Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Non desunt AUCTORES, qui partem affirmativam teneant, praesertim si accidens sumatur pro accidente completo praedicamentali, non ut abstrahit a completo et incompleto, et sumatur accidens pro accidente reali et intrinsece denominante; nam respectu denominantis extrinsece et intrinsece non est conceptus univocus. Igitur loquendo sic de accidente completo plures auctores etiam extra scholam Scoti, existimant esse univocum ad illa praedicamenta, quae sunt formae denominantes intrinsece.

Fundamentum est, quia tale accidens non includitur in differentiis, sed etiam se habet ut substantia completa, quae est vere genus, quia non includitur in differentiis, licet prout abstrahit a completa et incompleta genus non sit. Cur ergo similiter accidens completum non erit univocum? Praesertim cum non minus unum accidens, v. g. quantitas, participet rationem accidentis, quam aliud, scilicet qualitas, tota autem eorum diversitas ex propriis proveniat differentiis, in quibus accidens completum non includitur. Denique non facile assignatur analogia accidentis completi. Non enim est transcendens, cum non imbibatur in differentiis; non est attributionis aut metaphora, cum omnia accidentia intrinsece, non denominative accidentia sint; non proportionalitatis propriae, quia in opinione horum auctorum haec non sufficit reddere analogum, cum etiam in univocis inveniatur.

In contrarium vero est generalis regula S. Thomae in 1. dist. 25. q. 1. art. 2.¹, quod «quaecumque non conveniunt in uno genere generalissimo, non potest de eis aliquid univoce dici». Sed novem genera accidentium sunt genera generalissima utpote diversa praedicamenta. Ergo nihil de eis univoce dici potest, et consequenter neque accidens.

DICO ERGO PRIMO: Accidens ut abstrahit a completo et incompleto non est univocum, sed analogum.

Conveniunt in hoc communitur auctores, quia est eadem ratio atque de ente communi completo et incompleto, imo et de substantia; sic enim imbibitur etiam in differentiis et transcendit per omnes res et modos. Nam differentiae accidentales etiam accidentia sunt, incompleta tamen, quia aliquod ens sunt, et non ens substantiale, ergo accidentale. Ex quo sequitur, quod ista est ratio non omnino una, sed etiam diversa, utpote in differentiis inclusa, nec ab ipsis perfecte abstrahens. Ratio enim, quae semel in differentiis includitur, ab ipsis non abstrahit, quia non sunt aliae differentiae talium differentiarum, a quibus abstrahat relinquendo illas, et sic si abstrahit a differentiis, a totis abstrahit et sic manebit ratio communis et una respectu inferiorum, non respectu differentiarum, si ab eis abstrahit. Ut ergo illis communis sit, ab eis non abstrahit, et ab eis est includere illas actu et esse rationem non simpliciter unam.

DICO SECUNDO: Accidens completum etiam analogum est ad novem genera, etiamsi omnia consistant in forma denominante intrinseca.

RATIO sumitur ex his, quae diximus art. 2. de ente completo, quod licet sub conceptu completi non includatur in ipsis differentiis, tamen ut sit completum, debet differentias ipsas includere, quia solum per illas potest reddi completum. Nam accidens solum potest reddi completum per aliquem modum, qui distinguat ipsum ab incompleto. Hic autem modus vel est ipsa inhaerentia, sicut subsistentia complet substantiam, vel est accidens esse in concreto, vel est accidens reddi praedicamentale ut sic, vel denique sunt ipsae differentiae contrahentes accidens ad hoc vel illud praedicamentum.

Primum non reddit accidens completum. Nam inhaerentia non ordinatur ad constituendum aliquod totum sicut subsistentia, quod in se completum sit; nam inhaerentia est propria formae informantis subiectum. Unde cum in accidente tam ratio communis quam ratio particularis et differentialis pertineant ad rationem formae, utrique convenit inhaerentia. Unde accidens per hoc, quod concipiatur inhaerens praecise, non extrahitur et eximitur ab hoc, quod est intrare differentias, cum etiam ipsae inhaereant. Atque ita per differentias completum reddetur in ratione et quidditate formae, non per inhaerentiam ut sic. Imo inhaerentia in ratione complendi et faciendi totum opposito modo se habet ad subsistentiam, quia haec reddit incommunicabile, quae est conditio totius, inhaerentia communicabile, quae est conditio formae et non totius.

Secundum etiam non pertinet ad praesens, quia accidens redditur concretum per hoc, quod est in subiecto; ponitur autem in praedicamento etiam ut abstractum a subiecto et secundum se. Ergo esse concretum in subiecto non reddit completum accidens, prout exigitur ad rationem accidentis praedicamentalis; potius enim accidens in concreto non ponitur in praedicamento, nisi in ratione suae formae.

Tertium etiam non sufficit, quia accidens praedicamentale ut sic vel intelligitur reddi praedicamentale per secundam intentionem ordinandi in praedicamento, vel per aliquam primam intentionem, quae reddat illud capax talis secundae intentionis, quae est in praedicamento. Primum neque complet accidens reale, quia secunda intentio est aliquid rationis; neque potest convenire nisi supposita prima, quae rem ponibilem reddit in praedicamento et capacem huius secundae intentionis. Secundum vero non est assignabile, quid sit praeter ipsos modos, quibus unumquodque praedicamentum constituitur et accidens praedicamentale redditur. Nec enim est aliquis modus realis novem praedicamentis communis, quo accidens ut sic realiter reddatur completum et a differentiis segregabile.

QUARE DICENDUM EST, quod accidens completum non est unus aliquis conceptus superior ad novem praedicamenta, sed immediate per ipsos modos constituentes praedicamenta redditur accidens completum, et si est actu completum, actu includit illos, et sic non habet unitatem simpliciter, ut requiritur ad univocationem, magis autem diversitatem ipsam differentiarum et modorum induit. Et propter hoc S. Thomas 5. Metaph. lect. 9.² dicit, quod ea, in quae dividitur ens primo, sunt praedicamenta, quia distinguuntur secundum diversos modos praedicandi. Ergo divisio in decem praedicamenta immediata et prima est enti, non autem mediat accidens completum complemento aliquo a decem praedicamentis distincto. Et 8. Metaph. lect. ult.³ dicit, quod ens non exspectat aliquid additum ad hoc, ut fiat substantia, quantitas vel qualitas, sed statim est substantia vel quantitas etc. Ergo similiter accidens non exspectat aliquid superadditum, sed statim a principio est quantitas vel qualitas etc. et istis modis completur immediate.

Praeterea non evitatur illa ratio, quia si accidens completum est univocum ad novem genera, ergo est genus ad illa, et consequenter non sunt novem genera suprema, sed subalterna; omne enim univocum adaequate dividitur in genus, speciem et alia quinque praedicabilia. Unde dicit D. Thomas 1. Contra Gent. cap. 32.: «Omne, quod de pluribus univoce praedicatur, vel est genus vel species vel differentia vel proprium vel accidens». Accidens autem in communi non est species atoma, multo minus differentia aut proprium respectu suorum inferiorum, ergo erit genus, si est univocum.

Quidam negant sequelam et dicunt accidens non esse genus, quia dividitur inaequaliter quantum est ex se. Sed hoc sicut destruit genus, ita astruit analogiam; ideo enim analogum est, quia ex se inaequaliter dividitur. Si autem inaequalitas ex ipsis differentiis tantum provenit, hoc etiam in genere invenitur, cuius differentiae inaequales sunt.

Alii dicunt accidens non esse genus, quia non significat quidditatem, sed esse accidentis, quod est inesse substantiae; vel si significat quidditatem, non significat gradum distinctum, sed id quod in quocumque includitur. Sed hoc est, quod destruit univocationem, quia includitur in quocumque et non dicit determinatum gradum; sic enim completum accidens non est, si in quocumque includitur. Si autem in differentiis non includitur, cur non dicet conceptum genericum? Siquidem univocum est et quidditative praedicatur. Tam quidditative enim qualitas est accidens, sicut quidditative non est substantia, et hoc ipso quod extra differentias est, gradum dicit; si autem gradum non dicit, ideo est, quia in differentiis includitur, quod univocationem tollit.

Alii dicunt non esse genus, quia est transcendens, vel quia dicit conceptum compositum ex duobus analogis, vel saltem conceptum, qui respectu aliorum analogum est. Sed totum hoc si destruit genus, etiam destruit univocationem.

Alii dicunt non esse genus, quia non sumitur a distincta realitate ratio generis et ratio differentiae. Sed hoc iam supra art. 2. impugnavimus agendo de ente.

Alii tandem admittunt accidens esse genus. Et ad inconveniens, quod novem praedicamenta non erunt suprema genera, respondent, quod sunt suprema genera respective, non absolute. Sed hoc supra reiectum est. Sic enim omnia subalterna possent dici suprema respective, v. g. vivens in ratione viventis non habet aliud superius, sicut qualitas in ratione qualitatis. Sed si qualitas absolute habet genus super se, absolute non est supremum, respective autem etiam genera inferiora suprema esse possunt, id est in ratione sua.

AD FUNDAMENTA OPPOSITA A PRINCIPIO respondetur: Ad primum esse latam differentiam inter substantiam completam et accidens, quia in substantia assignamus aliquid unius rationis et praedicamenti, per quod completur, scilicet esse substantiam integram seu totalem et ut quod. At vero in accidente, cum sit forma, non est assignabile aliquid, quo compleatur, nisi illi modi praedicamentales, quibus commensuratur substantiae, et talis modus constituit determinatum praedicamentum, si determinatus est. Si autem in confuso et indeterminate accipitur pro accidente praedicamentali ut sic, si ly praedicamentale dicat secundam intentionem, sic non est complementum reale accidentis, sed supponit illud. Si autem dicat ipsam naturam accidentis completam, omnes modos praedicamentales dicit in confuso, quia non alio reali completur, quam illis modis, et sic includit differentias et est analogum. Quod vero dicitur quantitatem esse aequaliter accidens cum qualitate, respondetur, quod licet aequaliter participent rationem accidentis quantum ad rationem inhaerendi, non tamen quantum ad rationem disponendi et commensurandi se substantiae; in hoc enim primo diversa sunt et inaequaliter se habent. Modus autem inhaerentiae non est constitutivum quidditatis, sed modus illius pertinens ad modum existentiae ut communicabilis, sicut subsistentia facit incommunicabilem substantiam; unde aequalitas in inhaerendo non facit aequalitatem absolute in quidditate accidentis.

Ad secundum fundamentum respondetur, aeque currere respectu accidentis, ut abstrahit a completo et incompleto, quod tamen omnes analogum esse fatentur. Et ita dicimus, quod est analogum proportionalitatis propriae, quia in omnibus analogatis est per formam intrinsecam. Quod autem etiam in univocis inveniri possit comparatio proportionalitatis, iam saepe responsum est hanc inveniri non tamquam id, a quo solo sumatur unitas eorum, sed quae unitatem supponat et super eam cadat. Quando autem invenitur tamquam id, a quo unitas ipsa desumitur, ita quod non est alia unitas quam proportionalitatis, tunc analogiam constituit et sic non invenitur in univocis.