fit per exclusionem inferiorum, neque contractio per additionem, sed per expressionem magis vel minus explicitam eiusdem, ratione cuius diversi modi et expressionis non est nugatio et repetitio, quando dicimus „ens per se”, quia ly „per se” diversum modum explicat quam ly „ens reale”.

Ad secundum dicitur, quod constitutum ex accidenti et substantia non convenit esse ens per se, sed esse ens per accidens. Et iterum constat ex duobus, quorum unum, scilicet albedo, est inhaerens et ideo non secundum omnem partem sui absolvitur ab inhaerendo, quod requiritur, ut absolute sit ens per se et non in alio. Ad aliam partem, de accidenti separato, dicitur non esse per se ab intrinseco, ut requiritur ad rationem substantiae, sed ab extrinseca conservatione Dei continuante illud esse accidentis sine adminiculo substantiae. Unde illud accidens dicit aptitudinem ad inhaerendum, quod non dicit substantia.

Ad tertium dicitur, quod substare constituit maxime substantiam, non quoad naturam, quae non suscipit magis vel minus, sed quoad exercitium sustentandi et officium essendi sub aliis, quod supponit naturam subsistentem et consequenter constitutam.