Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

QUATUOR ESSE SENTENTIAS circa quidditativam rationem horum praedicamentorum advertit Caietanus super hoc caput de Sex ultimis praedicamentis. Quidam dixerunt haec praedicamenta significare aliquid absolutum cum respectu, v. g. ubi significat locum cum respectu ad locatum. Alii dicunt consistere tantum in denominatione extrinseca, sicut a loco denominatur locatum; et favet D. Thomas in 3. Phys. lect. 5.¹ Alii dicunt consistere tantum in respectu. Sed quia relatio est aliud praedicamentum ab istis, dividuntur in explicando, quomodo ista praedicamenta ab illo relationis distinguantur. Et quidam dicunt praedicamentum relationis fundari super res absolutas, tam spirituales quam corporales; ista vero praedicamenta super modos respectivos et tantum corporales fundari. Alii distinguunt relationes in advenientes intrinsceus vel extrinsecus, et primas vocant, quae positis extremis in actu necessario consurgunt, et istae pertinent ad praedicamentum relationis. Secundas dicunt, quae positis extremis in actu non statim resultant, et in istis ponunt sex ultima praedicamenta. V. g. posito generante et genito resultat relatio patris et filii; posito tamen agente et patiente, etiam approximatis, non resultat necessario actio, ut in agentibus contingentibus vel liberis.

PRO RESOLUTIONE distinguendum est duplex denominans extrinsecum: Unum, quod seipso immediate denominat sine aliqua mutatione, sicut ex visione denominatur res visa. Aliud, quod denominat mediante aliqua applicatione et modo sui ad alterum, ex qua mutatione vel applicatione necessario aliquid quasi mutatum relinquitur in eo, cui adiacet vel a quo dependet, quod aliqui explicant per respectum, alii per modum. Revera enim modus ille seu mutatio non est aliquid absolutum omnino ab extrinseco, sed dependens ab illo, licet non sit ad illud ut ad terminum, hoc enim est proprium relationis secundum esse; et sic praecipuum denominans est ipsa forma extrinseca quasi originative, sed applicative est ille modus, quo applicatur ad informandum. Unde provenit, quod aliquando auctores attribuunt hanc denominationem formae extrinsecae, aliquando ipsi modo ex eius adiacentia relicto, sicut aliquando habitus dicitur ipsa vestis extrinseca, aliquando aliquid medium inter vestem et vestitum, ut infra videbimus.

SIT ERGO CONCLUSIO: Sex ultima praedicamenta non consistunt in extrinseca denominatione neque in relatione secundum esse, etiamsi dicantur extrinsecus advenire, sed in modo relicto applicationis extrinsecae, a quo dependet in denominando.

Haec conclusio est plurium auctorum et sumitur ex D. Thoma, tum in opusc. 48. cap. unico de Sex praedicamentis², ubi negat haec praedicamenta consistere in respectu, alioquin essent de praedicamento relationis, tum quia in 5. Metaph. lect. 15.³ dicit haec ultima praedicamenta esse determinata ad aliquod genus rerum naturalium, et lect. 17.⁴ addit esse aliquid consecutum ex relatione potius quam relationem causans. Unde infertur, quod nec in relatione ea constituit nec in denominatione pure extrinseca, quia haec non est genus rerum naturalium. Specialiter autem de habitu docet, quod est medium inter vestem et vestitum, 1. 2. q. 49. art. 1. et 5. Metaph. lect. 20.⁵ ex Philosopho.⁶ Ergo si est medium, et non relatio, nec pure extrinseca denominatio, restat, quod sit aliquis modus relictus. Idem insinuat de ubi et quando in 4. dist. 16. q. 3. art. 1. quaestiunc. 1.⁷ agens de circumstantiis. De actione vero et passione, quomodo dicat aliquid in agente et passo, dicemus latius in 3. Phys.⁸ Deo dante.

RATIO HUIUS QUANTUM AD PRIMAM PARTEM quod non sint extrinseca denominatio pura, ex eo sumitur, quia talis denominatio extrinseca, prout extrinsece tangit res denominatas, non dicit aliquam naturam realem, cum in illis nihil ponat; prout vero tenet se ex parte formae denominantis, quae in subiecto intrinsica est, iam supponitur esse in suo praedicamento, sicut visio, prout est actus oculi, suum habet praedicamentum, v. g. qualitatis. Ergo non potest iterum poni in alio praedicamento ratione denominationis extrinsecae, tum quia illa denominatio prout extrinseca non addit novam naturam realem, ergo nec novam rationem ponendi in alio praedicamento; tum denique quia ipsa forma et informatio non dicunt duo praedicamenta. Ergo multo minus ratione informationis seu denominationis extrinsecae, quae multo minor est, cum nullam realitatem addat supra formam.

QUOAD SECUNDAM PARTEM de relatione secundum esse etiam extrinsecus adveniente probatur primo, quia quod relatio extrinsecus vel intrinsceus adveniat et necessario resultet positis extremis vel non resultet, non variat essentialem rationem relationis, quia nihil mutat de eius definitione, quae in hoc solum consistit, quod totum eius esse sit ad aliud; hoc autem salvatur in utraque relatione. Ergo non est, cur haec secunda, si vera relatio est et convenit ei haec definitio, excludatur a relationis praedicamento. Si autem non salvatur haec definitio in illa, non erit relatio secundum esse, sed secundum dici.

Secundo, quia falsum est, quod positis fundamento et termino in his relationibus extrinsecis, si fundamentum proximum sit, non statim resultet relatio. Ratio enim fundandi actionem et passionem non est sola positio rei, quae est agens, et rei, quae est patiens, et utriusque applicatio, sed ultra hoc requiritur positio effectus. Ab illo enim denominatur agens, et a corpore non quomodocumque, sed circumscribente denominatur ubi, et a veste ut circumdante denominatur vestitum. Posita autem circumscriptione necessario sequitur ubi, et posito effectu necessario sequitur denominatio actionis, non minus quam posito duplici albo sequitur relatio similitudinis, quia non solum ponuntur extrema, sed etiam fundamentum proximum, quod est convenientia; remoto autem fundamento proximo, quantumcumque ponantur extrema, etiam non resultat relatio. Et ideo non valet responsio auctorum oppositae sententiae, quod posito utroque extremo referibili in relationibus intrinsceis, v. g. duplici albo, non potest relatio impediri, posito autem utroque extremo in relationibus extrinsecis, v. g. agente et patiente, non statim sequitur relatio. In hoc enim non est aequa comparatio, quia cum ponitur duplex album, ponuntur extrema remota et proxima relationis; nam ponitur etiam identitas seu convenientia, quae est proximum fundamentum. At vero agens et patiens etiam applicata solum sunt extrema remota. Proxima enim ratio denominandi agens est positio effectus (sine isto enim non datur terminus et consequenter nec actio), non sola applicatio passi; posito autem effectu non est impedibilis denominatio illa.

Quod vero non sint formaliter relationes ista praedicamenta, sed modi illi relicti ex aliqua adiacentia rei extrinsecae, patet, quia nullum eorum formaliter consistit in ad ut ad. Nam actio est ab alio ut emanatio, passio in aliquo ut immutatio, ubi in loco absolute, situs in dispositione partium, quando in tempore, habitus in vestitu ex adiacentia vestis. Nullus ergo formaliter respicit purum terminum in ratione ad, quod essentialiter petit relatio, sive intrinsceus sive extrinsecus adveniat, sed solum ab aliquo extrinseco dependet in denominando, ratione cuius non sunt omnino absoluti modi, licet a termino absoluti sint.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur auctoritate Divi Thomae 3. Phys. lect. 5.⁹, ubi affirmat, quod haec ultima sex praedicamenta sumuntur ex modo praedicandi extrinseco, et sic prosequitur ibi ostendendo, quod sunt extrinsecae denominationes. Et eodem modo loquitur 5. Metaph. lect. 9.¹⁰ in collectione praedicamentorum. Similiter docet motum localem terminari ad aliquid extrinsecum, scilicet ad locum, ut 1. p. q. 110. art. 3. Ergo contra D. Thomam negatur, quod sint denominationes extrinsecae.

Confirmatur, quia id, quod formaliter denominat in his praedicamentis, est aliquid extrinsecum, licet applicatio eius ponat aliquem modum extrinsecum, non qui sit forma, sed qui sit applicatio formae; alias non salvatur D. Thomas, quando dicit haec non denominare intrinsce, nec acquiri aliquid intrinscum, quando locus in ubi et tempus in quando concurrunt ad istas denominationes non effective nec in alio genere causae quam formalis. Ergo simpliciter est extrinseca denominatio, quia quod extrinseca sit, non ex applicatione, sed ex forma sumendum est.

RESPONDETUR D. Thomam loqui iuxta distinctionem supra¹¹ positam de eo, quod extrinsece denominat mediante modo aliquo seu immutatione intrinsca, non pure extrinsece, ut diximus haec praedicamenta denominare. Et similiter docet motum localem acquirere aliquid extrinsecum, ad differentiam motus alterationis et augmentationis, qui producunt aliquam formam pure intrinsce denominantem; motus autem localis acquirit locum, qui sine extrinseco non intelligitur nec denominat, licet ubi intrinscum relinquat.

Et ad confirmationem respondetur, quod forma denominans non est solum forma extrinseca ut extrinsece manet, sed ut relinquit ex sua adiacentia exteriori aliquam mutationem in re, quae non est sola applicatio et conditio, sed ratio denominandi cum ordine et dependentia essentiali ab extrinseco concurrente ad ipsam denominationem. Itaque si forma mediante inhaerentia informat, resultat forma intrinsca in ratione informandi. Si mediante aliquo modo, qui non sit inhaerentia, sed mutatio ex adiacentia relicta, est forma non pure intrinsce denominans nec pure etiam extrinsece, sed res extrinseca mediante immutatione intrinsca, quae est ratio denominans. Si vero denominat, omni inhaerentia et modo immutandi sublato, est pure extrinseca denominatio, sicut visio denominat rem visam.

Secundo arguitur: Ista sex ultima praedicamenta, quantum ad intrinscam sui rationem, dicunt respectum ad aliquid extrinsecum ut existens, ita quod ablata eius existentia tollitur denominatio, sicut ablato effectu tollitur actio et ablato loco et veste tollitur ubi et habitus. Ergo non sunt relationes transcendentales, quia dependent ab existentia termini, nec res omnino absolutae, quia dependent ab aliquo extrinseco.

Confirmatur: Nam si sunt entitates absolutae, necessario habent esse per actionem, quando de novo fiunt, et sic ad actionem daretur actio. Imo non esset assignabile subiectum actionis et passionis, quia si esset actio in agente, mutaretur agens secundum formam absolutam ad agendum et passum non posset immediate pati a forma, v. g. qualitate vel quantitate, sed immediate pateretur ab illa forma absoluta, quae est passio.

RESPONDETUR ista praedicamenta dependere ab aliquo extrinseco existente, non ut a termino, sicut relatio secundum esse, sed ut a principio et forma, a qua originatur vel circa quam versatur denominatio. Et iste respectus est secundum dici vel transcendentalis, quia, licet dependeat ab existentia illius extrinseci, ut actu existentur denominet, tamen quia essentialiter et per se a tali extrinseco dependet, sicut ubi a loco, actio ab effectu etc., ideo dicitur illa relatio transcendentalis et secundum dici. Relatio autem secundum esse non consistit in hoc solum, quod pendeat ab existentia termini, ut actu existat, quod aliis est commune, sed quod sit ad illum solum ut ad purum terminum.

Ad confirmationem respondetur, quod non est necesse ad omnem entitatem absolutam dari per se actionem, quando vel est ipsa actio vel aliquis modus seu ratio essentialiter connexa vel consecuta ad aliquid prius, sicut subsistentia, unio et alii modi, imo et propriae passiones. Et tamen ad ubi datur per se motus localis in his praedicamentis. In opinione autem Scoti, qui ponit ad relationes extrinsecas, quae sunt ista praedicamenta, dari per se actionem, manifeste sequitur, quod vel ad actionem datur per se actio, vel actio non est relatio extrinsecus adveniens, aut talis relatio non requirit actionem praeter positionem fundamenti et termini.

Ad ultimam partem argumenti, de subiecto actionis, remittimus ad 3. Phys. tractandam illam difficultatem, an sit in passo vel in agente¹²; et ad praesens solum dicimus, quod cum denominatio huius praedicamenti actionis sumatur ab effectu producto tamquam ab aliquo extrinseco, ut D. Thomas docet in 3. Phys. lect. 5.¹³ et opusc. 48. tract. de Actione¹⁴ et seq. art. videbitur, non est difficile intelligere, quod effectus denominat agens mediante ipsa egressionem, quae relinquit ipsum agens determinatum et applicatum non ad agendum per modum virtutis, sed in actu secundo agens; sicut locus mediante ubi relinquit locatum sibi subiectum, et similiter passio est modus, quo ipsa forma inhaerens ut procedens ab agente immutat passum non mediante alia forma, sed mediante alio modo formae. Et sic quantitas vel qualitas in ratione formae immediate recipiuntur, licet consequatur aliquid in ratione modi.

Fere omnia, quae de quidditate actionis et passionis disputari possunt, in 3. Phys.¹ tractanda sunt: de subiecto actionis, de distinctione transeuntis et immanentis et de specificatione actionis a termino vel a principio. In praesenti autem solum oportet videre, quomodo constituatur hoc praedicamentum, in quantum ab aliquo extrinseco dependet in sui denominatione.

EST ERGO SUPPONENDUM, quod praeter suppositum operans et principium seu potentiam operativam in ipso exitu seu processu effectus a causa et invenitur effectus procedens et motus seu mutatio, qua procedit, et relatio, quam effectus fundat ad causam et causa ad effectum. Sed neque effectus neque relatio sufficiunt constituere causam in actu agentem, sed ulterius requiritur quaedam formalitas, quae dicitur actus secundus, qui et causam ipsam respicit ut ab illa et terminum seu effectum ut ad illum, non respiciendo tantum, sed immutando vel producendo, unde non absolvitur ab aliquo extrinseco. Et haec dicitur causalitas efficientis. Non enim sufficit effectus, quia hic est ipse causatus in facto esse, non ratio causandi. Non motus, quia hic est ipse effectus in fieri, et sicut effectus in facto esse non est ratio causandi, ita neque in fieri. Unde motus sub conceptu motus est post praedicamentum et denominat rem motam, non agentem, quod fit ab hoc praedicamento. Nec denique est relatio, quia haec fundatur in actione et effectu producto et sic supponit actionem. Restat ergo, quod sit «actus ille secundus, quo causa est actu causans».

Ut autem advertit S. Thomas opusc. 48. cap. 1. de Actione², actus secundus potest comparari ad primum vel secundum habitudinem habendi formam vel secundum habitudinem transeundi seu emittendi ex se formam, quod fit per actionem transeuntem, v. g. calere est idem quod habere calorem in actu, existere idem quod habere existentiam, calefacere vero est idem quod producere calorem. Actus autem secundus ut emittens, prout emittens seu producens, est quod pertinet specialiter ad hoc praedicamentum, ut ibi S. Thomas dicit. Nam actus secundus habendi pertinet ad quamcumque formam, quae dat esse formaliter. Et dico „producens”, sive de novo res fiat in esse, sive de novo uniatur, aut quovis modo immutetur, licet de novo non fiat.

Ex quo sequuntur duo circa actionem, et alia duo circa passionem. Sequitur primo circa actionem, quod licet actio egrediatur ab agente et dicat rationem ad, tamen non denominatur agens in vi egressionis actionis, sed in vi egressionis effectus, qui mediante actione egreditur. Quamdiu enim effectus non egreditur, actio sola non denominat agens, id est producens, debet enim aliquid producere, ita quod sine extrinseco, a quo denominatio agentis derivetur, actus secundus non denominat in genere actionis. Et sic in Deo actio non egreditur a potentia, sed effectus, ut docet S. Thomas 1. p. q. 25. art. 1. ad 3., actus autem secundus idem est cum potentia, et tamen non denominatur Deus agens nisi quando effectus producitur. Et quia effectus ipse ut procedens, sive in se subsistat sive in passo inhaereat, extrinsecum quid est agenti, ideo dicitur fieri ista denominatio agendi ab aliquo extrinseco ut dicit D. Thomas opusc. 48. cit.³ et 3. Phys. lect. 5.⁴ Et Auctor sex principiorum⁵ definit actionem, «quod sit forma seu actus, secundum quem in id, quod subicitur (id est in passum) denominamur agere». Ipsa autem egressio effectus ab agente relinquit in agente sufficientem determinationem et modum seu applicationem, qua fit talis denominatio ex effectu producto.

Sequitur secundo, quod actio immanens ut immanens, non est actio formaliter huius praedicamenti, sed virtualiter, quatenus virtualiter importat productionem, quod tamen non convenit omni actioni immanenti. Salvatur enim intelligere sine productione, ut intelligere divinum non prout in Patre, et in nobis contemplatio post formatum verbum, et visus vel tactus aliique exteriores sensus intra se non producunt terminum, idemque probabiliter dicitur de visione beata. Sed de his dicemus in libris de Anima⁶ et videri potest D. Thomas opusc. 48. cit. cap. 1. de Actione, ubi hoc aperte dicit.⁷ Et 1. p. q. 34. art. 1. ad 3. inquit, «quod intelligere, ut distinguitur a dicere, quod est producere verbum, solum importat habitudinem intelligentis ad rem intellectam, in qua nulla ratio originis importatur, sed solum informatio quaedam in intellectu nostro, prout intellectus noster fit in actu per formam rei intellectae». Ergo si importat actum secundum per modum informantis et habentis aliquid et emittentis, consequenter ex vi conceptus proprii formalissime non est actio huius praedicamenti, sed actus secundus, quo redditur potentia in actu secundo cognoscens. Ideoque assimilatur a D. Thoma intelligere ipsi existentiae seu esse 1. p. q. 14. art. 4., et sic directe isti actus sunt qualitates per modum dispositionis. Quia tamen etiam actui immanenti convenit producere aliquando, dicitur virtualiter actio, sicut cum per intelligere producitur verbum, in quantum est quoddam dicere.

De actionibus autem, quae dicuntur simplices emanationes, diximus in q. 11. de Proprio⁸ et infra statim dicemus, quod actiones non sunt, sed connexiones inter essentiam et proprias passiones vel dependentia aliqua per modum connexionis. Actio enim, quae est ipsa egressio effectus dependens ab agente, dicitur emanare, non fieri. Proprietates etiam fiunt per actionem generativam substantiae, in quantum vero connectuntur cum substantia, dicuntur ab illa emanare.

Circa passionem sequitur primo, quod passio opposito modo se habet ad actionem. Denominat enim passum non ut praecise est receptio formae, sic enim pure intrinsce denominaret, sed ut est in passo ex illatione agentis, ut producentis ex praesupposito subiecto; a receptione enim formae quasi innata (sicut cum recipitur in natura propria passio) non dicitur pati subiectum, sed a receptione illata ab agente. Et ideo definitur passio a D. Thoma opusc. 48. cit.⁹, quod «est effectus illatioque actionis». Vel, ut alii definiunt, «est forma, qua medium passum recipit aliquid ab agente».

Sequitur secundo, qua ratione dicantur actio et passio identificari cum motu entitative. Quod negant aliqui ex discipulis Scoti, sed aperte asseritur a D. Thoma opusc. 48. cit. cap. 1. de Actione¹⁰ et cap. 1. de Passione¹¹ et dicetur plenius in 3. Phys.¹² Motus enim dicitur actus entis in potentia, id est forma seu effectus prout in fluxu seu mutari et fieri de uno ad aliud. Unde necessario constat duplici formalitate, scilicet ab aliquo et in aliquo, est enim omnis motus ab agente et est in patiente seu recipiente. Unde non potest intelligi motus sine ista duplici formalitate, actionis ut ab aliquo, et passionis ut in aliquo.

Quomodo autem, si sunt una et eadem res, dicatur passio effectus actionis. Respondet S. Thomas cap. 1. de Passione cit.¹³, «quod effectus potest dupliciter dici, uno modo proprie, quando aliquid causatur vel causatum est ab aliquo, et isto modo passio non est effectus actionis. Alio modo, quia quando utrumque fit, ita fiunt simul, quod unum necessaria connexione intelligitur esse post aliud, et sic unum quodam modo dicitur esse causa efficiens respectu secundi, ut in tract. de Proprio dictum est». Quae doctrina optime confirmat, quae diximus de emanatione, quae proprie non est actio respectu essentiae, sed connexio non solum unius cum alio, sicut praedicata quidditativa, sed unius post aliud; sic enim est connexio sequelæ seu emanationis. Et hoc modo passio est effectus actionis.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Obicies: Actio et passio conveniunt in aliquo communi univoco, scilicet in ratione motus seu viae, ergo non sunt praedicamenta diversa; haec enim in nullo univoco conveniunt. Nec potest dici, quod conveniunt identice et physice, non in aliquo superiori praedicabili. Contra enim est, quia ea, quae sunt idem realiter, non possunt diversa praedicamenta constituere, quia praedicamenta sunt primo diversa, ergo in nullo conveniunt. Et multo minus tanta convenientia, quod identificetur entitative.

RESPONDETUR, quod multi haerent in convenientia istorum duorum praedicamentorum in illa superiori ratione viae et tendentiae. Aliqui enim volunt convenire in illa tamquam in quodam transcendentali. Alii, quod est ratio communis univoca, quia non reputant inconveniens, quod aliquid superius possit esse univocum duplici praedicamento.

Sed melius respondetur solutione data, quod motus non est praedicatum commune per modum gradus superioris, sed per modum postpraedicamenti; numeratur enim in illis. Et ita motus est communis per identitatem et in re, non per universalitatem et rationem.

Et ad replicam dicitur, quod bene potest aliqua formalitas identificari cum aliquo, a quo distinguitur praedicamento, sicut modus cum suo subiecto et sessio cum sedente, ubi cum re locata, et tamen modus est in uno praedicamento et res in alio. Sufficit enim ad diversa praedicamenta, quod formaliter et quidditative sint primo diversa, licet materialiter et entitative sint idem.

Secundo arguitur contra definitionem actionis traditam, quod sit «forma, qua in subiectam rem agere dicimur», tum quia creatio est vera actio et non ex praesupposito subiecto, tum quia id, secundum quod agimus, est principium agendi, causalitas autem seu actio non est principium agendi.

Confirmatur: Actio est quid incompletum in quantum actio, ergo non constituit praedicamentum. Antecedens probatur, quia ut actio est et a passione distinguitur, non inhaeret; inhaerentia autem complet accidens sicut subsistentia substantiam. Ergo.

RESPONDETUR ad primam probationem, quod creatio activa non est actio huius praedicamenti, cum sit ipsa substantia et potentia Dei cum respectu rationis ad creaturas et reali dependentia creaturarum a Deo. Nec enim actio procedit a Deo, ut diximus, sed effectus; est enim de se ipsa potentia actus purus et ultimus. Creatio autem passiva, id est processio creaturae, non est actio, sed effectus actionis, id est dependentia termini a Deo cum novitate essendi.

Ad secundam probationem dicitur, quod actio non dicitur, secundum quam dicimur agere tamquam principium, sed tamquam causalitas et ratio procedendi; nec enim a solo principio, sed etiam ab ipso actu secundo et causalitate, imo ab hoc solo denominamur agentes in actu.

Ad confirmationem respondetur, quod actio etiam inhaeret, licet ut actio non significetur inhaerens, sicut expresse docet D. Thomas 7. de Potentia art. 9. ad 7.¹⁴ et in 1. dist. 32. q. 1. art. 1.¹⁵ Unde aliud est, quod actio non inhaereat absolute, hoc enim esset excludere ab illa rationem accidentis; aliud, quod in quantum actio non explicet inhaesionem, quia consideratur ut ab alio, licet ibi includat esse in alio, sicut relatio sub conceptu ad non explicat in, licet includat.

Sed dices: Relatio licet in ratione ad non explicet inhaerentiam, tamen nec etiam constituit praedicamentum distinctum secundum rationem ad ab ipsa ratione in. At vero actio sub ipsa ratione ab constituit distinctum praedicamentum ab ipsa passione, quae dicit ipsa rationem in. Ergo remanet eadem difficultas, quomodo actio sit accidens completum, ut constituat distinctum praedicamentum, si non dicit rationem in.

Respondetur, quod passio non consistit in inhaerentia ipsius actionis, sed in receptione effectus, quae est forma, a qua fit passio, secundum quod est ab agente, ipse autem modus, qui est actio, seipso est inhaerens, quia seipso identificatur cum motu, et non ratione passionis, licet non significetur ut inhaerens.

Restabat agere de termino actionis quantum ad formalitatem eius. In quo vel considerantur conditiones actionis generales, v. g. quod sit terminus productus, eductus, inductus, transmutatus, de quibus aliqui disputant, quaenam ex illis conditionibus constituat terminum in ratione termini. Aliae vero sunt rationes speciales specificantes actiones, ut quod sit ad qualitatem vel ad locum, vel consideretur aliqua formalitas in modo acquirendi, ut quod idem locus acquiratur per ascensum vel descensum. De quibus, quia involvunt difficultatem de specificatione, in 3. Phys.¹⁶ et in libris de Anima¹⁷ agendum est.

COORDINATIO PRAEDICAMENTI ACTIONIS ET PASSIONIS.

Actio genus generalissimum primo dividitur in transeuntem et immanentem, iuxta opinionem, quod immanens proprie sit actio. Immanens in cognoscitivam et volitivam. Et utraque in corporalem et spiritualem. Corporalis cognoscitiva in actiones sensuum internorum et externorum. Spiritualis cognoscitiva in intellectualem, qualis est in angelo, discursivam, qualis est in nobis, supernaturalem, ut visio beata. Et quaelibet istarum in varias species iuxta diversa obiecta. Appetitiva corporea in varias passiones. Appetitiva spiritualis in varias species actuum naturalium et supernaturalium, et quilibet illorum iuxta diversa obiecta in varias species.

Actio transiens videtur primo dividenda in artificialem et naturalem. Artificialis per infinita species artis, ut aedificare, pingere etc. Naturalis in substantialem et accidentalem. Substantialis est generativa, quae per diversos terminos suae productionis variatur. Accidentalis in augmentationem, alterationem et motum localem, et unaquaeque in varias species atomas, ut motus localis in circularem et directum etc. Alteratio in intensionem, remissionem etc.

In praedicamento passionis eaedem species ponendae sunt, quae in actione productiva ex subiecto.

Etiam difficultates, quae pertinent ad locum, non sunt praesentis tractatus, sed ad 4. Phys. pertinent. In praesenti ergo solum DUO EXPLICANDA SUNT: Primum, an ubi sit modus intrinsceus vel extrinseus rei locatae. Alterum circa species ubi, quae pertinent ad hoc praedicamentum.

Circa primum aliqui distinguunt duplex ubi: Alterum intrinsceum, quod est ipsa praesentia rei independens ab omni ambiente extrinseco, quam acquirit motus localis. Alterum extrinseum, quod est ipse locus ambiens, et acquiritur etiam per motum localem, sed secundario et mediate; potest enim salvari sine ipso. De quo vide Conimbric. supr. cap. 9. Praedicament. q. 2. art. 1. et Suarez disp. 51. Metaph. sect. 1. Praecipuum fundamentum deducitur ex ipso motu locali facto in vacuo vel extra coelum. Suppono enim posse moveri corpus in vacuo; nam de corpore Christi docet S. Thomas 3. p. q. 57. art. 4. et Quodlib. 6. art. 3.¹, quod est supra totam continentiam coelestium corporum, ita quod non continetur a loco. Ad hoc autem necesse fuit, quod ascensione et motu suo saltem aliquae partes corporis Christi extra ultimam superficiem coeli moverentur, ita ut solum pedibus tangat illam superficiem, reliquum vero corpus sit extra locum. Et sic caput et brachia per motum extra omnia loca mundi posita sunt. Sed ille motus capitis et aliorum membrorum acquisivit aliquem terminum, quia est actio, et non ab extrinseco ambiente dependentem, ergo intrinsceum; et hoc est ubi, quia omnis terminus motus localis est ubi. Idem prorsus argumentum fit de ultimo corpore mundi, quod est in loco et habet ubi; siquidem est alicubi, et tamen nullo extrinseco circumscribitur. Ergo datur ubi non proveniens ab extrinseco circumdante.

Et ex hoc pendet secunda difficultas. Nam si ubi est praesentia intrinsca a nullo extrinseco proveniens, non est, cur angelo negetur huiusmodi intrinsca praesentia, et sic pertinebit ad hoc praedicamentum, quod tamen non esset, si ubi huius praedicamenti solum esset illud, quod pendet a circumscribente, quia angelus non est circumscriptive in loco, sed continet locum sicut anima nostra corpus suum.

Ad istas difficultates non possumus plene respondere in praesenti, quia multa tangunt ex libris Physicis et ex materia de angelis. Sufficit advertere nunc, quod praesentia loci duo includit: Unum, quod pertinet ad distantiam vel indistantiam, aliud quod pertinet ad continentiam passivam vel activam. Nam si duo homines sint propinqui, habent rationem indistantiae unius ad alterum et habent contineri a superficie ambiente. Quodsi aer ambiens removeatur alio corpore non succedente, illi homines manebunt indistantes sicut ante, quia nec appropinquaverunt magis nec recesserunt, nec tamen contenti loco manebunt. Si autem moveantur, poterunt acquirere maiorem distantiam vel propinquitatem quam ante habebant, licet non acquirant circumscriptionem et continentiam. Et haec distantia vel propinquitas formaliter est relatio, sed fundamentaliter est aliquis modus vel positio aut determinatio istius corporis erga aliud, ratione cuius aliter atque aliter se habet erga illud fundatque diversam relationem distantiae. Quod a posteriori colligitur, quia inter duo corpora in vacuo potest esse distantia vel propinquitas. Haec autem relatio non potest fundari in sola substantia corporis, ergo in aliqua nova determinatione erga aliud corpus seu modo et positione. Et hunc modum seu determinationem acquirit motus localis. Unde dicit S. Thomas opusc. 52. circa finem², «quod motus localis non solum est in loco, sed circa locum». In loco autem acquirit circumscriptionem, sed circa locum non potest acquirere circumscriptionem, sed distantiam vel propinquitatem diversam. Ergo remoto loco adhuc circa locum vel circa aliud corpus moveri potest.

Quodsi dicas: Si ablata tota machina universi, sicut ante primam creationem, lapis crearetur et moveretur, quid acquireret, si aliquid omnino intrinsceum non acquireret? Respondetur probabilius videri, quod illud corpus nullatenus moveretur, quia nec in loco nec circa locum, nec penes distantiam aut propinquitatem erga aliud, quia non est aliud, circa quod ista exerceantur positive, negativa autem distantia vel indistantia, quae pure negativa est, non potest positivum motum terminare. Et sic defectu materiae et per accidens corpus illud esset immobile, sicut si ignis ibi poneretur, non calefaceret, quia materia deesset. Neque tunc haberet vel acquireret ubi definitivum, quia licet non esset ubique sicque negative esset definitum, non tamen esset in aliqua parte determinate, quia nulla tunc daretur pars, in qua esset. Ubi autem definitivum si positivum est, determinatam partem debet occupare cum negatione ubiquitatis. Et declaratur hoc ex alio principio, quia motus solum invenitur per se inter terminos contrarios, ut dicitur 11. Metaph. lect. 13.³ apud D. Thomam, qui addit contrarietatem secundum locum esse plurimam distantiam secundum rectam lineam, tunc autem nulla esset contrarietas inter terminos motus, quia omnia essent nihil; ergo non esset motus.

EX DICTIS COLLIGITUR non posse dari aliquam praesentiam, quae sit omnino intrinsceus modus absolutus ab omni extrinseco, sive ambiente sive distanti vel propinquo. Patet, quia talis modus solum est ad se, siquidem non est ad aliud extra se. Ut autem aliquid sibi ipsi sit praesens, sufficit existentia, qua est in rerum natura. Nec enim effectum alium addere potest praesentia ad se praeter existentiam; haec autem per productionem habetur, non per motum.

SEQUITUR SECUNDO, quod ubi consideratum complete et adaequate non dicit solum modum distantiae vel propinquitatis, sed etiam circumscriptionis et continentiae in loco. Sumitur ex D. Thoma opusc. 48. cap. 1. de Ubi⁴ et 11. Metaph. lect. 12.⁵, ubi inquit: «Ubi nihil aliud significare quam esse in loco, et moveri secundum locum nihil aliud est quam moveri secundum ubi». Unde et ultima sphaera dicitur non esse in loco secundum se totam, quia caret continenti exteriori, ut dicit in 4. Phys. lect. 7.⁶ et opusc. 52.⁷

Ratio autem huius potest aliqualiter sumi ex eo, quod connaturali modo nulla distantia vel propinquitas quaeritur propter se, sed ut res contineatur in aliquo, in quo conservetur vel fugiat contrarium aut aliquid conveniens acquirat, quod totum intendit motus localis. Videmus enim motum localem a natura dari gravibus, ut conservativum locum quaerant, animalibus ut convenientia appetitus acquirant vel nociva fugiant. Ordinatur ergo in motu locali acquisitio distantiae vel praesentiae ad continentiam loci, sicut etiam motus violentus ad oppositum ordinatur. Cum ergo totum, quod acquirit motus localis, sit ubi, non autem praecise distantiam, liquet, quod ubi principaliter et complete dicit continentiam et circumscriptionem in loco, supponendo tamen distantiam vel indistantiam, quae ad circumscriptionem praecipue ordinatur. Et ideo ubi praedicamentale per circumscriptionem definitum est ab Auctore sex principiorum⁸, scilicet: «Circumscriptio passiva locati ab activa circumscriptione loci proveniens». Et, sicut non potest dici quis vestitus nisi a veste, sic nec ubicatus nisi a loco circumdante. Si vero motus localis detur in vacuo, erit imperfectus et secundum quid acquiretque non ubi simpliciter, sed modum distantiae vel praesentiae, quae requiritur ad ubi; vel si nullum corpus sit, cui praesens sit vel distans, nihil acquiret.

SEQUITUR TERTIO, quid dicendum sit de ubi definitivo spirituali, quid de sacramentali et de praesentia substantiae denudatae quantitate? Dicitur enim ubi definitivum iuxta S. Thomam, opusc. 48. cap. 1. de Ubi⁹, quod non est ubique, sed determinatam partem habet suae praesentiae, quasi ad certum terminum finiatur. Et in hac generalitate etiam convenit corporibus definitivum ubi, id est, certae ac determinatae partis; sed applicatur spiritualibus rebus, quia caremus nomine proprio praesentiae spiritualis. Non tamen convenit ubi definitivum corpori Christi in Sacramento, ut male aliqui putant, quia licet non sit ubique corpus Christi, non tamen ex vi illius definitur ad certam partem. Non enim ita est in his speciebus panis, quod non possit esse in aliis, licet secundum quid definitum dici possit, quia non in alio quam in speciebus panis esse potest. Unde non vocatur definitivum ubi, sed sacramentale. Denique substantia spoliata quantitate caret ubi, quia caret positiva praesentia loci, quia nec continet locum nec a loco continetur, nisi radicaliter et virtualiter. De quo plura diximus q. 16.¹⁰

EST TAMEN DIFFICULTAS, an ubi angelicum, quod est continentia activa loci, et ubi sacramentale, quod est praesentia corporis indivisibili modo, conveniant cum ubi circumscriptivo in hoc praedicamento ubi.

Certe D. Thomas reicit ubi angelorum ab hoc praedicamento opusc. 48. cap. 1.¹¹, et 1. p. q. 52. art. 1. et 2. docet angelum aequivoce esse in loco cum corpore. Et quidem recte; nam ubi non est sola praesentia ut sic, quia haec formaliter est relatio atque ad alterum praedicamentum pertinet, fundamentum autem praesentiae non semper facit ubi; est enim multiplex praesentia sicut et multiplex unio. Est enim praesentia obiectiva, sicut obiectum est praesens angelo hoc ipso, quod existit, licet sit distans. Est etiam praesentia informativa, sicut anima in corpore, quae in ratione informandi non fundat ubi, et vestis est praesens corpori, quod vestit, et prout sic non fundat ubi, sed habitum, quod est aliud praedicamentum. Angelus autem non fundat praesentiam localem nisi in ratione agentis et operantis, ideoque nec loco continetur, sed locum continet, ita quod, sicut anima est corpori praesens informando, ita angelus agendo et per applicationem virtutis dicitur esse applicatus loco. Ergo sicut informatio et applicatio animae ad corpus non fundat praesentiam, quae sit ubi et huius praedicamenti, ita nec angeli virtus applicata fundat praesentiam, quae sit ubi, sed quae sit praesentia actionis. Nec etiam angelus est proprie distans, cum non sit quantus nec magnitudine spatii sit mensurabilis, ita ut ab illo ad corpus possit sumi aliqua mensura distantiae. Ergo nullo modo eius praesentia pertinet ad ubi huius praedicamenti. Sed haec ad theologos remittimus, non enim huius loci sunt.

Similiter praesentia illa sacramentalis corporis Christi alterius rationis est ab ubi, quia non potest acquiri per motum localem immediate et per se, sed solum mediantibus speciebus, quibus alligatum est, per accidens movetur motu totaliter subiectato in speciebus, sicut in homine motus corporis non subiectatur in anima per se, sed in toto ratione corporis et per accidens in anima. Unde remotis speciebus non magis habet ubi corpus Christi quam substantia denudata quantitate; ideo illa praesentia est alterius rationis. De quo in materia de Eucharistia.

SI QUAERAS, an quodlibet accidens habeat suum ubi distinctum a substantia? Respondetur, quod sicut omnia quantificantur eadem quantitate, ita eodem ubi ubicantur; continentur enim sub eodem spatio et loco, et sic, sicut extenduntur in ordine ad locum eadem quantitate, ita eodem ubi totius commensurantur loco. Nec obstat, quod facta consecratione panis quantitas manet in loco, et non substantia. Respondetur enim, quod sicut quantitas manet commensurata loco eadem extensione qua antea, licet non afficiendo substantiam sicut antea, sed per se sustentata a Deo, ita manet ubi dimensivum, quod media quantitate inhaerebat substantiae, solam afficiens quantitatem et etiam alia accidentia, quae sunt in quantitate.

AD RATIONES DUBITANDI A PRINCIPIO constat ex dictis, quid acquiratur per motum in vacuo et quomodo ultimum corpus sit in loco.

Circa praedicamentum situs advertenda est eius definitio ex Auctore sex principiorum¹², apud D. Thomam opusc. 48. cap. 1. de Situ¹³ et 1. 2. q. 49. art. 1. ad 3., quod est positio seu ordinatio partium in loco, sicut sedere, stare, cubare etc. Ordinantur enim partes comparative ad locum per situm formaliter, sicut per quantitatem ordinantur in toto.

QUOMODO AUTEM DISTINGUITUR AB UBI, variant auctores. Quidam sola ratione distinguunt, forte quia situs est ordo partium in loco, qui non videtur addere supra esse in loco nisi solam existentiam in loco ordinatam, quod substantialiter est ipsum ubi.

Sed oppositum efficacius probatur: Tum ex generali ratione, quia diversa praedicamenta non possunt sola ratione distingui, alioquin non essent primo diversae ordinationes et quidditates rerum. Tum specialiter, quia potest situs manere invariatus variato ubi, sicut in eo, qui sedens vel stans portatur sine variatione sessionis mutando diversa loca; et similiter toto loco invariato potest secundum partes variari situs, sicut in eodem loco potest quis sedere aut stare aut cubare. Ex hoc enim sumit D. Thomas diversitatem huius praedicamenti a praedicamento ubi in opusc. 48. cap. 1. de Situ.¹⁴ Videatur etiam 4. Phys. lect. 7.¹⁵, ubi ostendit, quod ad situm non est per se motus, quia eius species indivisibiles sunt; quolibet enim addito vel subtracto variatur species, sicut etiam fit in figuris. Unde fere eodem modo se habent species in situ atque in figura, cum situs se habeat ut figura externa corporis. Sed quia sumitur per comparationem ad locum, qui aliquid extrinsecum est, ideo denominatio huius praedicamenti non est pure intrinsca sicut figura.

COORDINATIO PRAEDICAMENTI UBI.

Genus supremum, quod est ubi, dividitur ab aliquibus in tres species, scilicet circumscriptivum, definitivum et supernaturale seu sacramentale.

Sacramentalis ubi solum cognoscimus unam speciem, scilicet praesentiam corporis Christi in Sacramento.

Definitivum ubi est praesentia spirituum creatorum in loco, quae secundum diversos modos operandi in loco poterit variari. Sed iam diximus ubi angelicum non pertinere ad hoc praedicamentum; est enim praesentia virtutis, non praesentia locati et ubicati.

Si quae tamen divisio illi convenit, potest esse in ubi activum, quo est in loco operando, et passivum, quo est in loco per alligationem.

Ubi circumscriptivum probabile est esse infimam speciem, quia esse Romae aut Compluti non variat formalitatem loci, sed materialem distantiam. Unde nec motus locales quemcumque locum variando distinguuntur specie. Si quis autem ponat esse speciem subalternam, tot species loci debet ponere, quod sunt distantiae.

IN PRAEDICAMENTO SITUS ponit Albertus sub genere supremo duas species subalternas: scilicet poni recte vel inflexe. Sub positione inflexa continentur infinitae species, ut sessionis, cubationis, genuflexionis etc. Ponitur etiam asperum et lene, secundum quod dicunt aequalitatem partium.

QUIDAM SUMUNT praedicamentum quando pro quacumque duratione intrinsca, eadem ratione, qua ponunt ubi esse praesentiam intrinscam. Et praeterea quia duratio est aliquid reale et realiter denominans, ergo pertinere debet ad aliquod praedicamentum, et non ad aliud quam ad istud. Denominat autem intrinsce sicut et existentia, quia duratio est continuatio existentiae. Ita P. Suarez disp. 50. Metaph. sect. 12.

Haec sententia nullo modo est admittenda ex ipsismet eius principiis. Nam duratio intrinsca rei non est aliud quam continuatio existentiae, ergo non est aliud distinctum ab existentia, alias non esset continuatio et perseverantia eiusdem, sed successio. Existentia autem non constituit praedicamentum per se distinctum a re, quae existit, in opinione quidem auctorum oppositorum, quia dicunt existentiam non distingui realiter a re producta et reali quidditate. In nostra autem sententia licet existentia distinguatur a re existente, tamen reducitur ad praedicamentum rei existentis, sicut subsistentia ad substantiam, eo quod existentia per se non constituit quidditatem, sed tantum quidditates constitutas ponit extra causas. Et sic distinguitur una existentia ab alia per speciem rei, cuius est existentia; nam habet in omnibus eundem effectum formalem, scilicet ponere extra causas. Nec valet dicere, quod duratio non est accidens metaphysice distinctum a re durante, sed accidentaliter de ea praedicari, et hoc sufficit ut sit distinctum praedicamentum. Sed certe si hoc ita esset, etiam existentia esset distinctum praedicamentum, quia accidentaliter praedicabiliter dicitur de creaturis. Et praeterea confunditur omnis ordo praedicamentorum. Alius enim est ordo accidentis praedicabilis, alius praedicamentalis; potest enim substantia praedicari accidentaliter, ut vas est ligneum, animal est equus; non tamen est accidens praedicamentale.

QUARE DICENDUM EST, quod hoc praedicamentum non sumitur pro duratione intrinsca rei, quae durat, sed solum constituitur respectu durationis mensurantis, non informantis; illa enim mensuratio, qua aliquid dicitur esse in tempore, denominationem huius praedicamenti ponit. Ideoque definitur quando, «quod est id, quod ex adiacentia temporis relinquitur», id est ex mensuratione, ut S. Thomas explicat opusc. 48. cap. 1. de Quando.¹ Unde nec ipsum tempus, ut est intrinsca duratio motus, ponitur in hoc praedicamento, sed ut ponit adiacentiam suam in rebus tempori subiectis. Et ita perpetuo explicat rationem huius praedicamenti S. Thomas loco cit. et in 3. Phys. lect. 5.², ubi inquit, «quod quando est, secundum quod aliquid denominatur a tempore», et idem habet in 5. Metaph. lect. 9.³

ET RATIO EST, quia licet tempus sit extrinseca mensura, tamen ea, quae subiiciuntur tempori, non minus afficiuntur ab illo quam ea, quae subiiciuntur loco et vesti, ut illud dicatur locatum, hoc vestitum. Sed hoc sufficit constituere in eis modum et denominationem sufficientem ad duo praedicamenta. Ergo etiam illud sufficiet ad praedicamentum quando.

Nec valet dicere, quod tempus est solum coexistens et concomitans rem, quae est in tempore, quod magis pertinet ad relationem coexistientiae. Nam contra est, quia tempus non pure concomitatur res sibi subiectas, tum quia mensura illarum est, tum quia est causa, cur a coeli motu, qui in re est tempus, inferiora ista mutentur.

SED INQUIRES, an omnes mensurae durationis, etiam spiritualis et supernaturalis, in hoc praedicamento ponantur, an vero sola mensuratio temporis. Respondet S. Thomas opusc. 48. cap. ult. de Quando⁴ negative; nec enim duratio indivisibilis per se habet quandare ipsasque durationes distinguere ac dividere mensurando, ita quod secernatur distinctio unius durationis et morae ab alia, quibus distinguimus, quando aliquid fuit vel est. Si autem aliquid indivisibiliter est praesens, non possumus ibi interrogare, quando fuit vel erit, quia semper et eodem modo est. Servit ergo quando pro durationibus mutabilibus. Et sicut non ubicatur loco angelus, quia continet locum, non continetur, sic non quandatur (ut sic dicam) duratione, quia est super omnem durationem per quando distinguibilem.

SED INSURGIT DUPLEX DIFFICULTAS: Prima, ad quod praedicamentum pertineant mensurationes illae indivisibilium durationum. Cur enim non dicemus, quod pertinet ad hoc praedicamentum omnis mensuratio durationis, licet magis denominetur quando a mensura temporis, quae nobis est notior?

Secunda, quomodo constituatur praedicamentum reale in mensuratione temporis, cum differentiae temporis et diversae eius mensurae non nisi per intellectum fiant. Tempus enim in re est quid continuum sicut ipse motus coeli, cum quo identificatur; mensurat autem secundum numerum et divisionem, quae solo intellectu fit.

Ad primam respondetur, quod mensurae aliarum durationum indivisibilium non relinquunt aliquid ex adiacentia sua in inferioribus durationibus, sicut tempus in his, quae tempore mensurantur. Nam ea, quae sunt in tempore, dependent a tempore ut a causa, quia omnia inferiora dependent a motu coeli. Et sic dividuntur et notantur inferiores durationes mobiles ex adiacentia temporis, quod est motus coeli, a quo derivantur et cui subiiciuntur; sicut etiam locus, in quantum subicit sibi locatum, constituit locum et resultat ubi. Reliquae autem mensurae indivisibiles licet una sit uniformior altera, v. g. duratio supremi angeli et tempus eius discretum sit uniformius durationibus inferiorum, non tamen durationes inferiores causantur a superiori nec subiiciuntur et continentur ab illo, sicut motus inferiores subiiciuntur motui coeli et tempori; quia angeli non habent motus naturales a superiorum motu causatos, sed tantum intentionales et liberos, magis vel minus uniformes, quorum unus potest mensurari per alium, sicut pannus per ulnam, sed non necessario ei subicitur et ab eo immutatur. Sola aeternitas Dei, quae non est in praedicamento, continet et causat omnes alias mensuras. Sed quia indivisibilis est, non quandat illas divisibiliter, sed continet uniformiter sine successione; quod duratio angelica non potest respectu inferiorum.

Ad secundam respondetur, quod licet divisio et numeratio temporis actualiter fiat per intellectum, fundamentaliter tamen datur in re numerabilitas seu prius et posterius motus. Et ita illa adiacentia temporis, quae dicitur quando, relinquitur ex ipso tempore numerabili et divisibili fundamentaliter, licet actualis divisio solum ab intellectu fiat.

SPECIES huius praedicamenti statim numerabimus in eius coordinatione.

Circa praedicamentum habitus. Definitio eius est, «quod est corporum et eorum, quae circa corpus sunt, adiacentia». Sicut enim ex loco adiacenti et ambiente redditur res locata, et ex subiectione ad tempus quandata, sic ex veste circumdante dicitur induta. Unde falsum est, quod quidam dicunt, habitum esse modum aliquem, qui est in corpore humano, quo redditur aptum, ut vestiatur, quod non convenit aliis corporibus. Ceterum hoc non reddit hominem vestitum, sed capacem, ut vestiatur, simpliciter vero nudum. Constat autem, quod praedicamentum habitus tollit nuditatem, siquidem reddit vestitum. Ergo non consistit in illo modo, qui compatitur cum nuditate actuali. Quapropter habitus ex adiacentia vestis relinquitur, sicut ubi ex loco. Nec obstat, quod vestis sit substantia in se, quia cum eius applicatio sit accidentalis, facit accidentalem denominationem et accidentale praedicamentum, sicut vas dicitur aureum vel ligneum denominative. Nec tamen est pura denominatio extrinsca, sed aliquid relinquit ex tali adiacentia in homine, sicut ex loco relinquitur ubi. Et ita dicitur a D. Thoma «habitus medium inter indumentum et habentem indumentum», 5. Metaph. lect. 20.⁵ et 1. 2. q. 49. art. 1. Unde fit, quod animalia, etsi tegantur pilis vel armentur unguibus, non denominantur ab illis vestita, quia sunt partes corporis. Si autem veste aliqua circumdentur, ut equus phaleratus vel armatus, denominantur ab hoc praedicamento, sicut homo a veste.

PROPRIETATES horum praedicamentorum facile videri possunt in Divi Thomae opusc. 48. tractando de singulis.⁶ Fere omnes sunt non suscipere magis ac minus et non habere contrarium, praeter actionem et passionem, quae utrumque habet. Habitus etiam dicitur suscipere magis ac minus non secundum intensionem aut remissionem, sed secundum plura vel pauciora indumenta, ut S. Thomas dicit cit. opusc. tract. de Habitu cap. 3.⁷ Non tamen habet contrarium, quia non habet intensionem et remissionem.

COORDINATIO PRAEDICAMENTI QUANDO.

Qui existimant hoc praedicamentum esse durationem creatam, dividunt illam in tempus, aevum, modum aevi et modum aeternitatis. Tempus dividitur in continuum et discretum secundum motum continuum vel secundum operationes diversas. Aevum convenit rebus incorruptibilibus, modus aevi rebus instantaneis, modus aeternitatis visioni beatae, quae immutabilis est ex natura sua.

Qui vero existimant quando solum esse adiacentiam temporis, dividunt illud ex Aristotele, in cap. 4. de Praedicamentis⁸ iuxta differentias temporum in praesens, praeteritum et futurum, et unumquodque in varias species mensium, annorum, dierum, etc. Sicut enim quaelibet unitas variat speciem numeri, ita quaelibet differentia temporis variat species quando, quod est numerus successivus. Quae divisiones solum dantur in re fundamentaliter.

COORDINATIO PRAEDICAMENTI HABITUS.

Habitus, qui est supremum genus, dividitur a D. Thoma opusc. 48.⁹ in arma et vestimenta. Arma in offensiva et defensiva, quorum unumquodque varias habet species. Vestimenta in vestimenta hominum et bestiarum, sicut equi ornantur ephippio, freno, armis etc. Vestimenta in varios modos induendi secundum diversam adiacentiam, ut tunica, calceamentum, pileus etc. Quae species non sumuntur penes materiam vel artem, qua fiunt vestes, sed ex diverso modo, quo vestiunt et amictant. Reducuntur etiam ad hoc praedicamentum ornamenta parietum, quae proprie non sunt vestes.