Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Certum est, supposito quod gradus metaphysici non distinguuntur nisi ratione, ut supra determinavimus,¹ non distingui rem, quae est differentia et quae est genus, realiter et materialiter inter se, et consequenter differentiam genericam non distingui a specifica in eodem subiecto. Sed DIFFICULTAS EST, an secundum formalem praedicationem differentia superior et generica ita se habeat ad inferiorem, quod de illa praedicetur et in illa includatur tamquam praedicatum illius constitutivum.

Resolutio est negativa et inter doctores communior. De qua videatur Sanchez hic lib. 3. q. 28. et Cabero tract. 3. disp. 4. dub. 3., Cursus Carmel. disp. 7. q. 4. Sumiturque ex D. Thoma in 3. Metaph. lect. 8. § Obicit ad propositum,² et in 1. Contra Gent. cap. 17., eo quod genus non potest praedicari de differentia, differentia enim non participat genus, ut dicitur in 4. Topic.³ Sic enim genus includeretur in differentiis reddereturque analogum, ut in tract. de Analogia probabimus.⁴ Eadem autem ratio est de differentia generica, quia haec constituit genus et est pars illius quidditativa.

Et explicatur amplius: Quia differentia specifica contrahendo genus etiam contrahit ipsam differentiam genericam, ex qua quidditas generis constituitur. Sed differentia contrahens genus est extra conceptum generis, ergo etiam est extra conceptum differentiae genericae, siquidem illam contrahit contrahendo genus.

Minor probatur ex Philosopho 3. Metaph.⁵ et D. Thoma ibi lect. 8.,⁶ quia si genus includeretur in differentiis, non posset in eis includi tamquam pars contrahibilis, sed ut tota et integra differentia, quia differentia, cum sit simplex, non componitur ex genere et differentia neque ex aliquo contrahibili et contrahente, alioquin esset processus in infinitum; quia si differentia constaret ex genere et differentia, rursus illa differentia, per quam constituitur, etiam genere et differentia constaret, et de illa alia rursus inquireretur, esset enim de illa eadem ratio. Quare si genus vel differentia generica includitur in specifica, non includitur tamquam pars contrahibilis et generica, sed cum ipsa differentia sit simplex et sine parte, erit tota ipsa differentia. Et sic genus esset analogum, utpote partim idem, in qua conveniunt species, et partim diversum, in quantum dicit ipsam differentiam integram, qua differunt species inter se. Et similiter, si differentia generica includitur in specifica non tamquam pars (differentia enim cum sit simplex, partibus caret), differentia generica esset tota et integra differentia specifica, et sic sequeretur, quod una species infima differret ab alia per ipsammet differentiam genericam sine alio superaddito, quod repugnat; sic enim eadem differentia constitueret genus, quatenus differentia generica est, et divideret ipsum, quia totaliter et integre esset differentia specifica.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo obicitur ex Aristotele, qui 7. Metaph. textu 43.⁷ lect. 12. apud D. Thomam⁸ dicit, quod differentiae communes dividuntur in alias differentias, sicut habere pedes, quae est differentia quorundam animalium, dividitur in habere pedes scissos vel non scissos. Imo de differentia pedalitatis scissae dicit, quod praedicatur differentia superior; verum est enim dicere, quod scissio pedum est pedalitas quaedam. Ergo differentiae superiores praedicantur de inferioribus. Item 10. Metaph. textu 23.⁹ lect. 9.¹⁰ apud D. Thomam, in fine ostendit, quod in generibus, sub quibus inveniuntur contraria, differentiae mediae componuntur ex differentiis contrariis. Ergo ruit nostrum fundamentum, quo dicimus genericas differentias non includi in specificis, quia non sunt compositae.

Confirmatur illo vulgari syllogismo: Omnis homo est sensibilis, omnis homo est rationalis, ergo aliquod rationale est sensibile; qui est in bona figura, scilicet in Darapti, et praemissae sunt verae, ergo et conclusio.

Si dicas non sequi in conclusione, quod rationale sit sensibile formaliter, sed materialiter seu identice.

Contra est: Tum quia praedicatio illa est formalis: Rationale est sensibile, sicut et praedicationes praemissarum. Tum quia potest fieri syllogismus addendo particulam «formaliter»: Omnis homo formaliter est rationalis, ergo aliquod rationale formaliter est sensibile.

RESPONDETUR ad primum locum Aristotelis, quod differentiae communes dividuntur in alias non formaliter, sed materialiter, id est non ratione sui, sed ratione generis constituti per differentias superiores. Non enim potest dividi genus per differentias inferiores, nisi etiam ipsae differentiae constitutivae generis dividantur. Potius autem dixit Aristoteles dividi ipsas differentias superiores, quam genus constitutum per ipsas, ut ostenderet, quaenam sint differentiae per se alicuius generis et quae sint differentiae per accidens. Quando enim aliquod genus dividitur per differentias inferiores, secundum quod tale genus ex intrinseca ratione, qua constituitur, est in potentia ad illas, dividitur tale genus differentiis per se et non per accidens; sicut animal bipes ex ipsa ratione bipedis est in potentia ad habere pedes fissos vel non fissos, et ideo per se dividitur animal bipes in tales differentias. Quando vero genus est in potentia ad inferiora non ratione suae differentiae constitutivae, sed aliunde, talis divisio non est per differentias per se, sed per accidens; sicut si animal bipes dividatur in album et nigrum. Ceterum ex hoc non potest concludi, quod ipsae differentiae communes praedicentur de inferioribus differentiis formaliter, imo potius dividuntur per illas, non praedicantur de illis. Et quia dividuntur per illas, potius ipsum genus ut tali differentia constitutum est id, quod dividitur, et cum eo ipsa eius differentia. Et haec est plana explicatio illius textus, quam ibi tradit D. Thomas lect. 12. cit.,¹¹ ubi inquit, «quod hoc modo haec differentia est dividenda „habens pedes”, scilicet huiusmodi animalium aliud est habens pedes scissos, aliud non scissos». Ubi non solum ipsa ratio bipedis seu differentia habendi pedes, sed etiam ipsum animal dividitur. Et sic quando dicitur, quod scissio est quaedam pedalitas, idem est, inquit D. Thomas, «quod esse contentum sub hoc, quod est habere pedes»,¹² atque adeo continetur sub pedalitate, sicut differentiae continentur sub genere, cuius pars est differentia generica.

Eodem modo respondetur ad secundam auctoritatem ex 10. Metaph. differentias medias ibi non sumi pro differentiis, quae sunt tertium praedicabile, sed pro speciebus oppositis sub eodem genere, non oppositione contraria seu extrema, sed media. Dicuntur vero tales species differentiae mediae, quia differunt seu opponuntur non extreme sicut contraria, sed tamquam contraria media.

Ad confirmationem respondetur, quod in primo syllogismo nulla est difficultas; verificatur enim conclusio illata: «Rationale est sensibile» identice, non formaliter. Neque est necesse, quod ex praemissis in sensu formali verificatis inferatur conclusio vera etiam in sensu formali, sed sufficit, quod in sensu identico, ut frequenter contingit in hac tertia figura. Ut si dicas: «Omne lac est album, omne lac est dulce, ergo aliquid dulce est album», «hic homo currit, hic homo est iustus, ergo iustus currit». Quae conclusiones solum sunt verae in sensu identico. In secundo autem syllogismo, ubi additur illa particula «formaliter», manifeste variatur appellatio ex diversa applicatione illius particulae «formaliter», quia sub respectu, sub quo applicatur in praemissis, facit praedicationem formalem. In conclusione autem verificatur extrema identice, et ideo illa particula «formaliter» non habet ibi locum. Ad bonitatem autem syllogismi sufficit, quod si antecedens est verum, etiam et consequens; sed non requiritur, quod in eodem sensu et respectu verificetur, sed potest antecedens esse verum secundum praedicationem formalem et consequens secundum identicum, ut vidimus. Et ratio est, quia illa particula «formaliter» semper debet intelligi respective et sub aliqua appellatione; quod enim est formale respectu unius, potest non esse respectu alterius. Unde semper ille respectus, sub quo formaliter se habet, debet manere invariatus, quoties apponitur particula «formaliter». Et quia verificatur, quod homo sit rationalis et sensibilis formaliter, quia recipit ista praedicata tamquam formalia, quod vero rationale sit sensibile, non verificatur nisi ex identificatione in eodem subiecto, ideo non possunt sub eadem formalitate verificari, sed si apponatur particula «formaliter», variatur appellatio.

Quodsi instes: Hic syllogismus est bonus in Celarent: «Nullum rationale formaliter est sensibile, omnis homo formaliter est rationalis, ergo nullus homo est sensibilis». Ubi nulla est variatio appellationis, et tamen, etiamsi tollatur particula «formaliter» a conclusione, illa est falsa; ergo solutio data non est sufficiens.

Respondetur eodem modo variari appellationem ex parte illius particulae «formaliter», quae semper facit sensum non absolutum, sed cum aliqua restrictione et dependentia seu respectu, quatenus scilicet subest illi formalitati et respectui extremorum. Contingit autem, quod ea, quae sub una formalitate et respectu non coniunguntur neque conveniunt, sub alio conveniant; unde a negatione sub uno respectu ad negationem sub alio vel ad negationem absolute non valet. Et sic ex eo, quod rationale formaliter, id est sub conceptu et formalitate rationalis, nullo modo sit sensibile, non licet inferre, quod sub conceptu et formalitate hominis homo, qui est idem cum rationali, non sit sensibilis. Quae variatio formalitatum et appellationum in multis aliis materiis valde observanda est. Sicut non valet: «Christus, posito praecepto, hic et nunc potest operari et non operari, quia libere operatur; et si non operaretur, peccaret; ergo potest peccare et non peccare». Non, inquam, valet, quia potest non operari sub respectu et formalitate operationis, ut requiritur ad rationem liberi, non sub formalitate et conceptu peccati, ut esset a ratione liberi deficientis.

Ultimo arguitur: Differentia specifica inferior habet aliqua praedicata communia et superiora, v. g. rationale est vivens et est substantia etc. Ergo aliquid habet sibi commune tamquam genericum et superius; ergo potest talis differentia generica seu genus praedicari de differentia inferiori.

Et confirmatur, quia conceptus differentiae aliquam compositionem admittit, cum aliquid habeat potentialitatis, utpote res creata, solus autem actus purus est omnino simplex; ergo potest resolvi in conceptum communem seu genericum et specialem seu differentialem. Ille autem conceptus superior est differentia subalterna, quia differentia inferior habet naturam et operationem subordinatam differentiae genericae; v. g. hinnibile in equo est quaedam operatio sensibilis et consequenter subordinata sensibili in communi, quod est differentia generica animalis.

RESPONDETUR, quod illa praedicata superiora conveniunt differentiae non in formali et directa linea, sed reductive et secundum quamdam habitudinem seu connotationem. Dicitur enim rationale substantia vel vivens, non quia in se sit substantia vel vivens, sed quia forma, a qua sumitur, est principium substantiae vel viventis vel alterius gradus. Non enim forma est id, quod est, sed quo aliquid est, sicut etiam materia et forma sunt substantiae quasi principia substantiae seu substantiae incompletae. Eodem modo differentiae sunt quid incompletum in suo praedicamento. Et sic non ipsa ratio superior, quae completa est, praedicatur de illis nec differentiae ipsae genericae, sed incompleta ratio illius praedicamenti, v. g. substantia, ut abstrahit a completa et incompleta, quae modo transcendentali includitur in omni eo, quod ad tale praedicamentum pertinet et reducitur.

Ad confirmationem respondetur differentiam non esse compositam ex his, sed compositam huic, quia est pars seu per modum partis se habet. Pars autem non est simplex, sicut actus purus, simplicitate perfectionis, sed simplicitate negationis, quia scilicet non est plene perfecta. Simplicitas autem negationis plus habet potentialitatis, quia est componibilis alteri, a quo perficiatur, non tamen est composita per resolutionem in plures conceptus, ex quibus constat, nisi forte analogice, quia ens in omnibus includitur, etiam in differentiis, nec differentia inferior est subordinata superiori formaliter et directe tamquam generi, licet praesupponat illa, sicut praesupponit genus, quod constituitur ex illa. Et sic: Hinnibile est principium operationis sensibilis: distinguo, suppositive et materialiter sensibilis, transeat; formaliter et directe sensibilis, nego. Id est, ut sit hinnibile, praesupponitur sensibile, sed non formaliter est illud.