Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Pendet ista difficultas ex aliis duabus difficultatibus generalibus: De specificatione a principiis extrinsecis, v. g. ab obiectis, et de individuatione accidentium a subiectis, quae alibi¹ tractandae sunt.

Et quoad primum SUPPONIMUS nunc communitorem sententiam, quod ab obiectis specificari possunt potentiae et actus, ut S. Thomas probat 1. p. q. 77. art. 3. Specificantur autem ab obiectis non materialiter, sed formaliter sumptis, id est quatenus pertinent ad formalitatem et ordinem talis rei specificandae. De quo latius dicemus in libris de Anima.²

Sic ergo, cum relatio dependeat a fundamento et termino ut a principio et fine, quae sunt rationes, propter quas obiecta dicuntur specificare, ut S. Thomas docet 1. 2. q. 1. art. 3., consequenter videndum est, quomodo ab illis speciem sumat. Et non sumimus hic terminum materialiter neque fundamentum remote. Nam ad eundem terminum materialiter constat terminari plures relationes, ut in homine terminatur relatio patris, relatio similis, causae vel effectus et sexcenta alia; et similiter in eodem subiecto seu fundamento remoto plures relationes possunt fundari.

INQUIRIMUS ergo circa unitatem et diversitatem specificam duo: Unum, an sumatur a solo fundamento, an etiam a termino. Secundum, dato quod ab utroque, quomodo utrumque concurrat ad specificandum. Circa unitatem autem numericam solum quaeritur, an sumatur ex unitate vel pluralitate terminorum, vel ex unitate subiecti, etiamsi termini numerice sint plures.

Circa primum ex una parte videtur a termino non posse relativum specificari: Primo quia correlativa sunt simul natura, ergo unum non se habet ut prius altero, ergo neque ut specificativum, quia specificativum est prius specificato, ut pote causa illius. Secundo, terminus est oppositus relationi; ab opposito autem non sumitur species, sumeretur enim species opposita. Tertio, terminus est purus terminus respectu relationis, ergo non specificativum illius; ille enim est purus terminus, qui causalitatem nullam exercet, sed pure respicitur; specificare autem quoddam causare est. Denique in filio est una tantum relatio ad patrem et matrem, ut S. Thomas docet 3. p. q. 35. art. 5.; est enim in illo una tantum nativitas, atque adeo una filiatio, quae nativitatem sequitur. Et tamen terminatur ad terminos specie diversos, scilicet paternitatem et maternitatem, quae diversae relationes sunt, sicut et fundamenta ad generandum omnino diversa. Ergo unitas relationis specifica stat cum terminis specie diversis et sic non sumitur ex illis.

E contra vero quod solus terminus specificet, probatur: Tum in generali ratione, quia omnia, quae sunt ad aliud, specificantur ab illo, ad quod sunt, sicut habitus et actus; ergo multo magis relatio, cuius totum esse est ad aliud, et consequenter tota quidditas et species. Secundo, quia idem fundamentum potest servire ad diversas relationes; nam eadem albedo est fundamentum similitudinis ad nivem et dissimilitudinis ad corvum; eadem qualitates causae inferioris est fundamentum relationis ad effectum et ad causam superiorem; et idem signum praebet fundamentum relationi ad potentiam et ad signatum. Ergo relationes distinguuntur ex terminis, non ex fundamentis.

NIHILOMINUS DICENDUM EST: Utrumque concurrere ad specificationem relationis, nec unum excludere alterum: sed a fundamento habet relatio specificationem tamquam a causa et principio specificante, a termino autem non ut a causa specificationis, sed ut a complente et terminante rationem specificandi.

Unde bene dixit Albertus³, ut refert Mag. Soto q. 1. de Relatione ad 8., quod unum relativum non definitur per alterum, sed ad alterum; nam ly per dicit causam, ly ad dicit ordinem. Et communiter S. Thomas sumit specificationem relationis ex fundamentis, quia a fundamento dicit habere relationem, quod sit realis, ut patet in 1. dist. 26. q. 2. art. 2. ad 4.⁴, dicens, «quod, quia relatio non habet esse naturale nisi ex hoc, quod habet fundamentum in re, et ex hoc collocatur in genere, inde est, quod differentiae relationum essentiales sumuntur secundum differentias aliorum entium, ut patet ex Philosopho 5. Metaph., ubi dicit, quod quaedam fundantur super quantitatem, quaedam super actionem, et sic de aliis. Inde est, quod secundum ordinem eorum, in quibus fundantur relationes, est etiam ordo relationum». Haec ergo est ratio, cur plerisque locis S. Thomas sumat specificam rationem relationum ex fundamentis, ut in 3. p. q. 35. art. 5. et Quodlib. 1. art. 2.⁵ et Quodlib. 9. art. 4.⁶ et opusc. 2. cap. 212.⁷ et in 3. dist. 8. q. 1. art. 5.⁸, ubi etiam ad 4. ponit differentiam inter motum et relationem, «quod omnis motus est aliquid secundum rem, non autem omnis relatio. Et ideo quamvis ex terminis multiplicentur respectus relationis, non tamen oportet, quod multiplicentur relationes secundum rem, sicut motus multiplicantur secundum rem ex diversitate terminorum». Ubi S. Doctor realitatem relationum semper reducit ad fundamenta, et fundamento supposito ad terminos, non tamen ex solis terminis sicut motus. Et sic potest sumi ex generali regula S. Thomae 1. 2. q. 54. art. 2., ubi inquit, «quod omnia, quae dicuntur ad aliquid, distinguuntur secundum distinctionem eorum, ad quae dicuntur». Ergo etiam relationes ex terminis desumunt suam specificationem. Quod etiam expressit in 1. p. q. 32. art. 2., ubi dicit, «quod duae relationes non sunt diversae secundum speciem, si ex opposito una relatio eis correspondeat»; quem locum infra ponderabimus.

Ratio autem istorum ex dictis sumitur, quia tota realitas relationis est ex fundamento secundum ordinem ad terminum, siquidem totum esse relationis est ad aliud, ut dicit eius definitio. Unde cum essentialiter utrumque petat, scilicet fundamentum et terminum, non ita debet sumi praecise ab uno, quod non sumatur etiam ab alio.

SECUNDA VERO PARS conclusionis de modo, quo ista duo concurrunt ad specificandum, non est existimandum, quod ita partialiter concurrant, quod partem specificationis det fundamentum, partem terminus, sed unumquodque dat totam specificationem in diverso genere causae. Quod aliqui explicant dicendo, quod fundamentum concurrit initiative et terminus completive. Alii, quod fundamentum in genere causae efficientis et terminus in genere causae formalis extrinsecae. Alii, quod fundamentum specificat ut virtualiter praehabens in se terminum, cui proportionatur, et sic diversitas fundamentorum refunditur in diversam formalitatem terminorum.

Sed tamen distinguendum est, quod terminus vel sumitur formalissime in ratione termini oppositi, vel fundamentaliter ex parte absoluti fundantis istam rationem terminandi. Primo modo terminus concurrit pure terminative ad specificationem, non autem causando illam, quia sic est purus terminus et est simul natura et cognitione cum relatione; ergo ut sic non est causa specificans, quia causa non est simul natura, sed prior effectu. Si secundo modo consideratur, habet se ut causa formalis extrinseca et specificat ad modum obiecti, et sic ex fundamento et termino consurgit unica ratio specificandi relationem, quatenus fundamentum continet in se terminum in proportione et virtute; non enim est ad talem terminum, nisi sit tale fundamentum, et e converso. Et sic quatenus inter se proportionantur, conficiunt unam rationem specificandi relationem quae et tale fundamentum postulat et talem terminum ei correspondentem.

Ex quibus etiam colliges, quid sit formalis terminus in ratione specificantis. Licet enim ad eundem materialem terminum diversae relationes specificae terminari possint, non tamen ad eundem formaliter. Sumitur autem formalis ratio specificans in termino secundum correspondentiam et proportionem adaequatam suo fundamento. V. g. album constituit formalem terminum relationis similitudinis, ut correspondet convenientiae et identitati, dissimilitudinis, ut correspondet disconvenientiae; paternitatis aut filiationis, ut correspondet generationi, et sic de aliis. Quare sicut fundamentum ad specificandum consideratur sub ratione ultima fundandi, sic terminus sub proportione et correspondentia terminandi.

Diximus autem „quae complete correspondet seu adaequate”, quia diversis specie relationibus potest correspondere unus terminus totalis, sicut filiationi correspondet relatio paternitatis et maternitatis; causatur enim duplici illo modo generationis paternae et maternae, sed unica nativitate egreditur. Et ita docet S. Thomas 3. p. q. 35. art. 5. ad 3. Contrarium autem videtur dicere 1. p. q. 32. art. 2., ubi inquit, «quod duae relationes non sunt specie diversae, si ex opposito una relatio eis correspondeat». Nec ab hac difficultate se liberant, qui putant tam patrem quam matrem concurrere active. Nam etsi concurrant active, diverso tamen modo sufficiente ad fundandam diversam relationem paternitatis et maternitatis, sicut etiam sol et homo concurrunt ad generationem active, sed diverso modo, qui diversas fundat relationes causae. Quare respondetur, quod duplici relationi partiali potest correspondere unus terminus seu correlativum totale, non duplici relationi totali. Pater autem et mater et plures causae eiusdem ordinis ad eundem effectum concurrentes sunt diversae quasi partialiter, et omnes integram causam constituunt et unicum terminum totalem, licet partialiter sint plures. Et D. Thomas primo loco ex 3. p. loquitur de pluribus relationibus partialibus ex parte unius extremi, quibus potest correspondere ex parte alterius extremi unica tantum relatio adaequata. In secundo autem loco ex 1. p. loquitur de diversis relationibus adaequate et complete.

AD FUNDAMENTA PRO SENTENTIIS OPPOSITIS: Ad primum respondetur, quod terminus, licet sit simul cum suo correlativo, tamen ab illo dependet specificatio, non ut a principio causante illam sed ut a terminante et complente. Et sic tota prioritas causae specificantis tenet se ex parte fundamenti. Per terminum vero non specificatur, sed ad terminum.

Ad secundum respondetur, quod a termino opposite oppositione respectiva potest sumi specificatio ut a terminante et complente, non ut causante illam, quia oppositio relativa est minima inter omnes oppositiones; neque enim tollit alterum extremum, sed ponit vel supponit, et ita ad illud specificatio eius ordinari potest.

Ad tertium respondetur, quod purus terminus sub formalitate termini specificare potest terminando et complendo, non causando, et tamquam id ad quod specificatur, non per quod.

Ad ultimum constat ex dictis.

AD FUNDAMENTA PRO SECUNDA SENTENTIA: Ad primum iam responsum est, quod termini specificant pure terminando, fundamenta autem causando. Et sic totum esse relationis est ad terminum ut ad pure terminantem.

Ad secundum dicitur, quod idem fundamentum proxime et formaliter non potest servire ad relationes specie diversas, sicut album sub formalitate convenientiae fundat similitudinem, sub formalitate disconvenientiae dissimilitudinem. Et similiter in aliis exemplis allatis, si sunt diversae relationes (de quo non disputo), etiam dantur diversa fundamenta proxima et formalia.

Circa secundam difficultatem, quae in hoc articulo involvitur, de distinctione et unitate numerica relationis: Pendet quidem ab illa celebri difficultate, utrum accidentia individuentur a subiecto, ita quod non possint duo accidentia solo numero distincta esse in eodem subiecto. Ceterum de hoc in praesenti agendum non est, sed solum explicandum, an possit unica relatio extendi et versari circa plures terminos, quorum quilibet sufficienter illam terminat, sicut unus pater plures filios. Videtur enim hoc esse impossibile: Tum quia non potest idem effectus pendere a pluribus causis totalibus eiusdem ordinis et rationis; quilibet autem filius est sufficiens et totalis terminus paternitatis, quia sufficienter et totaliter ad illam specificatur relatio; ergo non potest a sequenti filio eadem relatio pendere. Tum etiam quia respectu novi filii datur nova generatio, ergo et nova relatio, quae cum generatione identificatur. Nec potest de novo extendi, quia extensio ista est novum augmentum et additio relationis et non pars illius, quia relatio caret partibus, ergo nova relatio. Tum denique, quia relatio est indivisibilis et simplex modus; ergo si mortuo uno filio et alio permanente respectus ad unum permanet et ad alterum perit, eadem entitas permanet et non permanet, quia simplex est.

Oppositam sententiam tenet Divus Thomas 3. p. q. 35. art. 5., Quodlib. 1. art. 2.⁹ et Quodlib. 9. art. 4.¹⁰ Et PROBAT S. DOCTOR non solum propter generalem rationem accidentium, quae non possunt multiplicari numero in eodem subiecto, sed etiam propter specialem in relationibus, quia causa seu fundamentum est idem numero, v. g. in relatione quantitatis eadem quantitas respectu omnium quantitatum eiusdem extensionis; unus enim cubitus eadem quantitate omnibus cubitis aequalis est; eadem potentia generativa respectu omnium filiorum, licet diversis actionibus modificata. Tum etiam ne sequatur infinita multiplicatio relationum, sicut in uno subiecto sunt infinitae proportiones partium, et in uno magistro docente plures non sunt plura magisteria, sed unum, et in uno dominio et rege non sunt tot dominia et relationes, quot servi, cum eadem actione possint doceri ac regi plures. Denique relatio filii tangit patrem ac matrem unica relatione, et plures trahentes navem respiciuntur unica relatione a navi. Ergo similiter potest una relatio attingere omnes terminos suae speciei tamquam inadaequatos suae extensioni, licet quilibet sufficiat ad suam existentiam; et sic licet haec relatio numero respiciat determinate hunc terminum, non tamen adaequate, sed omnes illos, in quibus est formalitas talis termini.

AD FUNDAMENTA OPPOSITA respondetur: Ad primum dicimus, quod unus effectus non potest pendere a pluribus causis totalibus et adaequatis formaliter; si tamen sint plures solum materialiter, bene potest ab illis pendere effectus, quatenus in uno modo causandi vel terminandi conveniunt. Sicut si tractio lapidis sufficienter fit a decem hominibus, potest nihilominus fieri a viginti, qui materialiter solum sunt plures, sed formaliter conveniunt in una ratione causandi. Sic relatio patris sufficienter terminatur ad unum filium, si tamen sint plures, etiam terminabitur ad illos tamquam convenientes in eadem ratione terminandi unicam potentiam generativam diversis actionibus modificatam; in ea enim sic modificata fundatur ista relatio, ut art. 3. ex D. Thoma diximus.

Denique explicatur hoc diversis exemplis, quibus videmus unum effectum, quando est productus ab una causa sufficiente, si alia causa sufficiens superveniat, non de novo producit illum, sed novo modo versatur circa illum. Sicut alteratio producit qualitatem, intensio vero, quae de novo advenit, non producit illam, sed novo modo applicat et attingit, licet sufficiens esset producere qualitatem. Et transubstantiatio in Eucharistia licet sit sufficiens producere substantiam corporis Christi, tamen quia invenit productam, non de novo producit, sed novo modo applicat. Sic unus filius licet sufficienter terminet relationem patris, tamen si novus filius relationi productae superveniat, non terminat novam relationem, sed eandem ut ad se pertinentem extendit. In sententia Divi Thomae, quod in toto composito est tantum una existentia, est accommodatius exemplum 3. p. q. 17. art. 2., quod si existente toto illi desit una pars, v. g. manus vel pes, si postea adveniat, non producitur in illo nova existentia, sed existentia totius illi applicatur tamquam rei ad se pertinenti; et idem dicimus de simplici habitus scientiae se extendente ad plures conclusiones sine additione novi habitus; et radicatur qualitas intensa sine additione novae qualitatis.

Ad secundum dicitur, quod licet ponatur nova generatio respectu novi filii, eo quod diverso tempore et ex diversa materia fit (alias enim bene possint eadem generatione plures filii nasci), tamen relatio non identificatur cum actione nec fundatur in illa, nisi quatenus determinat potentiam generativam, ut supra diximus, et haec unica est. Unde sicut quando plures filii nascuntur ex eodem partu, relatio patris non potest esse nisi unica, quia in eadem actione fundatur, ita etiam quando per plures actiones producuntur; per accidens enim se habet, quod plures actiones vel unica actio eiusdem potentiae eam modificent ad relationem eiusdem rationis. Nec extensio ista relationis ad diversos terminos fit per additionem relationis novae, sed per explicationem praeexistentis, quatenus ipsa de se respicit omnes terminos procedentes ex eodem fundamento; explicatur vero in actu, quando actio vel fundat vel saltem ponit de facto novum terminum, sicut D. Thomas 5. Phys. lect. 3.¹¹ declarat de resultantia relationis ad positionem termini ex radice fundamenti, ubi praehabebatur. Et quod e fundamento emittatur de novo relatio vel iam emissa explicetur aut applicetur ad illum novum terminum ut ad se pertinentem, ipsi relationi intrinsecum est, scilicet tendere et determinari in actu ad id, ad quod de se tendebat virtualiter, et solum defectu existentiae termini non dabatur. Servit hoc ad explicandum, quomodo species angeli sine mutatione repraesentationis novum obiectum repraesentent, quod ante non existebat et nunc incipit existere.

Ad tertium respondetur, quod relatio entitative est simplex, sed terminative multiplex, quod est respective esse divisibilem, entitative indivisibilem; et ita pereunte uno ex terminis materialiter ibi repertis, perit relatio quoad applicationem et extensionem ad illum, non simpliciter et in se. Simile quid invenitur in habitu simplici scientiae, qui extenditur ad novas conclusiones, et potest deficere una conclusio, non deficiendo quoad alias nec entitative in se; et in existentia totius communicata ad diversas partes, et in una specie angelica attingente aliqua obiecta existentia, non vero non existentia. Quae omnia suis locis examinabuntur.