Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

PUNCTUM HUIUS DIFFICULTATIS saepe a nobis attactum est et pendet ex illa communi difficultate definiendi accidentia in concreto. Cum enim inveniatur in concreto accidentis subiectum denominatum a forma et forma denominans ipsum et constitutum seu compositum ex utroque, difficile est assignare proprium et per se definitum, cui essentialiter definitio conveniat. Nam si dicamus v. g. in hac definitione generis, quod definitum est ipsum subiectum seu natura, cui convenit intentio generis, illi non convenit essentialiter definitio. Nam v. g. animal non habet pro essentiali ratione praedicari de multis, licet sit id, quod praedicatur de multis. Neque definitum potest esse ipsa intentio seu forma generica; haec enim non est id, quod praedicatur, sed quo natura aliqua praedicatur de pluribus. Neque ipsum constitutum ex natura et intentione; hoc enim constitutum non praedicatur de pluribus specie differentibus, quia non descendit ad ipsas species conflatum illud ex natura reali et rationis, sed solum natura.

Haec difficultas multorum ingenia torsit et in VARIAS SENTENTIAS divisit: quibusdam dicentibus definitum in istis definitionibus esse subiectum, prout dicit ordinem ad formam; aliis e contra, quod est forma, prout dicit ordinem ad subiectum; aliis denique, praesertim inter aliquos recentiores, dicentibus definiri ipsum constitutum ex subiecto et forma accidentali tamquam id, cui essentialiter convenit definitio, ipsi autem subiecto seu substituto solum denominative.

In hoc puncto saepe a nobis reiectum est tamquam contrarium Aristoteli et D. Thomae, quod possit aliquod conflatum ex subiecto et accidente definiri tamquam aliquid per se unum. In hoc enim oppositi auctores conveniunt, quod nomine illius constituti seu compositi ex subiecto et accidente intelligunt quidditatem aliquam resultantem ex subiecto et accidente tamquam ex constitutivis unius tertii, quod habet subiectum tamquam partem sui, unde non praedicatur de illo, quia totum non praedicatur de parte. Et cum dicitur: «Homo est albus», verificatur adiective de ipso substituto, non essentialiter et substantive pro ipso tertio constituto. Dicimus ergo, quod ex istis duobus, subiecto et accidente, non resultat aliquid unum per se et unica definitione definibile, sed ut ens per accidens, ut late supra diximus q. 5. ex mente D. Thomae.

Et ultra ibi dicta explicantur, quia ex substantia et accidente non potest resultare aliqua quidditas per se una, quae nec sit substantia nec accidens. Nam inter substantiam et accidens non cadit aliquod medium; dividuntur enim modis explicantibus contradictionem, scilicet esse per se et esse in alio. Illud ergo tertium, quod resultat, cum habeat substantiam partem sui et similiter accidens, non potest esse aliqua quidditas, quae sit sola substantia vel solum accidens; media autem inter istas duas est impossibilis. Ergo non est aliqua quidditas per se, sed ens per accidens. Si dicas, quod non est una quidditas, quae non est substantia nec accidens, sed una quidditas, quae sit utrumque, hoc est, quod nos intendimus qua illa quidditas seu conflatum si est simul substantia et accidens, non potest esse per hoc, quod transeat in unam quidditatem per se ab utroque distinctam, quae nec sit per se accidens nec per se substantia, cum haec non detur. Ergo solum est substantia et accidens accidentali unione coniuncta, non essentialiter et per se. Plura autem accidentaliter unita sunt ens per accidens, licet conveniant in eodem subiecto, et non sunt unum constitutive, sed denominative.

SED RESPONDENT ALIQUI, quod concreta accidentium sumi possunt vel adiective vel substantive; et adiective quidem subordinantur pluribus conceptibus et non sunt ens per se, substantive autem accepta dicuntur unum per se, quia concipiuntur et obiciuntur ut unum, adiective autem obiciunt subiectum et formam ut plura. Unde quod sint ens per accidens vel per se, dependet ex modo concipiendi. Alii dicunt non resultare unum per accidens ex accidente et subiecto, quia veram unionem habent inter se et aliquid verum componunt. Alii, quod etiamsi sit ens per accidens, definiri potest, sicut definitur respublica et exercitus, populus et alia similia, quae minorem unitatem habent.

Sed prima solutio inconvenienter distinguit inter nomen adiective et substantive tentum quantum ad hoc, quod sit ens per accidens vel per se. Etenim quod nomen adiective teneatur, dependet ex eo, quod significetur ut applicans suam adiacentiam alteri, substantive vero unum significatur ut importans secum suppositum, cui in re adiacet et inhaeret. Ceterum quod sit ens per accidens vel per se, dependet ex unitate et identitate illius rei, quae resultat ex utriusque combinatione. Haec autem quidditas seu unitas, quae resultat, non est per se una, sive significetur ut applicans adiacentiam alteri, sive significetur ut ferens secum suppositum, quia quocumque modo significetur, quidditas ex illa forma et subiecto resultans oritur ex coniunctione accidentali extremorum et non facit aliquam quidditatem mediam inter substantiam et accidens, quia haec est impossibilis, nec quidditatem, quae sit sola substantia vel solum accidens. Ergo non facit aliquid per se constitutum, sed accidentaliter denominatum, sive adiective teneatur sive substantive.

Secunda solutio in eo deficit, quod ex unione accidentali putat resultare ens unum per se. Licet enim sit vera unio, non tamen est unio per se, sed secundum quid et accidentalis. Ergo id, quod resultat ex illa, est unum solum secundum quid; qualis enim fuerit unio extremorum, talis erit unitas resultans ex illa.

Denique tertia solutio in eo manifeste peccat, quia definitio solum versatur circa quidditatem. Ergo in tantum definitio est una, in quantum unam quidditatem attingit et definit. Ens autem per accidens non dicit quidditatem unam simpliciter et per se, sed plures, quae solum per accidens sunt unum; ergo non est unica definitione definibile, definitio enim definit per genus et differentiam. Ubi autem sunt plures quidditates, sunt plura genera et differentiae, ergo plures definitiones. Quae ratio sumitur ex Philosopho 7. Metaph.¹ lect. 12. apud D. Thomam.²

Ex his ergo resolvo difficultatem propositam.

ET DICO PRIMO: Definitum generis non est constitutum ex subiecto et intentione generis, nec illi potest essentialiter convenire definitio.

Ita Caietanus super cap. de Genere, et communiter thomistae. Relinquitur manifesta ex dictis, cum intentio generis sit accidentale praedicatum respectu subiecti et consequenter ex illo et subiecto non resultat natura aliqua seu quidditas per se definibilis.

DICO SECUNDO: Non potest definitum formale in hac definitione et ceterorum accidentium esse ipsa natura seu subiectum prout vestitum et subditum intentioni.

RATIO EST, quia formale definitum debet esse, quod ipso nomine formaliter et per se designatur. Sed album v. g. non significat subiectum formaliter et per se, sed in connotato et ex consequenti; ergo.

Minor probatur ex D. Thoma 5. Metaph. lect. 9.,³ ubi inquit: «Nec verum est, quod Avicenna dicit, quod praedicata, quae sunt in generibus accidentis, principaliter significant substantiam et per posterius accidens, sicut hoc, quod dico album. Nam album, ut in praedicamentis dicitur, solam qualitatem significat. Hoc autem nomen album significat album a subiectum ex consequenti, in quantum significat albedinem per modum accidentis». Ita D. Thomas. Ratio autem est, quia concretum accidentis convenit cum suo abstracto in formali et per se significato; ab illo enim desumit formam, qua denominatur et quam concernit. Ergo concretum significat idem, quod abstractum ex parte formae denominantis, licet applicatam subiecto denominato. Formale autem significatum abstracti est forma, ergo et formale significatum concreti est forma, licet addat modum existendi eius in subiecto denominato. Subiectum autem solum importatur ut sustentans et recipiens formam, non ut pertinens ad quidditatem formae. Definitio autem intendit nobis explicare quidditatem formae receptae et significatae in concreto, non subiectum recipiens, multo minus naturam ipsam recipientis subiecti declarare intendit. Cum enim definio album, non naturam corporis, sed albi definio rationem.

DICO ULTIMO: Definitum formale et quidditativum in hac definitione (idem est de ceteris concretis accidentalibus) est secunda intentio generis. Id autem, quod reddit suppositum definito seu denominatum ab illo, est subiectum huius intentionis, et ita ex consequenti et de connotato importatur in ipso definito.

Haec est Caietani in cap. de Genere et cap. 4. de Ente et Essentia; sequunturque communiter thomistae. Itaque in his definitionibus aliud est definitum formale, aliud id, quod reddit suppositum definito, quia in hoc distinguitur accidens a substantia, quod definitum in substantia a se habet suppositum et rationem quod, accidens vero illud extra se emendicat. Et constat haec conclusio ex D. Thoma, ubi dicit concretum accidentis significare solam formam, ut album qualitatem, non autem habere subiectum tamquam partem significationis suae, ut patet 5. Metaph. lect. 9.⁴ et 8. Metaph. lect. 4. § Determinat⁵ et 7. Metaph. lect. 1.⁶

Nec sufficit respondere, quod Aristoteles et D. Thomas voluerunt, quod concretum accidentis non significat determinate subiectum hoc vel illud, sed in confuso, formam autem determinate significat; nec enim negari potest, quod concretum accidentis subiectum nobis repraesentet, et non solum formam. Sed haec solutio stare non potest, quia non negat D. Thomas per nomen concretum significari subiectum, sed dicit non significare illud principaliter, sed ex consequenti, ut patet in 5. Metaph. lect. 9.⁷ contra Avicennam, et quod non significat illud ex aequo et ut partem significationis, in 7. Metaph. lect. 1.⁸ Ergo sive significet subiectum in communi sive non, tamen apud Divum Thomam id, quod nomine albi importatur ut subiectum (quod certum est in confuso et non determinate hoc vel illud subiectum significari) non principaliter, sed ex consequenti significatur, et ut subiectum sustentans formam. Ergo non est principale et per se definitum, sed reddens suppositum definito et ex consequenti importatum.

Denique videri potest, quam luculenter hanc conclusionem S. Thomas cap. 7. de Ente et Essentia⁹ ubi inquit: «Quia essentia per definitionem significatur, oportet, quod eo modo accidentia habeant essentiam, quo habent definitionem. Definitionem autem habent incompletam, quia non possunt definiri, nisi ponatur subiectum in eorum definitione; et hoc ideo est, quia non habent in se esse absolutum per se a subiecto». Ponit deinde S. Thomas differentiam inter formam substantialem et accidentalem, quod illa adveniens materiae constituit essentiam quamdam, et ideo «forma est pars essentiae completae». Forma autem accidentalis cum subiecto «non facit unum per se, sed per accidens, et ideo ex eorum coniunctione non resultat essentia quaedam, sicut ex materia et forma, et ideo accidens neque rationem completae essentiae habet neque pars est completae essentiae, sed sicut est ens secundum quid, ita essentiam habet secundum quid». Igitur apud D. Thomam definitio accidentis semper incompleta est sicut et eius essentia, quia est essentia dependens ab aliquo extra se, scilicet a subiecto, quod reddit suppositum ipsi definito, non autem pertinet nec intrat quidditatem definiti. Et haec est ratio, quare dicuntur accidentia definiri per additionem, ut loquitur Philosophus 7. Metaph. cap. 5.,¹⁰ lect. 4. apud D. Thomam,¹¹ quia definiuntur per aliquid, quod est extra essentiam definiti, scilicet per subiectum; distinguitur enim in accidentibus «quod quid» ab eo, «cuius est», ut ibidem textu 20. dicit Aristoteles¹² et lect. 5. D. Thomas.¹³ Aliud est ergo definitum formale et quidditativum in accidentibus concretis, aliud suppositum definiti.

Et ex hoc sumitur FUNDAMENTUM conclusionis, quia praedicata quidditativa et formalia accidentis sistunt in ipsa forma accidentali, nec subiectum ad quidditativum praedicatum pertinet, licet ea sustentet et recipiat. Ergo definitum quidditativum et formale in his definitionibus ad subiectum non transit, sed in ipsa forma sistit; definitum enim formale et quidditativum est illud, in quo praedicata formalia quidditativa includuntur. Sed quia talis forma et talia eius praedicata quidditativa non definiuntur in statu separationis et abstractionis a subiecto, sed cum modo existendi in subiecto, ideo subiectum ex consequenti in eorum definitione ponitur ut reddens suppositum definito, non ut praedicatum eius quidditativum. Et ita aliud est definitum quidditativum et formale, aliud in quo invenitur hoc definitum illique reddit suppositum. Hoc est subiectum seu natura, illud forma seu intentio in hac definitione generis.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur argumento supra posito in introductione difficultatis, quia intentio generis non est id «quod» praedicatur de pluribus speciebus essentialiter, cum non descendat ad illas, sed est id «quo» natura praedicatur; ergo non convenit ei definitio data. Unde etiam quando dico in concreto: «Petrus est albus», non praedico de illo albedinem, sed praedico habens albedinem. Hoc autem, quod est habens albedinem, non est sola qualitas, sed subiectum affectum qualitate. Ergo illud est definitum, sicut illud est significatum per ly album.

RESPONDETUR intentionem non esse id, quod praedicatur ut suppositum talis intentionis et res praedicata, et ideo neque convenit illi definitio ut supposito definitionis, sed solum ut rationi seu formae praedicandi de multis. Unde in definitionibus accidentium concretorum non invenitur definitum ut quod essentialiter, sed denominative, cum redditur suppositum definito per aliquid extrinsecum. Nec etiam ferunt ex se suppositum accidentia, et ideo definitiones eorum dantur per additionem, quia in eis aliud est quod quid, aliud cuius est, ut ex Philosopho et D. Thoma supra diximus.

Cur autem definitiones istae tradantur per id, quod denominatur tale, non per id, quo est tale, cum huic soli essentialiter conveniat definitio, et solum sit formale definitum? Ratio est, quia accidentia habent esse incompletum et dependens a subiecto denominato, non in se subsistens. Unde melius exprimitur ista dependentia et imperfectio accidentis definiendo illa per subiectum, quod denominative est tale, quam solum per seipsum significatum ut quo. De qua ratione videatur S. Thomas 7. Metaph. lect. 4.¹⁴ et cap. 7. de Ente et Essentia.¹⁵ Et deinde ut congrueret hoc ipsi modo significandi. Cum enim accidens definitur in concreto, ubi significatur subiectum ut reddens suppositum definito, inconvenientius diceretur tale significatum esse id quo aliquid est tale, ubi solum significatur ratio abstracta, quam id quod est tale, licet solum denominative ei conveniat definitio. Et quando dicitur Petrus albus, ly albus significat quidem habens albedinem, et non albedinem in abstracto; sed non ex aequo utrumque, sed albedinem de formali, subiectum vero, quod est habens, de connotato et pro materiali, ratione cuius verificatur accidentaliter de subiecto, cui applicatur, quia identificatur in supposito cum illo. Unde similiter habens albedinem est definitum, sed non ex aequo, albedo formaliter, ly habens denominative et ut intrans per additionem in definitione.

Secundo arguitur argumento supra facto q. 5. art. 5, quo aliqui hic utuntur, quia scilicet album bene definitur sic: Est corpus disgregativum visus vel est habens albedinem; ergo non sola qualitas, sed constitutum ex qualitate et subiecto est definibile. Huius solutionem vide praefato loco, argum. ult.

Tertio arguitur: In definitione generis non potest importari subiectum unum; ergo neque principaliter, neque ex consequenti illud importat.

Consequentia patet, quia subiectum intentionis generis, si non importatur ut unum, sed ut plura, hoc ipso non bene definitur per modum unius dicendo «id, quod praedicatur», sed erunt plura, quae praedicantur.

Antecedens vero manifestum est, quia id, quod substernitur naturae generis, non est unum nec potest unico conceptu concipi; substernitur enim intentioni generis tam ens reale quam rationis, tam accidens quam substantia. Ergo non est unum subiectum.

RESPONDETUR multos torqueri isto argumento. Sed tamen meo videri in omnium sententia solvendum est, sive subiectum importetur ex parte principalis definiti sive ut denominative definitum et ex consequenti importatum. Et eadem difficultas inveniri potest in quocumque concreto importante subiectum valde amplum, ut verum, bonum, intelligibile etc., quorum subiectum tam in ente reali invenitur quam in ente rationis, in substantia et in accidente. Dico ergo, quod in illo concreto non importatur subiectum unum unitate naturae vel esse, sed unitate capacitatis et receptibilitatis illius formae seu intentionis. Quidquid enim habet capacitatem illius formae per modum unius subiecti, hoc est unius receptibilis, significatur, licet sint diversissimae naturae; sicut dicunt theologi, quod in illis verbis: «Hoc est corpus meum» per ly hoc intelligitur contentum sub speciebus, id est quidquid sub illis speciebus esse potest, sive sit corpus vivum sive mortuum, sive panis sive homo, sic nomine substrati generis intelligimus, quidquid est capax genereitatis, sive sit reale sive non, dummodo conveniat in hac ratione capacitatis, etsi non conveniat in quidditate naturae et unitate.

Quarto arguitur: Si intelligamus definiri hic constitutum ipsum ex subiecto et forma, essentialiter explicatur omne, quod pertinet ad rationem generis; explicatur enim et res praedicata denominative et forma, qua redditur praedicabilis. Ergo melius quadrat toti ipsi definitioni tale conflatum pro definito.

Et confirmatur, quia totum illud constitutum subordinatur unico conceptui ultimo; ergo est unicum definibile. Consequentia patet, quia ideo ens per accidens non est definibile, quia non est una quidditas, sed plures. Ergo a contrario sensu, si est unum, utpote unico conceptui subordinatum, definibile est per se. Antecedens vero probatur, tum quia concretum hoc, album v. g., est unius conceptus, ergo et constitutum ipsum ex albedine et corpore, nec enim plura inveniuntur in concreto quam in constituto; tum etiam quia tam illud concretum accidentale quam constitutum potest ordinari ad unicam operationem, scilicet album ad disgregandum, calidum ad calefaciendum, ergo unico conceptui subordinari potest.

RESPONDETUR, quod in illo constituto explicatur quidem totum, quod est in genere, sed non ex aequo et tamquam pertinens essentialiter ad ipsum genus, sed subiectum ut denominatum et intentio ut forma, qua formaliter constituitur genus. Quod vero ex illis duobus resultet una tertia quidditas, quae essentialiter sit definibilis hac definitione generis, hoc est impossibile, ut diximus. Neque melius explicat definitum generis aut definitio illi quadrat, quia neque est id, quod praedicatur, quia intentio non descendit cum natura ad inferiora, neque est id, quo praedicatur, quia natura non pertinet ad formam, qua aliquid redditur praedicabile, sed ad rem praedicatam. Unde ex natura et intentione neque fit quidditas, quae sit genus ut quod, neque ut quo. Explicatur autem utrumque, quando non sumitur pro constituto, sed partiliter pro forma et denominative pro subiecto.

Ad confirmationem respondetur, quod concretum accidentis subordinatur unico conceptui, importando subiectum et formam non aequae principaliter, sed formam essentialiter et formaliter, subiectum vero materialiter et ut denominatum. Et sic sub isto conceptu definiri potest nec se habebit ut ens per accidens, sed definietur eo modo, quo subordinatur illi conceptui, scilicet ut forma sit ipsum definitum formale, et subiectum denominativum. At vero constitutum ex albedine et corpore, et forma et accidenti, includit utrumque aeque essentialiter et hoc constituens unum tertium. Et hoc modo est ens per accidens, quia resultat ex extremis accidentaliter unitis, nec quidditas una resultare potest, quae non sit substantia neque accidens, sed utrumque simul. Concretum vero non dicit quidditatem aliquam resultantem, sed ipsam formalem quidditatem accidentis habentem subiectum non ut partem seu extremum componens, sed ut materiale a se denominatum, et in quo habet statum essendi non abstracte, sed concrete.

Ultimo arguitur: Sola natura est, quae praedicatur de inferioribus, seu natura secundum se, ut dicit S. Thomas 4. cap. de Ente et Essentia.¹⁶ Ergo licet talis natura habeat relationem et intentionem generis, tamen definitum directe erit ipsum substratum intentionis, quia huic soli essentialiter convenit definitio, scilicet praedicari de pluribus. Nec potest dici, quod illi convenit praedicari denominative, non formaliter et essentialiter; natura enim generica, v. g. animal, non denominative, sed essentialiter de inferioribus praedicatur.

RESPONDETUR verissimum esse, quod natura est id, quod praedicatur essentialiter de inferioribus ex parte rei praedicatae, ipsa tamen praedicabilitas et status universalitatis, quo praedicatur de pluribus, denominative convenit naturae. Variatur autem appellatio, cum dicitur: «Non praedicatur denominative, sed essentialiter, ergo non convenit illi denominative praedicari de pluribus». Aliud est enim, quomodo praedicabilitas conveniat naturae, aliud quomodo natura de inferioribus praedicetur eisque conveniat. Natura non convenit inferioribus denominative, ipsi tamen naturae denominative convenit praedicabilitas seu universalitas, ut de inferioribus essentialiter praedicetur, non quoad rem praedicatam, sed per modum universalis et superioris, sine qua tamen universalitate invenitur essentia. Ratione autem rei, quae praedicatur, dicit D. Thomas naturam secundum se praedicari de inferioribus.