Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Diximus superius antepraedicamenta continere quaedam quasi praeambula et praerequisita ad coordinationem praedicamentorum constituendam et discernendam. Talia ergo praerequisita sunt quatuor distinctiones seu conditiones, quas hic Aristoteles praemittit. Prima distinctio seu primum antepraedicamentum est divisio univocorum, aequivocorum et denominativorum. Secundum est distinctio complexorum et incomplexorum. Tertium antepraedicamentum est distinctio eorum, quae sunt in subiecto, et eorum, quae dicuntur de subiecto. Quartum est distinctio eorum, quae ad rectam lineam praedicamentorum pertinent, et eorum, quae ad latus et indirecte se habent, quod per duas regulas antepraedicamentales explicat. Ipsa autem divisio entis in diversa praedicamenta non pertinet ad antepraedicamentum, sed notificatio est ipsorum praedicamentorum.

Ratio primi antepraedicamenti est, quia ad ordinationem praedicamentorum intelligendam oportet considerare triplicem respectum. Primus est ad ea praedicata, quae sunt supra omnia praedicamenta. Secundus est ad ea, quae in eodem praedicamento coordinantur. Tertius est eorum, quae sunt in uno praedicamento, ad ea, quae sunt in alio. Et similiter oportet considerare convenientiam vel disconvenientiam in nominibus, quia logicus non agit de rebus nisi prout nominibus et conceptibus explicantur.

Respectus ergo praedicamentorum ad ea, quae sunt supra praedicamenta, est respectus ANALOGORUM VEL AEQUIVOCORUM, quia non conveniunt praedicamenta in aliquo superiori univoco. Respectus ad ea, quae in eodem praedicamento ordinantur, est UNIVOCORUM, quia est secundum eandem rationem et non solum secundum idem nomen. Respectus vero praedicamenti ad aliud est secundum DENOMINATIONEM, quatenus unum accidentaliter se habet ad aliud. Nam essentialiter non potest comparari unum praedicamentum ad aliud; quae enim essentialiter communicant, sunt in eodem praedicamento. Et ideo necesse fuit agere de aequivocis et univocis et denominativis tamquam de primo antepraedicamento explicante istum triplicem respectum, sine quo coordinatio et adunatio praedicamentorum non potest explicari.

Ratio autem secundi antepraedicamenti est, quia praedicamenta sunt coordinationes rerum simplicium, non complexarum. Ponuntur enim naturae in praedicamentis, quae habent unicam definitionem et quidditatem; quod enim non habet unitatem et quidditatem in essentia, non est simpliciter ens, sed plura entia. Unitas enim est passio entis. Oportet ergo in coordinationibus essentiarum ponere naturas incomplexas, quae solum sunt quidditates definibiles. Et sic debuit poni pro alio antepraedicamento DISTINCTIO COMPLEXORUM ET INCOMPLEXORUM.

Ratio tertii antepraedicamenti est, quia istae series seu coordinationes praedicatorum in quolibet praedicamento dicuntur penes subici et praedicari, id est penes subiecta et praedicata superiora et inferiora; necesse est ergo ad coordinationes istas formandas distinguere, quid sit ESSE IN SUBIECTO ET DICI DE SUBIECTO. Nam esse in subiecto pertinet ad aliquid reale, scilicet ad accidens, quod inhaeret, et dici de subiecto ad aliquid intentionale, scilicet ad praedicatum, quod de aliquo dicitur. Et sic facit Aristoteles quatuor combinationes. Nam quaedam dicuntur de subiecto, sed non sunt in subiecto, ut substantiae universales, quae praedicantur de inferioribus, sed non inhaerent. Alia per aliud extremum sunt in subiecto, sed non dicuntur de subiecto, sicut accidentia singularia, quae inhaerent, ut haec albedo, sed non praedicantur, quia non sunt superiora. Alia nec dicuntur nec sunt in subiecto, ut singulares substantiae, v. g. hic homo. Alia denique dicuntur et sunt in subiecto, ut accidentia universalia, v. g. album. Atque ita in hoc tertio antepraedicamento distinguit Aristoteles duplex genus entium, scilicet substantiam et accidens, et duplex genus intentionum, scilicet universalitatis et singularitatis, quod totum maxime conducit ad formandum istas coordinationes praedicamentorum accidentium et substantiae secundum singularitatem et universalitatem.

Denique ratio quarti antepraedicamenti ea est, quia in coordinatione praedicamentorum necesse est cognoscere tam connexionem eorum, quae in recta linea ponuntur, quod pertinet ad collocationem rectam praedicamenti, quam connexionem, vel separationem eorum, quae ponuntur ad latus tamquam differentiae. Et sic tradit duas regulas:

Prima est: Quando aliquid praedicatur de aliquo subiecto, quaecumque dicuntur de praedicato, dicuntur de subiecto. Et est sensus: Quando aliquid dicitur de subiecto, id est de inferiori, sive sit simpliciter subiectum infimum, ut individuum, sive non sit omnino infimum, sicut species, quidquid est universale respectu illius inferioris, se habet tamquam praedicatum illius. Et sic quidquid de tali praedicato dicitur et respectu ipsius praedicati universale est, etiam dicetur et erit universale respectu illius inferioris subiecti et contenti sub tali praedicato. Et sic illa regula deservit ad coordinationem DIRECTAE LINEAE praedicamentalis intelligendam, quae ex praedicatis superioribus et universalibus et inferioribus sub illis contentis coalescit.

Secunda vero regula est: Generum non subalternatim positorum, id est quorum unum sub altero non ponitur, non sunt eaedem essentiales differentiae. Si autem subalternatim ponantur, easdem differentias habere possunt, id est participare superiores differentias, quia istae cum constituant genera superiora, cum ipsis ad inferiora descendunt. Genera autem subalternatim esse posita dupliciter possunt intelligi, vel quia unum sub altero ponitur, vel quia utrumque sub uno tertio, sicut animal et planta, unum non ponitur sub alio, sed utrumque sub vivente. Et ideo dicendum est, quod ut aliqua genera simpliciter et omni modo careant eisdem differentiis, oportet, quod neutro modo sint subalternatim posita et consequenter pertineant ad diversa praedicamenta, quia si sunt sub uno tertio genere, saltem differentiam illius generis eandem participant. Sed quia unum non participat differentiam alterius, sed ambo differentiam superiorem sui generis, sub quo tamquam sub tertio continentur, ideo non dicuntur habere easdem differentias quasi ab uno genere ad aliud communicatas, sed ab uno tertio superiori derivatas.

Sed oportet bene notare, quod contingit diversa genera similes habere differentias, quibus dividantur, sicut potentia dividitur in cognoscitivam et appetitivam ut in duo genera, et quodlibet illorum in corporalem et spiritualem; et similiter e contra spiritualis potentia dividi potest in cognoscentem et appetitivam, et quantitas dividitur in continuam et discretam, et unaquaeque earum in successivam et permanentem. Et similiter propositio dividitur in categoricam et hypotheticam, et unaquaeque earum in affirmativam et negativam. Ceterum istae differentiae si sunt essentiales et formales, licet similes videantur, revera tamen sunt diversae et non possunt esse eiusdem rationis; quod patet, quia constituunt formaliter naturas diversas, ergo ipsae non possunt esse eiusdem rationis. Unde est regula generalis S. Thomae 1. 2. q. 72. art. 5., quod «differentia, quae constituit diversitatem specierum, numquam invenitur nisi in speciebus diversis», sicut rationale et irrationale, animatum et inanimatum numquam possunt inveniri nisi in diversis speciebus. «Differentia autem, quae non constituit diversitatem speciei, sed in diversis speciebus invenitur, non repugnat inveniri etiam in his, quae sunt eiusdem speciei»; ut in cygno et corvo, quae sunt diversae speciei, invenitur albedo et nigredo, quae etiam in duobus hominibus inveniuntur. Si ergo differentiae allatae sunt constitutivae et essentiales, poterunt esse similes, sed non sunt eaedem, sicut corporeum et spirituale, quod dividit potentias et quod dividit substantias, non est idem corporeum et spirituale; et adhuc inter ipsas qualitates et potentias corporeum et incorporeum diversae rationis invenitur, sicut alia est spiritualitas appetitivi, alia intellectivi. Et in propositione categórica et hypothetica diversa affirmatio et negatio est, quae dividit unam atque dividit alteram. Bipes autem et quadrupes non sunt differentiae per se constitutivae, sed accidentales, ut ex D. Thoma supra diximus. Quare numquam differentiae per se et formaliter constitutivae sunt eiusdem rationis in diversis generibus vel speciebus.