Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

TRIA in hoc articulo difficultatem faciunt: Primum, an revera conceptus reflexus distinguatur realiter a directo et quae sit huius causa. Secundum, quid cognoscatur conceptum reflexum et quodnam sit eius obiectum. Tertium, an essentialiter differant conceptus directus et reflexus.

Ad primum aliqui existimant, quod ad cognoscendum proprium conceptum non oportet formare alium conceptum de illo, ut videri potest in Ferrariensi 1. Contra Gent. cap. 53. § Cum autem obicitur. Sed expresse D. Thomas 1. p. q. 87. art. 3. ad 2. dicit, quod «alius est actus, quo quis intelligit lapidem, alius, quo intelligit se intelligere»; ergo et distinctus conceptus est reflexus a directo, quia actus distinctus distinctum conceptum producit. Quod clarius expressit D. Thomas q. 9. de Potentia art. 5.¹, ubi ait: «Quantum ad hoc non differt, utrum intellectus seipsum intelligat vel aliud a se. Sicut enim cum intelligit aliud a se, format conceptum illius rei, quod voce significatur, ita cum intelligit seipsum, format verbum sui, quod voce etiam potest exprimere».

Laborant autem aliqui auctores in reddenda ratione et necessitate huius conceptus reflexi ad intelligendum proprium conceptum. Sed clare videtur deduci posse ex doctrina D. Thomae cit. loco 1. p. q. 87. Et supponimus solum potentiam intellectivam posse reflectere supra se, non sensitivam, tum quia illa respicit universaliter omne ens, atque adeo etiam seipsam, sensitiva vero in suo actu est expers eius, quod cognoscit; v. g. visio non habet in se colorem, et sic non se attingit. Tum quia unum corpus non potest agere in seipsum, sed semper una pars agit in aliam, una autem pars organi non sufficit ad eliciendam cognitionem. De quo videndus est D. Thomas in 2. dist. 19. q. 1. art. 1.² et in 3. dist. 23. q. 1. art. 2. ad 3.³, et nos dicemus in libris de Anima q. 4.⁴

In potentiis ergo intellectivis tota ratio reflexionis oritur ex eo, quod noster intellectus et eius actus non est obiective intelligibilis pro hac vita, nisi dependenter a sensibilibus, et ita conceptus noster licet formaliter sit praesens, non tamen obiective, quamdiu non formatur ad instar quidditatis sensibilis, quod solum potest fieri per reflexionem ab obiecto sensibili desumptam. In angelis autem et substantiis separatis non est necessarius talis conceptus reflexus, quia directe suam substantiam et intellectum et quae sunt in seipsis, cognoscunt tamquam accidentia suae propriae substantiae, atque adeo per eandem speciem, qua se cognoscunt, etiam accidentia illa possunt attingere. Se autem non cognoscunt reflexe, ergo neque conceptum suum, quia seipso, cum producitur, est intelligibilis suo intellectui non minus quam substantia sua.

RATIO AUTEM HUIUS sic deducitur a D. Thoma praedicto loco 1. p., quia unumquodque cognoscitur, secundum quod est in actu. Ultima autem perfectio intellectus est eius operatio, quia per operationem non ordinatur ad perficiendum aliud, sicut actio transiens. Igitur hoc est primum, quod intellectu intelligitur, scilicet ipsum eius intelligere, quia hoc est actualissimum in eo, et consequenter se primo et maxime intelligibile. Sed tamen circa hoc diversi intellectus diversimode se habent.

Est enim aliquis intellectus, scilicet divinus, qui est ipsum suum intelligere, et sic in Deo idem est, quod intelligit se intelligere, et quod intelligit suam essentiam, quia sua essentia est suum intelligere. Est etiam alius intellectus, scilicet angelicus, qui non est suum intelligere, sed tamen primum obiectum sui intelligere est eius essentia. Unde etsi aliud sit in angelo secundum rationem, quod intelligit se intelligere, et quod intelligit suam essentiam, tamen simul et eodem actu utrumque intelligit, quia hoc, quod est intelligere suam essentiam, est propria perfectio suae essentiae, simul autem et uno actu intelligitur res cum sua perfectione. Est autem alius intellectus, scilicet humanus, qui nec est suum intelligere, nec sui intelligere est obiectum primum ipsa eius essentia, sed aliquid extrinsecum, scilicet natura materialis rei, et ideo quod primo cognoscitur ab intellectu humano, est huiusmodi obiectum, et quo cognoscitur obiectum, et per actum cognoscitur ipse intellectus, cuius est perfectio ipsum intelligere.

Hucusque discursus D. Thomae.

Ex quo manifeste deducitur quod tota radix reflexionis conceptus supra ipsum actum et potentiam intelligendi desumitur ex ipsa ratione obiectiva intellectus, quia licet conceptus et cognitio sint formaliter praesentes potentiae, non tamen obiective; nec sufficit formalis praesentia, ut aliquid sit directe cognoscibile, ut optime ibidem notavit Caietanus, sed requiritur obiectiva. Non potest autem aliquid obiective esse praesens, nisi induat conditiones obiecti talis potentiae. Cum autem obiectum proprium nostri intellectus sit quidditas rei materialis secundum se, illud non est directe praesens obiective, quod non est quidditas rei materialis, et ut eam induat, indiget reflexione. Et ita conceptus nostri licet secundum se sint intelligibiles, non tamen secundum se sunt intelligibiles ad modum quidditatis materialis, et ideo primario et directe non sunt praesentes obiective, nisi prout accipiuntur ad modum quidditatis sensibilis, quod utique ab obiecto sensibili accipere debent. Et quia hoc accipiunt intra potentiam ab obiecto exteriori directe cognito, dicuntur reflexe cognosci et reddi intelligibiles intelligibilitate entis materialis. Quod totum non currit in angelis nec in Deo, qui directe et primario intelligunt propriam essentiam et quidquid in ea est.

Quodsi petas, quaenam species impressa deserviat ad cognitionem reflexam conceptus, respondetur ex D. Thoma q. 10. de Veritate art. 9. ad 4. et ad 10.⁵, quod ea, quae cognoscuntur per cognitionem reflexam, non cognoscuntur per suam essentiam nec per speciem propriam, sed cognoscendo obiectum seu per speciem eorum, circa quae versatur actus et conceptus, eo quod conceptus et actus in tantum indigent reflexione, in quantum indigent formari ad instar obiecti sensibilis, circa quod conceptus directus versatur, et ideo indiget specie talis obiecti, ut informetur ad instar illius et cognoscatur.

Unde dicit D. Thomas in 3. dist. 23. q. 1. art. 2. ad 3.⁶, quod «intellectus cognoscit seipsum sicut alia, quia scilicet per speciem, non quidem sui, sed obiecti, quae est forma eius, ex qua cognoscit actus sui naturam, et ex natura actus naturam potentiae, et ex natura potentiae naturam essentiae, et per consequens aliarum potentiarum. Non quod habeat de omnibus his diversas similitudines, sed quia in obiecto suo non solum cognoscit rationem veri, sed omnem cognitionem, quae est in eo etc.». Ubi clare D. Thomas docet, quomodo species obiecti deserviat ad cognitionem actus, prout scilicet repraesentat in obiecto suo rationem cogniti. Manet enim in memoria species non solum repraesentans obiectum, sed etiam repraesentans, quod fuerit cognitum, et ex hac habitudine cogniti regreditur intellectus ad ipsam cognitionem et ad eius principia. Unde etiam per talem speciem ipsamet species reflexe potest attingi, non immediate in se, sed ut est aliquid obiecti cogniti. Postea tamen non repugnat, quod intellectus formet seorsum species conceptus et potentiae et aliorum similium eo modo, quo ex praeconceptis speciebus format alias, v. g. per speciem montis et auri speciem montis aurei, ut docet D. Thomas 1. p. q. 12. art. 9. ad 2.

Circa secundam difficultatem duo explicari oportet:

PRIMUM quoad obiectum materiale cognitionis reflexae, scilicet circa quae versatur cognitio reflexa. Et ad hoc breviter respondemus, quod sunt omnia illa, quae inveniuntur in anima et ex cognitione obiecti induunt repraesentationem et modum quidditatis sensibilis, et sic regreditur intellectus ad cognoscendum non solum conceptum et actum, sed etiam habitus et species et potentiam et ipsam naturam animae, ut loco nuper cit. ex 3. Sentent. dicit D. Thomas. Et quando dicitur in definitione conceptus reflexi, quod est conceptus alterius conceptus, intelligitur, quod sit etiam omnium, quae intra animam ad conceptum concurrunt, ut diximus 1. lib. Summul. cap. 6., vel quia primum, quod per reflexionem attingitur, est alter conceptus, deinde potentia et anima etc.

SECUNDUM, quod explicandum est, pertinet ad formalem rationem, quam respicit conceptus reflexus. Et sic etiam breviter dicimus, ex eadem auctoritate D. Thomae, quod formaliter respicit conceptus reflexus cognoscere naturam eius, supra quod reflectit, eo modo, quo cognosci potest per effectus vel connotative ad modum quidditatis sensibilis. Et licet sint ibi praesentes physice, quia tamen non redduntur per seipsos praesentes obiective, sed mediante similitudine et connotatione quidditatis sensibilis, quod est attingere praesentiam illam quasi in alio et non in seipsa, non dicimur intuitive videre conceptus nostros.

Ex quo deducitur, quod per conceptum reflexum, quatenus regreditur supra conceptum directum, repraesentatur quidem ipse conceptus, ut est qualitas quaedam et imago in actu signato per modum quidditatis imaginis, et per consequens non repraesentatur ibi res significata per conceptum directum, nisi valde remote et in obliquo. Et ratio est, quia in conceptu reflexo ipsa res significata habet se ut terminus, a quo reflexio illa incipit; ergo non repraesentat illam tamquam obiectum suum et ut terminum, in quem fertur repraesentatio, sed solum connotando illam ut terminum, a quo incepit reflexio. Et licet conceptus reflexus attingat directum, ut est imago quaedam, et motus in imaginem sit etiam in rem imaginatam, tamen hoc intelligitur, quando non consideratur imago seorsum et secundum se, sed ut exercet officium ducendi ad suum prototypum, ut docet Philosophus in libro de Memoria et Reminiscentia⁷ et D. Thomas ibi lect. 3.⁸ In conceptu autem reflexo fit motus contrario modo, id est ab obiecto ad imaginem; cognoscendo enim obiectum directe reflectimus ad cognoscendum conceptum, qui est eius imago, et ideo per talem reflexionem fertur intellectus ad imaginem per modum quidditatis et in actu signato illam attingendo, et consequenter non oportet per illam tendere ad rem signatam, licet in obliquo, ut diximus, etiam illam attingat, quatenus est terminus a quo huius motus reflexi.

Circa ultimam difficultatem respondetur breviter, quod licet directum et reflexum, secundum quod significant quosdam motus intellectus, non videantur importare essentiales differentias cognitionis, sicut scientia ut formata per discursum et sine discursu, si sit circa idem obiectum, non variat essentialem rationem scientiae, tamen quatenus conceptus reflexus et directus important diversas repraesentationes et diversa obiecta repraesentata, quia directus est similitudo obiecti, reflexus autem est similitudo ipsius conceptus vel actus vel potentiae, ideo simpliciter habent specie differre; sicut aliae cognitiones et repraesentationes, quae versantur circa diversa obiecta.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Contra id, quod resolvimus circa primam difficultatem arguitur primo, quia intellectus eodem actu intelligit conceptum seu verbum et obiectum repraesentatum in illo. Et similiter eodem actu fertur in obiectum et in actum, ut docet D. Thomas in 1. dist. 10. q. 1. art. 5. ad 2.⁹ Ergo ad agnoscendum conceptum et actum non indiget actu reflexo.

Et confirmatur, quia conceptus et actus sunt intime praesentes et uniti intellectui multo magis quam ipsum obiectum, quod mediante tali conceptu unitur potentiae. Et similiter sunt immateriales et intelligibiles in actu ultimo, ideoque comparatur conceptus luci, qua obiectum redditur illustratum, ut dicit D. Thomas opusc. 14.¹⁰; quod autem est in actu ultimo intelligibile, non indiget alio conceptu seu forma intelligibili, ut cognoscatur. Unde lux per suam essentiam et non per similitudinem cognoscitur ab oculo, quod expresse dicit S. Thomas in 2. dist. 23. q. 2. art. 1.¹¹, ubi distinguit inter modum, quo videtur lux, et quo videtur lapis, dicens, quod lux non videtur ab oculo per aliquam similitudinem sui in ipso relictam, sed per suam essentiam oculum informans; lapis autem videtur per similitudinem relictam in oculo. Et idem significat 1. p. q. 56. art. 3. Idem etiam dici solet de specie impressa, quod seipsa iam est cognoscibilis, ergo a fortiori conceptus, qui est magis in actu quam species impressa.

RESPONDETUR ad principale argumentum, quod eodem actu fertur potentia in obiectum et in actum, secundum quod actus est ratio cognoscendi, non vero secundum quod est res cognita; sic enim indiget conceptu reflexo. Et sic intelligitur D. Thomas in loco cit. ab argumento, quod loquitur de actu intelligendi, secundum quod attingitur ut ratio cognoscendi obiectum directum; sic enim attingitur eodem actu cum suo obiecto. Et idem est de conceptu seu verbo; intelligitur enim conceptus et res repraesentata eodem actu, secundum quod sumitur verbum ut ratio exprimens obiectum ex parte termini. Qua ratione etiam aliquando dicitur ipsum verbum cognosci ut quod, quando cognoscitur obiectum, id est quia cognoscitur ut tenens se ex parte termini quod, et non ut tenens se ex parte principii seu ut id, quo res cognoscitur.

Ad confirmationem respondetur ex D. Thoma q. 10. de Veritate art. 8. ad 4. secundo loco positum¹² et ex Caietano 1. p. q. 87. art. 3., quod verbum seu conceptus est praesens nostro intellectui formaliter, sed non obiective; est enim forma inhaerens, qua obiectum cognoscitur, non tamen in se est obiectum in actu praeditum, quae requiritur ad intellectum nostrum, scilicet per modum quidditatis sensibilis, et ideo nec est intelligibile nec intellectum in actu per seipsum respectu nostri intellectus. In substantiis autem separatis per seipsum conceptus est intelligibilis formaliter et obiective, quia non intelligunt solum quidditatem sensibilem, sed quodcumque pure spirituale.

Et ad id, quod additur de luce, respondetur ex D. Thoma q. 10. de Veritate art. 8. ad 10. secundo loco positum¹³, quod lux non videtur per essentiam suam, nisi quatenus est ratio visibilitatis et forma quaedam dans esse actu visibile. Lux autem prout est in ipso sole, non videtur nisi per similitudinem eius in oculo, sicut videtur lapis. Quando ergo Divus Thomas dicit in 2. Sentent. videri lucem per essentiam suam, sensus est, quod est forma visibilitatis per essentiam suam, et prout talis forma dans esse actu visibile colori, non videtur per similitudinem distinctam ab ea, quam emittit ipse color factus visibilis. De specie autem impressa dicimus, quod est cognoscibilis per seipsam ut quo, non autem ut quod et ut res cognita; sic enim indiget conceptu reflexo.

Secundo arguitur, quia res spiritualis, Deus et angeli et quidquid non est quidditas materialis, non potest attingi ab intellectu, nisi induendo modum obiecti sensibilis, et tamen non cognoscuntur cognitione reflexa. Ergo neque conceptus neque actus nostri intelliguntur reflexe ex eo, quod cognoscuntur ad modum obiecti sensibilis. Si enim cognoscerentur ut sunt in se, cognoscerentur directe eo modo, quo angeli illos cognoscunt.

Et confirmatur, quia conceptus reflexus et directus formantur per distinctas species, siquidem alia species est repraesentans conceptum, alia obiectum, sicut et ipsae res diversae sunt. Ergo non se habent sicut motus reflexus et directus; motus enim reflexus necessario debet continuari cum directo et provenire ab eodem principio. Si enim a distinctis principiis procedant distincti motus, non est unus reflexus respectu alterius.

RESPONDETUR, quod ad rationem conceptus reflexi non sufficit cognoscere aliquid ad instar alterius, sed oportet, quod illud, quod cognoscitur, se teneat ex parte principii cognoscentis. Sic enim fit ab obiecto regressio ad cognitionem vel principium cognitionis. Quando autem aliquod obiectum ad extra induit modum alterius obiecti, erit ibi ordo vel comparatio unius ad alterum, sed non reflexio.

Ad confirmationem respondetur, quod sive conceptus cognoscatur per species distinctas a speciebus obiecti, sive non, tamen dicitur cognosci reflexe, quia talis motus cognitionis originem habet ab obiecto, et ab eius cognitione movetur aliquis ad formandam cognitionem conceptus et specierum, quibus cognoscitur. Unde ista distinctio principiorum non tollit reflexionem cognitionis, sed magis conducit, cum ipsamet principia cognoscendi seu species formentur motu illo reflexo continuato et deducto ex cognitione obiecti.