Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Ut punctus difficultatis explicetur, certum est, quod terminus relationis denominative acceptus est aliquid absolutum. V. g. pater non respicit pro termino denominato filiationem; neque enim est pater filiationis, sed substantiae a se genitae. Et Petrus non est similis relationi, quae est in Paulo; potius enim illi dissimilis est, cum sit alterius generis, sed est similis ipsi individuo hominis, qui est Paulus. DUBITATIO ergo est de ratione formali, a qua res aliqua denominatur esse terminus relationis, quid sit formaliter esse terminum relationis.

AD TRES SENTENTIAS omnes reducuntur. Prima per unum extremum dicit omnes relationes, sive mutuas sive non mutuas, terminari ad aliquid absolutum. Et fere sumunt rationem terminandi pro re denominata seu fundante terminationem, sicut filius ideo terminat, quia est genitus, non quia respiciens patrem. Sic ex Scoto in 1. dist. 30. q. 2. docent eius discipuli, P. Suarez disp. 47. Metaph. sect. 16., Vazquez 1. p. disp. 159. cap. 6. et alii.

Secunda sententia per aliud extremum dicit omnes relationes, sive mutuas sive non mutuas, terminari ad aliquid relativum. Et sumit rationem terminandi pro ipsa formalitate terminationis, non pro fundamento illius; non enim terminat filius, quia est ad se, sed quia est ad patrem vel aliquid patris. Est communior apud thomistas, et videri potest Caietanus 1. p. q. 13. art. 7., ibi Bañez, Zumel et Nazarius, et Araujo 5. Metaph. q. 5. art. 7. et alii.

Denique alii distinguunt inter relationes mutuas et non mutuas, et mutuas dicunt terminari ad aliquid relativum, non mutuas autem ad aliquid absolutum, quia ex altera parte non datur relatio. Nec sufficit denominatio extrinseca a relatione, quae est in altero extremo, quia haec est posterior ipsa terminatione; siquidem ex actuali terminatione relationis resultat, quod talis res dicatur terminus illius. Ita Ferrariensis 2. Contra Gent. cap. 2., quem alii sequuntur.

NIHILOMINUS PRO RESOLUTIONE DICO PRIMO: Ratio formalis termini relativi, ut terminus est, non potest esse aliquid omnino absolutum et ad se.

RATIO est duplex: Prima, quia terminus in quantum terminus formaliter alicuius est terminus; nihil enim terminat nisi alterum. Ergo terminus relationis est aliquid relationis; ergo si est relatio praedicamentalis, terminus illius est pure terminans, id est non habet aliud quam terminare seu opponi relationi et esse aliquid ipsius ut respicientis. In quo differt a fundamento, quia fundamentum oportet, quod det esse relationi secundum inhaerentiam, in quo esse convenit cum accidente absoluto. Terminus autem non dat esse relationi, sed oppositionem terminationis. Ergo formalitas termini non est aliquid absolutum.

Secunda ratio est, quia, ut constat ex D. Thoma 1. ad Annibaldum dist. 30. quaest. unica art. 1. ad 3.¹, terminus non potest intelligi nisi sub opposita habitudine. Et 2. Contra Gent. cap. 11. dicit, quod «non potest intelligi aliquid relative dici ad alterum, nisi e converso illud relative dicatur ad ipsum». Et ratio est, quia relatio ut relatio oppositionem habet non minus quam contrarietas vel privatio; non habet autem oppositionem nisi ad suum terminum; ergo terminus ut terminus est oppositus ei relative. Sicut ergo non potest intelligi relatio nisi ut habens oppositionem ad terminum, ita neque terminus formaliter intelligitur nisi ut oppositus; sed illa oppositio est relativa; ergo in quantum terminus est aliquid relativum.

SED DICUNT auctores oppositi esse duplicem oppositionem in relativis, alteram terminativam, alteram relativam: Terminativam, quae solum consistit in hoc, quod extrema sint distincta, et unum respiciat, alterum respiciatur. Et sic habent oppositionem, quia non compatiuntur in eodem; eiusdem enim ad seipsum non est relatio. Relativa autem oppositio consistit in hoc, quod una relatio respiciat aliam, non ut terminum, sed ex ipso termino ad se fundatam et oppositam.

Ceterum oppositio illa terminativa si solum consistit in hoc, quod extrema sint distincta et non compatiantur in eodem, generalis est omni oppositioni, sive contrariae sive privativae sive relativae; restat ergo explicare, quaenam species oppositionis sit ista terminativa. Solum enim sunt quatuor species oppositionis, ut constat ex cap. de Oppositis², contradictoria, privativa, contraria et relativa. Ista non est contradictoria neque privativa, cum utrumque extremum sit positivum. Non contraria, quia non sunt extrema sub eodem genere, siquidem terminus dicitur esse quid absolutum, quod non est in eodem genere seu praedicamento cum relatione. Non relativa, ut ipsi dicunt, cum distinguunt relativam a terminativa. Ergo nulla.

Item non potest relativa oppositio consistere in eo, quod duae relationes concomitantes se habeant ab uno extremo ad aliud et e contra, sed oppositive, quia scilicet ipsa extrema inter se mutuo terminantur et referuntur. Vel ergo est, quia una relatio terminatur ad alteram formaliter vel ad materiale illius. Si primum, habetur intentum, quod relatio terminatur ad relativum. Si secundum, coincidit illa oppositio relativa cum terminativa, quia fertur in ipsum terminum absolutum. Ergo frustra distinguitur oppositio terminativa et relativa, sed solum datur relativa.

DICO SECUNDO: Probabilius videtur, quod in relativis tertii ordinis non datur terminus formalis correlativus, sed solum fundamentaliter proxime.

Ita tertia sententia supra relata.

Et deduci videtur ex D. Thoma, qui saepe docet, quod cointelligitur oppositio in terminis istarum relationum per intellectum et non in re, ut patet in 1. p. q. 13. art. 7., praesertim ad 2. Et in 1. ad Annibaldum dist. 30. art. 1. ad 3.³ dicit, «quod cuilibet relationi opponitur alia relatio, quae quandoque est in re, ad quam relatio terminatur, quandoque est in intellectu tantum, non sicut in relato, sed sicut in intelligente aliquid sub relatione». Constat ergo ex D. Thoma, quod terminus oppositionem dicit relativam, et tamen non semper est ista relatio in re terminante, sed in intellectu, atque adeo non datur terminus formaliter in re. — Et manifeste deducitur ex praecedenti conclusione, quia formalis ratio termini consistit in oppositione ad suum correlativum; haec autem oppositio non invenitur formaliter ex parte alterius extremi, quia non habet relationem realem et consequenter neque oppositionem relativam; ergo non est formaliter terminus in re.

Quod vero fundamentaliter proxime sit terminus, probatur, quia denominatur extrinsece talis a relatione existente in altero extremo, sicut Deus dicitur dominus ex relatione servitutis existente in creatura, et Christus secundum D. Thomam 3. p. q. 35. art. 5. et in 3. dist. 8.⁴ dicitur filius Virginis ob relationem maternitatis existentem in Virgine. Et videri potest in 1. dist. 40. q. 1. art. 1. ad 2.⁵, ubi inquit: «In relativis quandoque denominatur aliquid per id, quod in ipso est, sicut pater paternitate, quae est in ipso; quandoque autem denominatur eo, quod solum in altero est, sicut in illis, in quorum alio est relatio secundum rem et in alio secundum rationem tantum». Quae omnia fundantur in dicto Aristotelis 5. Metaph. textu 20.⁶, quod saepe repetit S. Thomas, quod mensurabile et scibile dicitur aliquid eo, quod aliquid dicitur ad ipsum, sicut dicitur aliquid scibile, quia de eo datur scientia. Facta autem hac denominatione potest proxime in illa fundari conceptus relationis oppositae, quae importat formalitatem termini.

DICO TERTIO: In relationibus mutuis formalis terminus non est ipsa relatio mutua ut mutua, id est ut eiusdem rationis cum alia, sed ut opposita, oppositio enim constituit formaliter terminum. Sed quia in relationibus oppositio non est alia relatio superaddita, ut docet S. Thomas 1. p. q. 42. art. 1. ad 4. et probavimus art. praec., ideo absolute dicitur unam relationem terminari ad aliam, ut correlativa sibi est.

RATIO sumitur ex dictis, quia formalis ratio termini debet intelligi sub opposita habitudine et ut oppositus relationi; ergo non est ipsa relatio termini ut mutua, sed ut opposita, nec ut praecise cum alia concomitans et eiusdem rationis, sed ut correlatio et una contra aliam; sic enim illam terminat et sic ei opponitur. Igitur in relativis mutuis utraque relatio, ut similis et ut mutua seu eiusdem rationis, non est terminus formaliter, sed ut opposita et ut correlationem fundans, non ut relationem, quamvis eadem relatio correlatio sit.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo obicies: In relationibus non mutuis datur formalis terminus in re, et non datur relatio, ergo non terminantur formaliter ad relativum.

Maior patet, quia relatio illa non manet a parte rei interminata, sic enim non maneret relatio. Quomodo enim formaliter respiceret, nisi sisteret ille respectus in aliquo et terminaretur? Sicut si datur actio in re, oportet, quod ad aliquid in re terminetur. Minor constat, cum sit relatio non mutua.

Et si dicatur relationem, quae est in uno termino intrinsece, denominare alterum extrinsece, contra hoc diximus supra, quod denominatio illa resultat ex relatione terminata; ergo non constituit terminum, sed supponit.

RESPONDETUR negando minorem. Ad probationem dicitur, quod relatio non manet interminata, quia respicit terminum, qui fundamentaliter proxime est terminus, et in ratione ultimi sistit ibi respectus, sed non in ratione oppositi. Aliud est autem in termino relativo ratio ultimi, aliud oppositi. Ratio ultimi est communis omni termino, sive in genere substantiae ut subsistentia, sive in genere quantitatis ut punctum; sed ratio termini, ut terminus relationis formaliter, est, quod sit ei oppositus oppositione relativa. Et ideo in relationibus non mutuis deficit formalitas termini in ratione oppositi et relativi, non in ratione ultimi, quia ibi sistit relatio nec ad aliud correlativum transit. Nec est simile de actione, quia formalitas termini eius est esse productum, non esse oppositum. Formalitas autem termini relativi non solum est esse ultimum, sed esse tali modo ultimum, scilicet ut oppositum relative.

Et ad ultimam replicam respondetur, quod illa denominatio resultat ex relatione terminata ad ipsum extremum, sed non formaliter terminata in ratione extremi oppositi, sed in ratione ultimi, extrinsece autem in ratione oppositi.

Secundo arguitur: Relatio resultat ex positione fundamenti et termini, ergo non potest pro termino habere relationem oppositam.

Antecedens est commune axioma; et consequentia probatur, quia relativa sunt simul natura, ergo unum non praesupponit aliud, praesupponit autem terminum; ergo terminus non est relatio opposita.

Confirmatur, quia vel relatio terminatur ad relativum, quia relatio est ut sic, vel quia mutua. Non quia relatio ut sic, quia tunc etiam in non mutuis id daretur. Non quia mutua, quia etiamsi in altero extremo non esset relatio, posset esse terminus relationis; v. g. si esset paternitas et non resultaret relatio, sicut sentit D. Thomas 3. p. q. 35. art. 5., quod datur in B. Virgine relatio realis maternitatis ad filium, et tamen non datur filiatio realis ad ipsam in filio. Tum etiam quia album non terminat relationem similitudinis, quia relationem habet, sed quia album est; in albedine enim convenit cum alio albo. Ergo ad albedinem terminatur relatio, non ad similitudinem; concomitatur ergo se habet talis relatio in relationibus mutuis, non formaliter in ratione termini.

RESPONDETUR, quod relatio resultat ex positione fundamenti et termini, non termini formaliter in ratione oppositi, sed in ratione rei fundantis illam oppositionem et habentis rationem ultimi. Nam terminus in ratione oppositi et correlativi est simul natura cum sua relatione nec dependet relatio a termino ut a quo, sed ut ad quem, quia non habet ab illo esse, sicut habet a fundamento, sed ad illum, et ita ab illo oppositionem habet. Et ita sufficit, quod praecedat terminus non in ratione oppositi, sed in ratione ultimi.

Ad confirmationem respondetur, quod relatio non terminatur ad relativum, quia relatio praecise nec quia mutua praecise, sed quia opposita. Unde non sequitur, quod in non mutuis terminetur ad relativum formaliter, quia ibi non est terminus formaliter in ratione termini, ut diximus. Et idem dicendum est de relatione maternitatis in B. Virgine secundum D. Thomam. Similiter album terminat relationem similitudinis fundamentaliter, quia album est, formaliter autem, quia oppositum relative. Et ideo nec ipsa relatio ut mutua, sicut diximus, terminat relationem, sed ut opposita, et ut sic est simul natura terminative et opposite.

Tertio arguitur, quia unum relativum definitur per suum terminum, ut constat, et non potest definiri per correlativum formaliter; ergo terminus non constituitur per relationem formaliter.

Minor probatur, tum quia relativa sunt simul cognitione; ergo non potest relatio definiri per correlativum, quia omne definitum definitur per aliquid notius, et consequenter prius cognitione et non simul. Tum etiam quia sequeretur dari circulum in definitione relativi, quia relativum definitur per suum terminum, v. g. pater per filium, et rursus filius, qui est formalis terminus, definitur per patrem, qui est formalis terminus eius; ergo datur circulus in definitione relativorum. Et cum loco definiti possimus ponere definitionem, si dicimus, quod pater est ille, qui est ad filium, et rursus filius ille, qui est ad patrem, poterit dici, quod pater est ille, qui est ad eum, qui est ad patrem, quod est patrem ut definitum ingredi sui definitionem. Circulus autem in definitionibus semper vitiosus est, quia cum definitio debeat tradi per notiora, illa autem dicuntur notiora definito, quae non dependent in sui cognitione a definito, si admittitur circulus, non est definiens notius definito; pendet enim in sui cognitione ab illo.

RESPONDETUR negando minorem. Et ad primam probationem respondetur, quod correlativa sunt simul cognitione formaliter in quantum opposita; sic autem non intrant definitionem relativi tamquam notiora, sed ut aeque nota, quia non se habent ut id, a quo pendet relatio ut a principio, hoc enim est fundamentum, sed ut se habet ut ad purum terminum. Sunt enim relativa simul natura, unde non habet causalitatem unum respectu alterius formaliter sumptum, licet essentialiter sit ad illud, ut cui opponitur, non ut a quo desumitur, ut seq. art. amplius dicemus. Nec est necesse, quod omne illud, quod intrat definitionem, sit notius definito prioritate cognitionis, sed sufficit, quod sit requisitum ad explicationem ipsius definiti, licet sit simul cognitione et natura cum illo. Et ad definitionem sufficit, quod omnia definientia simul sint notiora definito, non tamen quod quodlibet seorsum, ut diximus in Summulis q. 4. art. 2., praesertim quia relatio non definitur per terminum ut per causam sui, sed ad terminum, ut seq. art. dicemus.

Ad secundam probationem, de circulo definitionis, respondetur nullo modo committi circulum formaliter loquendo, quia se habent in diverso genere causae relatio ad terminum et terminus ad relationem. Non est autem inconveniens, quod quando duo ad invicem sunt opposita, ad invicem unum ponatur in definitione alterius, quia non ponuntur sub eadem ratione et formalitate; sicut quia causae ad invicem sunt causae, oportet, quod definitio causarum ad invicem se includat. Sed quia id fit sub diverso respectu, non reputatur circulus formaliter, quia non sub eadem linea et genere unum includit alterum. Solum autem circulus formalis est vitiosus, non materialis, ut in libris Posteriorum ostendemus.⁷

Ad id vero, quod dicitur definitum poni in definitione, respondetur, quod in illa definitione: «Pater est, quod est ad id, quod est ad patrem», involvitur duplex definitio, scilicet patris et filii, patris, ut terminatur ad filium, et filii, ut terminatur ad patrem, et sic pater non ponitur in definitione sui, sed in definitione filii ibi involuta.