Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Ultimatum et non ultimatum dicuntur respective, sicut finis et medium. Et ita generaliter potest dici ultimatus conceptus, quicumque est terminus et finis alterius, ita quod unus ordinatur ad alium; et sic una operatio intellectus ordinatur ad aliam, et principia ordinantur ad conclusiones, et discursus ad iudicium perfectum, et in omnibus istis invenitur aliquid, in quo sistit cognitio, et hoc vocatur ultimum, et aliud, per quod tenditur ad talem terminum, et hoc vocatur medium seu non ultimum.

Ceterum quoad dialecticos, qui agunt de nominibus et vocibus significativis, distinguitur conceptus ultimatus et non ultimatus per hoc, quod ultimatus versatur circa res significatas, non ultimatus autem circa ipsas voces significantes. Hoc enim conducit ad discernendum obiectum Logicae, quia non agit de rebus ipsis, ut res sunt, sicut agit physicus, sed agit de instrumentis, quibus res cognoscuntur, qualia plerumque sunt voces significativae, ut recte dispositae et ordinatae.

Ex quo deducitur, quod ultimatum et non ultimatum per se et formaliter non sunt differentiae essentiales conceptuum, quia non tenent se ex parte ipsius obiecti, ut dicit rationem cognoscibilem, sed tenent se ex parte ordinis unius conceptus seu cognitionis ad aliam; et sic in conceptu solum addunt relationes seu habitudines ad obiecta, non quatenus cognoscibilia et specificantia, sed ut ordinata tamquam medium et terminus. Essentialis autem differentia cognitionis sumitur ex obiecto, ut motivo et specificativo et cognoscibili, reliqua omnia sunt habitudines vel connotationes consecuta. Et tamen praesuppositive aliquando istae habitudines supponunt distinctionem obiectorum, licet formaliter non constituant illam, et sic ultimatum et non ultimatum, de quo in praesenti, exercentur inter distinctos conceptus, quorum unus versatur circa rem significatam, alius circa vocem significantem, et ex hac parte, quia habent diversa obiecta, circa quae versantur, sunt distincti conceptus praesuppositive, non formaliter ex vi ultimati et non ultimati.

Et non potest dici, quod conceptus vocis significativae significat ad placitum obiectum conceptus ultimati, ut aliqui auctores docent, non quia ipse conceptus sit impositus ad significandum, sed quia obiectum eius, scilicet vox, ex impositione rem significat. Sed hoc est impossibile, quia conceptus ita est naturalis similitudo obiecti, quod nullo modo ex obiecto haurit significationem ad placitum, sed illam ipsam significationem vocis, quae ad placitum est, ipse conceptus naturaliter significat, scilicet ut imago illius, et ita significatio vocis ad placitum non est exercitium significandi conceptus, sed obiectum a conceptu significatum.

RESTAT ERGO IN PRAESENTI DUBIUM, an conceptus non ultimatus vocis solum repraesentet ipsam vocem, non vero significationem eius, an vero utrumque.

Et fere omnes conveniunt requiri aliquem ordinem ad significationem, ut conceptus sit non ultimatus. Nam si vox nude consideretur ut quidam sonus est ab animali factus, constat pertinere ad conceptum ultimatum, quia sic consideratur, ut quaedam res est, sicut de illo agit Philosophia.

Sed aliqui dicunt non esse necesse, quod significatio vocis repraesentetur in conceptu non ultimato, sed sufficere, quod exerceatur vel quod habitualiter cognita supponatur.

Ceterum verius est, quod etiam ipsa significatio repraesentari debeat in ipso conceptu non ultimato, quia in tantum dicitur non ultimatus, in quantum concipitur aliquid, in quo ultimo non sistitur, sed sumitur ut medium ad ulteriorem terminum. Solum autem significatio vocis constituit illam in ratione medii respectu rei significatae. Ergo si significatio non concipitur, neque concipitur id, per quod constituitur in ratione medii seu non ultimati. Nec sufficit dicere, quod exercetur significatio, quia potius vox prout ibi repraesentata non exercet suam significationem ad placitum¹. Totum vero, quod exercetur in illo conceptu naturalis significationis est; ergo significatio ad placitum vocis conceptae non exercetur, sed repraesentatur, licet non sit necesse attingere ipsam essentiam significationis ad placitum et relationem impositionis, sed sufficit cognoscere significationem quoad an est. Multo minus sufficit habitualis notitia significationis sive impositionis, quia habitualis notitia solum est notitia in actu primo; ergo nisi illa exeat in actum secundum, non potest dici conceptus actu non ultimatus, quia conceptus actualis repraesentatio est. Ergo ex habituali notitia significationis non potest denominari actualis conceptus non ultimatus.

Sed obicies: Nam rusticus audiens hanc vocem latinam „animal”, cuius significationem ignorat, format conceptum illius vocis non ultimatum, quia non transit ad rem significatam, et tamen ignorat significationem. Ergo non requiritur ad conceptum non ultimatum repraesentatio significationis.

Et confirmatur, quia conceptus significant idem apud omnes, ut dicit Philosophus 1. Periherm. cap. 1.² Sed significationes vocum non sunt eaedem apud omnes; ergo conceptus non ultimati non repraesentant significationes vocum, alias non significarent idem apud omnes.

RESPONDETUR, quod rusticus audiens illam vocem, vel cognoscit esse significativam saltem quoad an est, quia videt homines loqui illa voce, licet ignoret eius significatum, vel nullo modo cognoscit esse significativam. Si primo modo, format conceptum non ultimatum, quia vere cognoscit vocem ut significativam. Si secundo modo, erit conceptus ultimatus, quia solum repraesentat vocem ut quidam sonus est, non ut signum et medium ducens ad aliud. Quando autem percipit significationem quoad an est, nondum tamen cognoscit, ad quid sit imposita illa significatio, talis conceptus dicitur non ultimatus, quia licet de facto non ducat ad rem significatam tamquam ad ultimum in particulari, educit tamen saltem in communi et in confuso ex defectu subiecti ignorantis significationem³.

Ad confirmationem dicitur, quod conceptus significant idem apud omnes, quando sunt circa idem obiectum et eodem modo formati; sunt enim naturales similitudines. Et ita omnes conceptus non ultimati repraesentantes voces quatenus significativas, idem repraesentant apud omnes, apud quos sic formantur. Si autem non sic formantur apud omnes, quia non omnes cognoscunt significationem vocis, sic non erunt iidem conceptus, et sic non significabunt idem apud omnes.

Secundo arguitur: Si conceptus non ultimatus repraesentat ipsam significationem vocis, ergo quando repraesentat terminum aequivocum, vel formantur plures conceptus de illa voce vel tantum unus. Si tantum unus, dabitur aequivocatio in mente, quia significat vocem cum pluribus significationibus non subordinatis. Si sunt plures conceptus, sequitur, quod non datur in mente conceptus hominis aequivoci, quia numquam praesentatur una vox cum pluribus significationibus, atque adeo neque poterit ore proferri, quia non profertur ore, nisi quod concipitur mente; tunc autem non concipitur aliquis terminus aequivocus, quia formantur plures conceptus illius vocis, quorum quilibet habet tantum unam significationem, et ita quilibet erit univocus.

RESPONDETUR conceptum termini aequivoci, v. g. canis, esse tantum unum conceptum non ultimatum, quia repraesentat unam vocem habentem plures significationes, sicut qui repraesentat hominem habentem plura accidentia; nec ex hoc sequitur aequivocatio in illo conceptu, quia illae plures significationes non sunt formaliter in conceptu, sed obiective. Repraesentat enim obiectum, quod habet plures significationes, scilicet vocem illam, sed unica naturali similitudine repraesentante unicam vocem pluribus impositionibus affectam. Aequivocatio autem in mente tunc solum sequeretur, quando unus conceptus haberet plures significationes formales, quae sunt naturales similitudines; has enim repugnat multiplicari in uno conceptu. Quod vero unus conceptus repraesentet plures significationes unius vocis seu signi tamquam rem repraesentatam, nullum inconveniens est, quia unica repraesentatione formali id fit.

Instabis: Ille conceptus non ultimatus termini aequivoci ordinatur ad plures ultimatos, quia ordinatur ad plura significata, et non unica ordinatione, sed pluribus, quae pertinent ad repraesentationem conceptus. Ergo sicut in voce datur aequivocatio propter habitudinem plurium significationum ad plura significata, ita ille conceptus dicetur aequivocus propter plures habitudines ad plures conceptus ultimatos.

Respondetur conceptum illum non ultimatum ordinari ad plures ultimatos unica ordinatione ex parte repraesentationis formalis, pluribus autem ex parte obiecti repraesentati. Repraesentat enim unica significatione naturali vocem ordinatam ad plures res significatas per plures impositiones, et ita ex parte obiecti plures habitudines repraesentat voci convenientes ad plures res et plures conceptus ultimatos, sicque dicit plures habitudines ille conceptus ut repraesentatas; formaliter autem unicam habet repraesentationem illius vocis sic affectae pluribus habitudinibus.

Ultimo arguitur, quia idem conceptus vocis, qui est non ultimatus, per hoc solum, quod vox deponatur a sua significatione, manebit ultimatus, quia significabit illam vocem ut rem, in qua ultimo sistitur. Ergo non distinguitur essentialiter a conceptu ultimato, siquidem sine ulla mutatione intrinsece potest reddi ultimatus. Nec potest dici, quod illa vox habebit vicem termini respectu sui, quia repraesentat se; sic enim quaecumque res se repraesentans haberet conceptum non ultimatum, quatenus seipsam repraesentat.

RESPONDETUR, quod illi conceptus non differunt essentialiter ex eo praecise, quod unus est ultimatus, alter non ultimatus, ut ostensum est, sed ex eo, quod praesupponuntur esse de diversis obiectis, ex quibus essentialis diversitas sumitur. Unde in casu, quo vox deponeretur a sua significatione, si intellectus id cognoscit et format conceptum vocis ut non significantis, iam ille conceptus est distinctus a non ultimato, quem antea formabat de illa voce ut significativa, quia sic erit conceptus ultimatus vocis ut rei, non ut signi. Si autem nescit esse depositam a sua significatione et continuat conceptum antea formatum de ipsa tamquam de significativa, conceptus ille manet non ultimatus sicut antea, licet falsus, et sic mutabitur quoad falsitatem, non quoad essentialem repraesentationem.

Et adverte, quod relationes ultimati et non ultimati, licet specie distinguantur tamquam diversi modi conceptuum, non tamen se habent tamquam specificantes ipsos conceptus formaliter. Et sic faciunt distingui specifice ipsos modos, non autem ipsam rationem intrinsecam conceptuum, nisi quia alias habent obiecta specie distincta.