Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Differentia in communi sumpta nihil aliud esse videtur quam forma faciens differre, seu quatenus habet officium faciendi differre. Et ita dicit Porphyrius in cap. de Differentia, quod universaliter omnis differentia addita alteratum facit. Unde in quacumque forma faciente differre nascitur duplex respectus seu ordo, scilicet ad subiectum seu rem, quam facit differre, et ad terminum seu extrema, a quibus facit differre. Est enim differentia quasi segregatio et separatio quaedam, et ita habet subiectum, quod segregat, et terminum, a quo separat.

Et necessario debet intelligi in ipsa ratione differentiae relatio aliqua, sicut in ratione convenientiae, quae est eius oppositum, intelligitur relatio aliqua respectu terminorum convenientium et similium. Respectus ergo differentiae ad subiecta, quibus convenit, constituit differentiam praedicabilem de illis et sic conducit ad differentiam logice seu praedicabiliter acceptam. Respectus autem differentiae ad ea, a quibus differt, constituit rationem differentiae quantum ad officium segregandi et separandi ab alio, quod pertinet ad quidditatem differentiae metaphysice consideratam seu communiter dictam.

Et quia dicitur, quod differentia est forma faciens differre, oportet notare, quod aliud est differre, aliud diversum esse, et aliud est diversitas, aliud differentia. Ea enim dicuntur diversa, quae non per aliud superadditum, sed seipsis differunt, sicut ea, quae sunt primo diversa. Ea autem dicuntur differre, quae per aliquid superadditum differunt ab alio, et ita non se totis differunt, sed conveniunt in aliquo et differunt in alio. Unde omnis differentia supponit aliquam convenientiam, et quae nullam convenientiam habent, sunt primo diversa iuxta doctrinam Aristotelis 10. Metaph. cap. 3.¹ et D. Thomae ibidem lect. 4.² et 1. p. q. 3. art. 8. ad 3. et q. 90. art. 1. ad 3. Et dicuntur esse primo diversa genera generalissima seu praedicamenta et ipsae differentiae, quae proprie non differunt, sed sunt rationes differendi et seipsis differunt sine aliquo superiori univoco, in quo conveniant.

His positis circa divisionem propositam TRIA EXPLICANDA SUNT: Primum, an divisio sit adaequata. Secundum, quodnam sit divisum et quae sint membra dividentia. Tertium, an divisio sit analoga vel univoca.

Circa primum: Fere apud omnes constat divisionem esse adaequatam, valde paucis exceptis. ET RATIO est manifesta, quia ista divisio fit per membra exhaurientia et adaequantia totum divisum. Nam omnis forma faciens differre vel est essentialis et intrinseca vel accidentalis. Si essentialis, est maxime propria. Si accidentalis, vel illud accidens est separabile vel inseparabile. Si inseparabile, est proprium et facit differre proprie. Si separabile, est commune etiam aliis et facit differre communiter. Ideo enim dicitur differentia communis, quia non ita est affixa uni et propria eius, quod non possit inveniri in alio, vel quia communiter differentiam apprehendimus per accidentia sensibilia, quae sunt communia, ut motus, color, figura etc. Dicitur autem differentia propria accidentis inseparabilis, intelligendo per illam non solum proprietatem, quae dimanat a principiis intrinsecis et quidditativis, sed etiam de accidente immobiliter inhaerente, licet non dimanet a principiis essentiae; imo de illis Porphyrius attulit exemplum explicando differentiam propriam, sicut, inquit, cicatrix vulneris, simitas nasi etc.

UNDE FACILE SOLVITUR, quod aliqui quaerunt de propria passione, quae facit differre, et tamen neque essentialiter, cum non sit differentia essentialis et constitutiva, neque accidentaliter, cum ea, quae habent diversas passiones, essentialiter differant. Item differentiae individuales in substantia faciunt differre unum ab alio, et non essentialiter, quia alias different specificae neque accidentaliter, quia duo individua substantialiter differunt. Ergo non est adaequata divisio in essentialem et accidentalem.

Sed respondetur ad primum, quod propria passio formaliter solum facit differre proprie, virtualiter autem seu illative facit differre propriissime, ut bene notat Caietanus in hoc cap. de Differentia, quia est effectus consecutus ad differentiam propriissimam, et ex differentia per propriam passionem bene infertur differentia essentialis, formaliter tamen solum facit differre accidentaliter proprie.

Ad secundum vero dicitur, quod Porphyrius inter exempla, quae affert pro differentia communi, ponit differentiam inter Socratem et Platonem, quae est differentia individualis. Et S. Thomas 5. Metaph. lect. 12.:³ «Ea», inquit, «quae conveniunt in specie, non distinguuntur nisi per accidentales differentias, ut Socrates albus vel iustus, Plato niger vel musicus». Nihilominus tamen, licet aliquae differentiae communes intercedant inter duo individua, sicut illae, quas D. Thomas assignat, negandum non est individua substantiae differre etiam per differentias proprias, quia inseparabiliter differunt, non quidem per differentias proprias, quae dicant proprias passiones naturae, cum eiusdem naturae et speciei sint duo individua, sed per differentias proprias, hoc est inseparabiles. Et bene stat, quod differant substantialiter et tamen non essentialiter, sed accidentaliter, non accidentalitate praedicamentali, sed accidentalitate quinti praedicabilis, quia ipsa differentia intrinseca in his individuis substantialis est, quia est singularitas primae substantiae, quae individuum substantiale constituit. Differentia enim individualis etsi substantiam dividat, non tamen formaliter et essentialiter dividit, sed materialiter. Et licet haec divisio fiat in substantia, est tamen dependens ab accidentibus, per quorum connotationem et respectum materia redditur signata, a qua tamquam a principio sumitur individuatio. Unde et individuum postulatur, ut collectio suarum proprietatum, quae utique accidentia sunt, in alio non possit inveniri.

Circa secundam difficultatem: Imprimis certum est differentiam, quae est divisum in hac divisione, non esse differentiam, quae est tertium praedicabile; haec enim est unum ex membris dividentibus, scilicet differentia maxime propria, quae sola praedicatur in quale essentialiter. Unde etiam sequitur non esse id, quod dividitur, aliquam secundam intentionem alicuius ex quinque praedicabilibus, sive tertii sive quarti aut quinti, quia intentio tertii praedicabilis est intentio differendi essentialiter, quarti et quinti est intentio differendi accidentaliter. Ergo nulla illarum est divisum complectens omnia ista membra dividentia.

DIFFICULTAS ERGO EST, an divisum huius divisionis sit aliquid reale vel rationis, seu forma aliqua vel intentio. Quod est idem ac quaerere, quid sit hoc munus faciendi differre. Nam, ut bene notat Caietanus in hoc capite, non sumitur differentia in hac divisione materialiter pro ipsa forma, quae facit differre, sed pro ipsa formalitate seu munere faciendi differre, quod aliqui vocant intentionem differentiae, quia sicut convenientia plurium in uno est quaedam notio seu intentio, ita et differentia quatenus talis. Ne tamen involvamus intentiones logicas cum formalitatibus metaphysicis, nos non vocamus intentionem, sed formalitatem seu munus faciendi differre, quod consistit in aliquo respectu ad ea, a quibus fit separatio seu differentia, sicut e contra convenientia consistit in respectu ad ea, quae similitudinem habent seu convenientiam.

Existimant ergo aliqui hoc munus faciendi differre esse aliquid rationis, eo fundamento innixi, quia differre supponit convenientiam. Nam quae se totis distinguuntur, diversa sunt, non differentia. Convenientia autem inter duo individua vel inter duas species relatio rationis est; conveniunt enim in aliquo communi, quod solum per rationem commune est. Ergo etiam actualis differentia, quae talem convenientiam necessario supponit, non potest esse respectus realis, sed rationis.

Addunt ulterius aliqui, quod etiam differentia communis et propria, licet fiat per accidentia, quae distinguuntur a subiecto, quia tamen faciunt differre non ratione sui generis, in quo conveniunt, sed ratione suarum differentiarum, quae necessario supponunt convenientiam in genere, ideo etiam formalis ratio differentiae, quae fit mediantibus talibus accidentibus, aliquid rationis est, sicut v. g. albedo et nigredo faciunt accidentaliter differre Petrum et Paulum, non per ipsam rationem colorati, quae est genus albi et nigri, sed per disgregativum et congregativum, quae sunt differentiae ipsorum. Ergo faciunt differre, quatenus supponunt convenientiam genericam, et per intellectum praecise accipiuntur in ratione differentiae, quod totum aliquid rationis est.

NIHILOMINUS DICENDUM EST, quod in formis realibus, et quae realiter faciunt differre, haec formalitas seu munus faciendi differre non est sola intentio seu relatio rationis, sed vera et realis formalitas. Nec video posse aliquem de hoc dubitare, nisi qui negaverit dari relationes reales dissimilitudinis et diversitatis, similitudinis et convenientiae seu aequalitatis. Quis autem neget duo alba habere a parte rei relationem realem similitudinis, quidquid illa sit, quam amittunt altero albo amisso? Relatio autem similitudinis relatio et formalitas convenientiae realis est in formis realibus. Et non repugnat eandem entitatem respectu diversorum fundare similitudinis relationem et dissimilitudinis, ut album respectu albi similitudinem, respectu nigri dissimilitudinem.

ET FUNDAMENTUM est manifestum, quia effectus differentiae facientis differre realis est et relationem realem fundat, si terminus existat a parte rei; ergo non est aliquid rationis.

Antecedens constat, quia a parte rei datur distinctio et segregatio inter ea, quae non sunt omnino diversa, sed aliquam retinent convenientiam et similitudinem, sicut Petrus et Paulus retenta similitudine in natura realiter sunt distincti et separati. Ergo sicut convenientia et similitudo, quam retinent, realis est, ita differentia et distinctio, quam in re habent, realis est, siquidem unum realiter non est aliud. Quare bene potest supponi convenientia et similitudo realis et dari distinctio seu differentia realis. Et licet haec differentia et convenientia fiat secundum diversas formalitates, tamen aliquae formalitates etiam dantur in re, ut relationes reales, secundum quas dicitur aliquid formaliter simile vel conveniens cum alio, aut dissimile et diversum, et similiter fundamenta proxima harum relationum dantur in re.

Ex quo patet, quam debile sit fundamentum oppositum. Primo enim deficit, quia dicit convenientiam actualem inter Petrum et Paulum, equum et hominem, esse aliquid rationis, cum a parte rei sint similes et ratione similitudinis conveniant, similitudo autem realis relatio est. Sed aequivocati sunt illi auctores, non discernendo inter convenientiam et unitatem; Petrus enim et Paulus sunt unum per rationem, sed convenientiam et similitudinem habent in re. Et deinde deficit, quia licet formalitas differentiae supponat convenientiam, non tamen requiritur, quod supponat convenientiam per modum relationis actualis seu fundetur in tali relatione, sed sufficit, quod supponat convenientiam fundamentalem, et ea supposita differentia formalis exerceatur, sive alias exerceatur etiam relatio convenientiae sive non.

Ex hoc autem explicatur, quodnam sit divisum huius divisionis. Dividitur enim ipsa formalitas seu ratio faciens differre in modum faciendi differre essentialiter et accidentaliter (haec enim sunt membra immediate opposita); et rursus accidentalis differentia in modum differendi separabiliter, quae est differentia communis, et inseparabiliter, quae est propria; ubi etiam differentia penes propriam passionem includitur, quae est differentia accidentalis, licet inferat vel praesupponat essentialem, a qua derivatur. Et includitur etiam differentia individualis, quia impossibile est, quin differentia individualis sit essentialis vel accidentalis, cum ista membra sint immediate opposita. Et licet quidam eam reducant ad essentialem, quia substantialis est, de quo iam supra diximus, alii ad accidentalem, quia materialis est et dependens ab accidentibus signantibus materiam, tamen certum est sub aliquo istorum membrorum contineri, sicut certum est esse differentiam essentialem vel non essentialem. Unde negari non potest, quod ista divisio sit adaequata, quod perperam aliqui negant.

Circa tertiam controversiam seu difficultatem, scilicet an ista divisio sit analoga vel univoca, DUPLEX EST OPINIO. Quidam existimant hanc divisionem esse univocam, quando sumitur penes ipsum munus faciendi differre, ut videri potest apud Mag. Cabero tract. 3. disp. 4. dub. 2., quia hoc munus univoce et simpliciter exercetur, a quacumque differentia fiat, sive essentiali sive accidentali. Si autem sumatur differentia pro ipsa re seu forma faciente differre, sic erit divisio accidentis in subiecta, quia modus ipse faciendi differre quasi intentio quaedam est et notio, quae accidit rebus, non eas constituit.

Et urgetur hoc amplius, quia si aliqua ratione haec divisio esset analoga, maxime quia una differentia facit differre essentialiter, alia accidentaliter, hoc non obstat; ergo. Minor probatur: Nam etiam hoc non obstante praedicabile essentiale et accidentale univoce conveniunt in ratione praedicabilis ut sic; et similiter convenientia seu similitudo accidentalis et essentialis univoce conveniunt in ratione assimilandi et sub eodem relationis genere. Ergo similiter differentia essentialis et accidentalis univoce conveniunt.

NIHILOMINUS oppositam sententiam communiter defendunt thomistae, de quo videatur Caietanus et Soto in comment. cap. de Differentia et Cursus Carmel. hic disp. 7. q. 1.

Et sine dubio FUNDAMENTUM est solidius. Nam quatuor possumus considerare in ipsa differentia: Primum est forma, quae facit differre; secundum ipsa segregatio seu divisio, quae ex tali forma faciente differre resultat; tertium ipsa relatio differentiae seu dissimilitudinis; quartum ipsa ratio tertii praedicabilis. Et tria prima pertinent ad differentiam primo intentionaliter seu physice acceptam, quartum vero ad differentiam logicam et secundo intentionaliter.

Si attendamus primum, constat, quod forma essentialiter vel accidentaliter constituens aut differre faciens non est univoca; forma enim essentialis simpliciter constituit esse rei, accidentalis autem secundum quid. Eodem autem modo, quo constituit, facit differre. Ergo sicut in constituendo non conveniunt univoce forma essentialis et accidentalis, simpliciter constituens et secundum quid, ita similiter in faciendo differre.

Si vero secundum consideremus, similiter constat, quod segregatio seu divisio essentialis est simpliciter divisio, accidentalis autem secundum quid. Ea enim, quae solum accidentaliter differunt et essentialiter conveniunt, differunt secundum quid et simpliciter conveniunt. Ergo ratio facendi differre non simpliciter illis convenit, sed secundum quid. Et quidquid sit, an aliquae differentiae accidentales faciant aliqua duo differre realiter et simpliciter, sicut differunt duo individua sub eadem specie, tamen constat multas differentias accidentales non facere simpliciter differre, quia non faciunt simpliciter aliud et aliud seu alterum et alterum, etiamsi maneat idem subiectum numero, sicut in exemplis, quae Porphyrius affert, in quibus idem a seipso aliter atque aliter differt, ut Petrus sanus a seipso aegroto.

Si autem tertium consideremus, scilicet relationem differentiae, illa quidem univoce conveniet in praedicamento et genere relationis, sive sit relatio differentiae essentialis sive accidentalis. Sed hic non loquimur de divisione differentiae pro relatione praedicamentali, sed pro ipso effectu differendi et ratione faciendi differre, quae simpliciter fit in differentia essentiali, secundum quid in differentia accidentali.

Denique si quartum attendamus, multo magis constat non posse univoce convenire differentiae accidentali et essentiali; nam essentialis sola constituit tertium praedicabile, quod praedicatur in quale essentialiter. Reliquae non constituunt illud, quia praedicantur in quale accidentaliter. Ergo in ratione constituendi tertium praedicabile non possunt univoce convenire.

AD FUNDAMENTA OPPOSITAE SENTENTIAE RESPONDETUR: Ad primum dicitur munus faciendi differre non eodem modo inveniri in essentiali differentia et accidentali, ut ostendimus, quia essentialis tollit identitatem, quod est oppositum differentiae simpliciter, accidentalis autem secundum quid, quia in eodem subiecto exerceri potest secundum alium et alium statum vel accidens ipsius.

Ad secundum respondetur negando minorem. Ad probationem dicitur esse disparrem rationem inter praedicari essentialiter et accidentaliter et facere differre, quia praedicabilitas non consequitur rem ipsam, secundum quod est in se, sed ut est in intellectu. Intellectus autem applicat praedicatum ad subiectum, sive sit praedicatum essentiale sive accidentale, in qua applicatione consistit praedicatio. Similiter eodem modo abstrahit unum a multis, sive essentialiter conveniant sive accidentaliter. In hac autem unitate segregata a multis fundatur universalitas. In omnibus autem quinque praedicabilibus invenitur univoce hoc, quod est esse unum in multis, ut supra diximus q. 6.⁴ At vero facere differre non est effectus conveniens per intellectum, sed in re distinguens et faciens differre unum ab alio, quia metaphysice hic loquimur de illo. Forma autem, quae essentialiter facit differre, tollit identitatem simpliciter, quae est in essentia; differentia autem accidentalis non tollit illam, sed relinquit.

Ad illud, quod affertur de relatione similitudinis et convenientiae, respondetur, quod relatio similitudinis et convenientiae in genere relationis praedicamentalis univoca est, sive convenientia sit accidentalis sive essentialis, sicut de relatione differentiae dictum est. Ceterum ratio ipsa seu forma faciens convenientiam in ratione conveniendi, non est univoca in essentiali et accidentali convenientia quoad effectum faciendi unitatem vel convenientiam simpliciter, sicut de differentia dictum est.

Explicata ratione differentiae communiter dictae et prout pertinet ad metaphysicum, restat specialiter descendere ad differentiam logicam, quae constituit tertium praedicabile, quod solum convenit differentiae propriissimae, quae essentialis est. Reliquae enim differentiae non praedicantur in quale essentialiter nec constituunt praedicabile sub ratione differentiae, sed sub ratione proprii vel accidentis, ad quod sequitur differentia accidentalis.

Huius autem differentiae, quae est tertium praedicabile, QUINQUE DEFINITIONES tradidit Porphyrius. Prima: «Differentia est id quo species genus excedit».¹ Secunda: «Differentia est id, quod de pluribus et differentibus specie hoc ipso quale quid praedicatur».² Tertia: «Differentia est, quae suapte natura ea, quae sunt sub eodem genere, separat».³ Quarta: «Differentia est id, quo singula differunt»,⁴ scilicet secundum quidditatem. Quinta: «Differentia est, quae non solum separat ea, quae sub eodem genere collocantur, sed ad substantiam rationemque confert et pars eius est, cuius differentia dicitur esse».⁵

Ex quibus definitionibus colligimus tres respectus ad logicalem differentiam constituendam concurrere: Scilicet respectus ad genus, quod contrahit differentia et super quod aliquid addit. Secundus ad speciem, quam constituit contrahendo genus et segregando speciem a reliquis. Tertius ad inferiora, de quibus praedicatur in quale quid, quae sunt ipsamet inferiora speciei; solum enim de illis praedicatur in quale. Et quia illa definitio, qua differentia dicitur praedicari de pluribus etc., magis ipsam rationem praedicabilis et universalis explicat, communiter utimur illa in explicatione tertii praedicabilis. Et in his definitionibus non agitur de differentiis individualibus, quia istae non sunt universales, sed individuales, et ideo ad tertium praedicabile, quod universale est, non pertinent. Et licet in communi concipiatur differentia individualis ut sic, tamen non praedicatur in quale essentialiter, quia individualis est et totam naturam constitutam supponit.

Igitur circa istos tres respectus, qui concurrunt ad rationem tertii praedicabilis, suae DIFFICULTATES occurrunt, quae in isto et sequentibus articulis examinandae sunt. Circa respectum enim ad inferiora occurrit difficultas, quomodo in definitione tertii praedicabilis dicitur, quod praedicatur de pluribus specie differentibus, quod solum convenit differentiae subalternae, non autem de differentibus numero, quod convenit differentiae atomae. Circa respectum ad speciem est difficultas, an differentia sit universalis respectu speciei, quam constituit, an respectu inferiorum, quae sub specie continentur. Circa respectum ad genus difficultas est, an differentiae contineantur sub genere, ita quod differentiae inferiores contineantur sub differentiis superioribus. Et primam difficultatem expediemus in hoc art., secundam in sequenti, tertiam in ultimo.

Circa primum, in quo explicatur illa particula: «de pluribus specie differentibus», occurrit communis difficultas, quare illa ponatur in definitione differentiae in communi, quae comprehendit tam differentiam atomam quam subalternam, cum praedicari de pluribus differentibus specie solis subalternis conveniat. Nec potest dici Porphyrium et Aristotelem aliosque antiquos ignorasse aut negasse differentias atomas. Cum enim definitiones et species atomas non ignoraverint, cum tam multae in scientiis definiantur, quomodo differentias atomas, sine quibus quidditates specificae nec constituuntur nec intelliguntur, ignorare potuerunt?

Sane Aristoteles expresse inquirit, quomodo definitio tradenda sit per genus et differentiam, et quae sit differentia ultima, ut patet in 2. Poster.⁶ lect. 13. apud D. Thomam⁷ et lect. 14.⁸ et 15. in fine⁹ et 7. Metaph.¹⁰ lect. 12.¹¹ et 8. Metaph.¹² lect. 2.¹³ Cur autem in illa definitione, in qua Porphyrius explicavit differentiam, quae est tertium praedicabile, solum egerit de differentia, quae praedicatur de pluribus specie differentibus, quae est differentia subalterna, quaestionem censeo non tanti momenti, quantum anxietudinis in aliquibus parit, praesertim cum ipse Porphyrius in aliis definitionibus differentiae atomae explicationem non praetermiserit, ut quando dicit: «Differentia est, qua species excedit genus», «qua singula differunt», «quae separat ea, quae sub eodem genere continentur» etc., quae in differentiam atomam optime quadrant.

Et quidem Caietanus super hoc 3. cap. Porphyrii existimavit illam definitionem adaptari posse differentiis atomis, explicando illam non positive, sed per non repugnantiam seu negative, quia videlicet ex ipsa ratione differentiae non repugnat praedicari de pluribus specie differentibus; sicut quantitati ex ipsa ratione quantitatis non repugnat dividi in infinitum syncategorematice, et tamen quantitati naturali, scilicet ut subest formae alicuius rei naturalis, id repugnat, quia destruitur forma et res naturalis, si in tam minima dividatur. Sic differentiae atomae non repugnat de se praedicari de multis specie differentibus, licet repugnet ratione speciei atomae, quam constituit. Quod amplius intelligi potest, si consideremus, quod differentia quaecumque in ratione praedicabilis in quale de multis, non habet alia multa nec alia inferiora quam illa, quae habet species per talem differentiam constituta. Unde de se nec dicit praedicari de pluribus specie vel numero differentibus, sed ad id determinatur ratione eius, quod constituit. Si enim quidditas, quam constituit, fuerit species atoma habens sub se inferiora solo numero differentia, eadem habebit differentia, quae talem speciem constituit. Si autem id, quod constituit, fuerit species subalterna habens sub se inferiora specie atoma diversa, de eisdem specie differentibus praedicabitur differentia. Si tamen species constituta per differentiam non habeat plura inferiora specie distincta, sed numero, tunc repugnabit ei non ratione sui, sed ratione speciei ab ea constitutae, quae non praebet ei alia inferiora.

Adhuc tamen emollienda amplius mihi videtur Caietani explicatio. Et ipsi litterae Porphyrii inhaerendo dico verba ipsa Porphyrii bene attendenda esse. Dixit enim differentiam esse, «quae praedicatur de pluribus et specie differentibus in quale». Ubi pondero non dixisse Porphyrium: «Quae praedicatur de pluribus specie differentibus», sed «de pluribus et specie differentibus». Ut quid enim interposuit illam particulam «et», nisi ut distingueret inter praedicari de pluribus absolute et praedicari de specie differentibus? Et sic in illa particula «de pluribus» omnes differentias praedicabiles inclusit, sive atomas sive subalternas. In illa vero additione «et specie differentibus» specialiter subalternas indicavit, quasi diceret: Differentia est, quae de pluribus praedicatur in quale, etiamsi illa plura sint specie differentia; et ita particula «et» aequivalet particulae «etiam». Et fuit hoc necessarium ad explicandum perfecte naturam differentiae, in quantum praedicatur in quale. Cum enim differentia ideo praedicetur in quale, quia praedicatur per modum actualitatis et formae determinantis, hoc enim pertinet ad modum qualificationis, oportuit explicare, quod etiamsi differentiae genericae sint seu subalternae ideoque non videantur habere rationem actus, sed potius potentialitatis respectu suarum specierum, adhuc tamen praedicantur in quale, quia praedicantur ratione formae genericae, quam important. Ac proinde sensus Porphyrii est: «Differentia est, quae de pluribus praedicatur in quale quid, etiamsi talia plura sint specie differentia». Hanc enim vim habet illa particula «et» in definitione interposita, cum dicitur: «De pluribus et specie differentibus», id est «etiam» specie differentibus.

Sic intellecta mente Caietani, quem plures et insignes sequuntur auctores, nihil asperitatis aut difficultatis habet, sed plurimum subtilitatis et maxime ad Porphyrii mentem se accommodat.

Alii facilius neque improbabiliter dicunt Porphyrium tantum definisse subalternas differentias, quia sunt communiores et notiores, atomae autem multiplices et vix cognitae; definitis autem subalternis virtualiter atomae definitae manent, loco illius particulae: «specie differentibus» subrogando «numero differentibus». Et praesertim quia in aliis definitionibus de differentia traditis etiam species atomas incluserat, ut supra notavimus. Ac denique ea videtur sufficiens causa omittendi differentias atomas, quia illae in definitionibus specierum explicantur, cum quibus convertuntur. Unde sicut in tract. Praedicabilium non agit de definitione, sed de ipsa specie definibili, ita nec de differentia atoma, quae cum ipsa definitione convertitur et propria illius est, bene tamen de differentia subalterna, quia haec genus constituit, quod non convertitur cum definitione speciei.

Omitto aliorum solutionem, qui dicunt in illa definitione «de pluribus differentibus specie» debere intelligi de pluribus specie differentibus, non inter se, sed ab aliis, a quibus specifice distinguuntur. Qua ratione etiam ista definitio convenit differentiis atomis; nam rationale v. g. praedicatur de Petro et Paulo, ut differunt specie non inter se, sed ab equo et bove, a quibus rationale specifice distinguit Petrum et Paulum. Haec tamen solutio extorta videtur; nec enim absolute dicuntur plura differre specie, si non differunt specie inter se, sed ab aliis, alioquin etiam dici potest, quod generice differunt, quia sicut differunt specie ab aliis, a quibus specie distinguuntur, ita differunt generice Petrus et Paulus ab his, a quibus genere distinguuntur. Unde inciditur in simile inconveniens, quare solum Porphyrius posuerit in definitione differentiae illud «de pluribus specie differentibus», et non addiderit «de pluribus genere differentibus» secundum hanc explicationem.

SED OBICIES contra primam solutionem: Nam inconveniens est, quod definitio aliqua tradatur solum per id, quod se habet non repugnanter ad aliud: Tum quia definitio positive debet explicare rationem definiti, et non solum per non repugnantiam. Tum quia alias posset tradi per terminos sibi repugnantes, ut si homo definiretur, quod est animal irrationale, quia licet irrationale repugnet homini quatenus homo, sed non quatenus animal. Et una species infima posset definiri per aliam, quia licet sibi repugnet secundum specialem rationem, non tamen secundum communem et genericam. Ergo similiter est inconveniens, quod differentia definiatur per id, quod sibi non repugnat, comprehendendo tam atomam quam subalternam, solum quia non repugnat differentiae in communi, esse subalternam.

Et confirmatur, quia si illa particula «de pluribus» significat tam de pluribus specie quam numero, cur quando Porphyrius definivit speciem, expressit de pluribus numero differentibus, et quando definit differentiam specificam, id non exprimit, sed solum de pluribus? Item in hoc, quod est praedicari de pluribus, omnia praedicabilia conveniunt; non ergo per illam explicatur specialiter hoc tertium praedicabile.

Respondetur hoc argumentum non militare contra nostram expositionem, quia ostendimus iuxta Porphyrii textum illam particulam «differentibus specie» solum subalternis differentiis convenire; in illa autem particula «de pluribus» absolute includi tam atomam quam subalternam, quae praedicantur de pluribus sive numero sive specie distinctis. Additur tamen illa particula «et specie differentibus», ut ostendatur, quomodo etiam differentiae genericae conveniat praedicari in quale. Stando autem in rigoroso Caietani sensu dicitur, quod definitio data de aliqua specie per non repugnantiam alterius sibi oppositae vitiosa est, quando vere tale oppositum datur in illa specie, ut in exemplis allatis constat. Quando autem aliqua natura seu species ex se habet non repugnantiam ad aliquid, sed quod de facto habeat vel impediatur habere, pendet ex aliquo extrinseco, non est vitiosum definire per non repugnantiam, sicut definitur quantitas, quod est divisibilis in infinitum, licet naturali quantitati repugnet. Sic cum differentia et proprium et accidens, quae praedicantur in quale, non habeant alia inferiora, quam quae permittuntur habere a suis subiectis, quae constituunt vel afficiunt, oportet, quod praedicari de pluribus specie vel numero differentibus, in his intelligatur permissivo seu non repugnanter et quantum est ex se, licet differentiae ut affectae et alligatae speciei atomae, quam constituit, id repugnet, sicut quantitati, ut est in subiecto naturali, repugnat dividi in infinitum. Unde in hac solutione debet dici, quod differentia atoma et subalterna non sunt species differentiae ut sic, neque ipsa differentia est genus ad illas. Sed haec diversitas atomae et subalternae provenit ipsi differentiae ex ipsa re, quam constituit; nam si est natura generica, erit subalterna et praedicabitur de pluribus specie differentibus, si specifica, non nisi de differentibus numero.

Si autem inquiras: Si differentia permissive se habet ad utrumque, scilicet ut de pluribus specie vel numero differentibus praedicetur, cur Porphyrius posuit solum de differentibus specie?

Respondetur id fieri, quia quando aliquid per non repugnantiam et permissionem definitur, semper debet poni id, quod maius et principalius est, quia per hoc, quod sibi principalius non repugnat, melius innitescit, quod non repugnat minus principale. Sicut melius definitur quantitas per hoc, quod sibi non repugnat divisio in infinitum, quam per hoc, quod sibi non repugnat oppositum.

Ad confirmationem dicitur, quod in illa particula «de pluribus» non intelligitur solum de pluribus numero, sed absolute de pluribus numero vel specie differentibus, quod tamen incongrue in specie secundo praedicabili diceretur, quia secundum praedicabile solum de numero differentibus praedicatur, tertium autem utrumque compatitur, et de pluribus numero et de pluribus specie differentibus, prout fuerit species, quam constituit.

Ad aliam partem confirmationis dicitur, quod praedicari de pluribus omni praedicabili commune est, sed praedicari de pluribus in quale quid soli tertio praedicabili est proprium. Quod deinde dividi potest in praedicari de pluribus numero vel specie distinctis. Et Porphyrius non solum posuit primam particulam, sed etiam addidit secundam.

Circa ultimam particulam «in quale quid» adverte duo: Primum est, quod cum dicitur: «In quale quid», ly quid est idem quod essentialiter seu quidditative, non idem quod substantive. Nam illa particula «quid» utrumque designat, ex parte rei significatae rationem essentialem et quidditativam, ex parte modi, quod substantive et non adiective se habeat, ut in quaest. de Genere explicavimus.¹⁴

Secundum est, quod sicut in naturalibus forma seu actus et comparatur ad materiam tamquam ad potentialitatem, ex qua educitur, et ad totum, quod ex materia et forma constat, sic etiam differentia primo respicit genus tamquam potentiale, quod actuat et de cuius potestate educitur, non eductione physica sicut forma a materia, sed eductione metaphysica sicut ratio determinata et actuans ab indeterminata et confusa et actuabili. Deinde respicit speciem tamquam totum quoddam constitutum et formatum per ipsam differentiam. Unde respectu generis differentia se habet in quale, quia determinat confusionem et potentialitatem eius; respectu autem speciei non dicitur in quale, quia determinat potentialitatem eius, sed quia est pars constitutiva illius actualior et magis determinata. Quam doctrinam invenies in D. Thoma 1. p. q. 50. art. 4. ad 1. et quaest. de Spirit. creat. art. 8. ad 9.¹⁵ Et ex illa constat differentiam semper debere esse perfectiorem suo genere, sicut actus potentia et determinatum indeterminato et qualitas qualificabili.

Cum differentia convertatur cum specie, quam constituit, et mediante ipsa de individuis praedicetur, species autem universalis sit, et ex hoc ipso, quod differentia dicitur de specie aequaliter et ad convertentiam, oportet, quod sit universalis sicut ipsa species; tamen DIFFICULTAS EST, an ex hoc formaliter, quia respicit speciem, universalis sit, an vero ex formali respectu, quo respicit individua talis speciei.

Ex parte etiam inferiorum ipsius differentiae potest esse dubium, quae sint directe et per se inferiora differentiae. Quaedam enim sunt inferiora quasi immediata ipsius differentiae, alia sunt inferiora immediata ipsius speciei et mediate sunt etiam inferiora differentiae, v. g. rationale et potest praedicari de Petro et Paulo tamquam de inferioribus hominis, et potest praedicari de hoc et illo rationali tamquam de inferioribus sibi immediate.

INQUIRIMUS ERGO, respectu quorum inferiorum constituatur differentia in ratione tertii praedicabilis.

RESPONDEO ET DICO PRIMO: Differentia non habet rationem universalis logici formaliter per respectum ad speciem, sed ad inferiora, licet concomitanter habeat ordinem ad speciem tamquam ad universale, cum quo convertitur.

RATIO est manifesta, quia formalitas universalitatis sumitur per ordinem ad suum correlativum. Correlativum autem universalis formaliter sunt inferiora; nam universale se habet ut superius ad multa et ut contrahibile ad inferiora. Constat autem, quod differentia speciei non est superior neque contrahibilis ab ipsa, cum sit illi aequalis. Ergo non potest habere universalitatem formaliter respectu illius et esse superior ad illam.

Et confirmatur, quia illud est universale et superius respectu alicuius, quod quando illi communicatur, contrahitur ab illo; illud autem contrahitur ad aliquid, quod per contractionem amittit universalitatem et abstractionem. At vero differentia per hoc, quod communicetur speciei, non redditur singularis neque amittit universalitatem, sed potius conservat eam; ergo respectu illius non est contrahibilis neque superior. Unde non potest dici, quod praedicetur de specie tamquam universale superius, quia non praedicatur tamquam quid superius de illa, sed tamquam aequale de aequali. Quare ista aequalitas supponit universalitatem concomitanter, ut dicit secunda pars conclusionis, non formaliter universalitatem constituit; sicut ex hoc, quod aliquis sit aequalis regi formaliter, non dicitur rex, sed ex hoc, quod habet regnum, imperat aliis, ratione cuius aequalis est regi.

SI DICATUR, quod per ordinem ad speciem non est formaliter universale, quia species non est inferior, est tamen radicaliter, quia ex hoc, quod respicit speciem et convertitur cum illa, consequenter respicit individua contenta sub specie.

Contra est: Quia radix universalitatis idem est, quod fundamentum universalitatis, quod est unitas abstractionis et aptitudo ad multa. Sed unitas abstracta a multis et aptitudo ad illa non habet pro radice respectum ad speciem, quia hic respectus est convertentiae et aequalitatis, non superioritatis ad ipsa multa. Ergo ex hoc, quod respicit speciem, non est radicaliter universalis differentia, sed ex abstractione et aptitudine ad ipsa multa, quae sunt inferiora.

DICO SECUNDO: Differentia non respicit pro inferioribus tertii praedicabilis hanc et illam differentiam, v. g. rationale, hoc et illud rationale, sed inferiora contenta sub specie, quam constituit; v. g. rationale respicit pro inferioribus Petrum et Paulum.

RATIO est manifesta, quia praedicabilitas tertii praedicabilis est in quale quid; ergo solum illa sunt constituenda ut eius inferiora, respectu quorum differentia se habet ut quid superius et in quale et praedicari potest in quale. Sed respectu huius et illius differentiae non se habet in quale, sed bene respectu individuorum speciei. Quando enim dico: «Hoc rationale est rationale», non est praedicatio in quale, quia non praedicatur de hoc rationali aliqua differentia eius, sed tota et integra eius natura, qualiscumque illa sit, completa vel incompleta. Ergo non qualitatem praedicat de illa, sed quidditatem, licet non sit per se genus aut species, ut supra diximus in quaest. de Genere,¹ quia non contrahitur per alias differentias, alioquin esset processus in infinitum. Respectu autem inferiorum suae speciei, quia praedicatur ut ratio qualificans naturam eorum et se habet ut superius. Ergo illa sunt inferiora differentiae, ut tertium praedicabile est.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur contra primam conclusionem: «Homo est rationalis», est praedicatio tertii praedicabilis; ergo respectu hominis datur universalitas praedicabilitatis, sicut datur praedicabilitas. Homo autem non concipitur ibi ut individuum, sed ut species.

Antecedens est certum, quia illa praedicatio non potest pertinere ad aliud praedicabile quam ad tertium.

Et confirmatur, quia tertium praedicabile habet pro immediato correlativo speciem et mediante illa respicit individuum sub ea contentum; ergo magis dicitur universale per ordinem ad speciem quam per ordinem ad individuum.

Consequentia probatur, quia relatio magis denominatur per ordinem ad immediatum correlativum quam in ordine ad mediatum. Antecedens vero probatur, quia tertium praedicabile formaliter in quantum tale respicit suum correlativum in quale, sed non immediate individua, sed naturam individuorum, quae est species, alias non esset qualitas essentialis, si immediate non qualificaret essentiam. Ergo est immediatum correlativum eius ipsa species seu essentia constituta; illud enim est immediatum correlativum, quod est immediate constitutum et qualificatum a differentia.

RESPONDETUR, quod illa praedicatio: «Homo est rationalis», est tertii praedicabilis quasi materialiter et metaphysice, non formaliter et logice. Praedicatur enim de homine illa res, quae est tertium praedicabile, non tamen sub formalitate et relatione tertii praedicabilis seu tertii universalis; et sic est magis tertium praedicatum quam tertium praedicabile, licet concomitanter ibi retineat universalitatem tertii praedicabilis, quam exercet non respectu speciei, sed respectu individuorum; sicut genus cum praedicatur de individuo, ut «Petrus est animal», ibi retinet rationem generis, licet non per ordinem ad illud sit genus, sed per ordinem ad speciem. Et propria passio cum praedicatur de natura specifica, ut «Homo est risibilis», non exercet rationem universalis, licet non praedicet naturam, quae susceptiva est quarti praedicabilis per ordinem ad individua.

Ad confirmationem: Negatur antecedens. Et ad probationem dicitur, quod species est immediatum constitutum per differentiam, et in ratione constituti respicit illam immediate per modum differentiae metaphysicae, non in ratione universalis et differentiae logicae, sic enim immediatum correlativum eius sunt inferiora. Sed quia respicit illa secundum praedicabilitatem in quale, oportet, quod supponatur ordo ad ipsam naturam specificam ut constitutam tali modo per differentiam, quod fundet praedicabilitatem in quale. Neque est inconveniens, quod alia sit habitudo differentiae ad speciem in ratione constituti, alia in ratione universalis ad inferiora. Sicut enim differentia respicit genus ut contractiva illius et tamquam comparent ad constituendam speciem, ita relatione constituentis respicit ipsum constitutum, quae tamen relatio est rationis, quia non distinguitur realiter genus, differentia et species. Relatio vero differentiae ad sua inferiora in quale est relatio superioris ad inferiora, quae tamen praesupponit relationem ad speciem in ratione constituti.

Secundo arguitur: Differentia ut tertium praedicabile eadem relatione seu intentione respicit speciem et individua; sed ista relatio, ut tangit individua, est universalis, ergo etiam ut tangit speciem.

Consequentia constat et minor concessa est supra. Maior vero probatur: Tum quia respiciendo speciem respicit omnia sub ea contenta; quidquid enim universaliter dicitur de omni contento sub illo. Tum etiam quia differentia sub eodem conceptu et praedicatione praedicatur de specie et individuis, ergo sub eadem intentione et relatione.

Et confirmatur, quia differentia praedicatur de specie et aequalis et ad convertentiam cum illa; ergo ut universalis, quia species non potest aequari nisi ab universali, cum in se universalis sit.

RESPONDETUR: Distinguitur antecedens: Si sumatur relatio differentiae pro relatione constituti ad speciem ut constitutam, sic eadem relatione respicit speciem et individua, quia non aliud constituit in individuis quam in specie, scilicet naturam. Si vero sumatur relatio differentiae pro relatione universalis et praedicabilis formaliter et logice, sic diversa relatione respicit individua et speciem, quia individua ut superior, speciem ut aequalis.

Et ad probationem dicitur, quod respiciendo speciem respiciuntur etiam individua sub ratione quidem constituentis eadem relatione, sub ratione vero superioritatis et aequalitatis diversa, licet una connexionem habeat cum alia. Et sic praedicatio de individuis est universalis, de specie vero non.

Ad confirmationem dicitur, quod hoc ipso, quod differentia est aequalis ad speciem, habet quidem esse universalis, sed non respectu speciei, cui aequalis est, sed respectu individuorum, quibus aequalis non est, sed superior.

Certum est, supposito quod gradus metaphysici non distinguuntur nisi ratione, ut supra determinavimus,¹ non distingui rem, quae est differentia et quae est genus, realiter et materialiter inter se, et consequenter differentiam genericam non distingui a specifica in eodem subiecto. Sed DIFFICULTAS EST, an secundum formalem praedicationem differentia superior et generica ita se habeat ad inferiorem, quod de illa praedicetur et in illa includatur tamquam praedicatum illius constitutivum.

Resolutio est negativa et inter doctores communior. De qua videatur Sanchez hic lib. 3. q. 28. et Cabero tract. 3. disp. 4. dub. 3., Cursus Carmel. disp. 7. q. 4. Sumiturque ex D. Thoma in 3. Metaph. lect. 8. § Obicit ad propositum,² et in 1. Contra Gent. cap. 17., eo quod genus non potest praedicari de differentia, differentia enim non participat genus, ut dicitur in 4. Topic.³ Sic enim genus includeretur in differentiis reddereturque analogum, ut in tract. de Analogia probabimus.⁴ Eadem autem ratio est de differentia generica, quia haec constituit genus et est pars illius quidditativa.

Et explicatur amplius: Quia differentia specifica contrahendo genus etiam contrahit ipsam differentiam genericam, ex qua quidditas generis constituitur. Sed differentia contrahens genus est extra conceptum generis, ergo etiam est extra conceptum differentiae genericae, siquidem illam contrahit contrahendo genus.

Minor probatur ex Philosopho 3. Metaph.⁵ et D. Thoma ibi lect. 8.,⁶ quia si genus includeretur in differentiis, non posset in eis includi tamquam pars contrahibilis, sed ut tota et integra differentia, quia differentia, cum sit simplex, non componitur ex genere et differentia neque ex aliquo contrahibili et contrahente, alioquin esset processus in infinitum; quia si differentia constaret ex genere et differentia, rursus illa differentia, per quam constituitur, etiam genere et differentia constaret, et de illa alia rursus inquireretur, esset enim de illa eadem ratio. Quare si genus vel differentia generica includitur in specifica, non includitur tamquam pars contrahibilis et generica, sed cum ipsa differentia sit simplex et sine parte, erit tota ipsa differentia. Et sic genus esset analogum, utpote partim idem, in qua conveniunt species, et partim diversum, in quantum dicit ipsam differentiam integram, qua differunt species inter se. Et similiter, si differentia generica includitur in specifica non tamquam pars (differentia enim cum sit simplex, partibus caret), differentia generica esset tota et integra differentia specifica, et sic sequeretur, quod una species infima differret ab alia per ipsammet differentiam genericam sine alio superaddito, quod repugnat; sic enim eadem differentia constitueret genus, quatenus differentia generica est, et divideret ipsum, quia totaliter et integre esset differentia specifica.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo obicitur ex Aristotele, qui 7. Metaph. textu 43.⁷ lect. 12. apud D. Thomam⁸ dicit, quod differentiae communes dividuntur in alias differentias, sicut habere pedes, quae est differentia quorundam animalium, dividitur in habere pedes scissos vel non scissos. Imo de differentia pedalitatis scissae dicit, quod praedicatur differentia superior; verum est enim dicere, quod scissio pedum est pedalitas quaedam. Ergo differentiae superiores praedicantur de inferioribus. Item 10. Metaph. textu 23.⁹ lect. 9.¹⁰ apud D. Thomam, in fine ostendit, quod in generibus, sub quibus inveniuntur contraria, differentiae mediae componuntur ex differentiis contrariis. Ergo ruit nostrum fundamentum, quo dicimus genericas differentias non includi in specificis, quia non sunt compositae.

Confirmatur illo vulgari syllogismo: Omnis homo est sensibilis, omnis homo est rationalis, ergo aliquod rationale est sensibile; qui est in bona figura, scilicet in Darapti, et praemissae sunt verae, ergo et conclusio.

Si dicas non sequi in conclusione, quod rationale sit sensibile formaliter, sed materialiter seu identice.

Contra est: Tum quia praedicatio illa est formalis: Rationale est sensibile, sicut et praedicationes praemissarum. Tum quia potest fieri syllogismus addendo particulam «formaliter»: Omnis homo formaliter est rationalis, ergo aliquod rationale formaliter est sensibile.

RESPONDETUR ad primum locum Aristotelis, quod differentiae communes dividuntur in alias non formaliter, sed materialiter, id est non ratione sui, sed ratione generis constituti per differentias superiores. Non enim potest dividi genus per differentias inferiores, nisi etiam ipsae differentiae constitutivae generis dividantur. Potius autem dixit Aristoteles dividi ipsas differentias superiores, quam genus constitutum per ipsas, ut ostenderet, quaenam sint differentiae per se alicuius generis et quae sint differentiae per accidens. Quando enim aliquod genus dividitur per differentias inferiores, secundum quod tale genus ex intrinseca ratione, qua constituitur, est in potentia ad illas, dividitur tale genus differentiis per se et non per accidens; sicut animal bipes ex ipsa ratione bipedis est in potentia ad habere pedes fissos vel non fissos, et ideo per se dividitur animal bipes in tales differentias. Quando vero genus est in potentia ad inferiora non ratione suae differentiae constitutivae, sed aliunde, talis divisio non est per differentias per se, sed per accidens; sicut si animal bipes dividatur in album et nigrum. Ceterum ex hoc non potest concludi, quod ipsae differentiae communes praedicentur de inferioribus differentiis formaliter, imo potius dividuntur per illas, non praedicantur de illis. Et quia dividuntur per illas, potius ipsum genus ut tali differentia constitutum est id, quod dividitur, et cum eo ipsa eius differentia. Et haec est plana explicatio illius textus, quam ibi tradit D. Thomas lect. 12. cit.,¹¹ ubi inquit, «quod hoc modo haec differentia est dividenda „habens pedes”, scilicet huiusmodi animalium aliud est habens pedes scissos, aliud non scissos». Ubi non solum ipsa ratio bipedis seu differentia habendi pedes, sed etiam ipsum animal dividitur. Et sic quando dicitur, quod scissio est quaedam pedalitas, idem est, inquit D. Thomas, «quod esse contentum sub hoc, quod est habere pedes»,¹² atque adeo continetur sub pedalitate, sicut differentiae continentur sub genere, cuius pars est differentia generica.

Eodem modo respondetur ad secundam auctoritatem ex 10. Metaph. differentias medias ibi non sumi pro differentiis, quae sunt tertium praedicabile, sed pro speciebus oppositis sub eodem genere, non oppositione contraria seu extrema, sed media. Dicuntur vero tales species differentiae mediae, quia differunt seu opponuntur non extreme sicut contraria, sed tamquam contraria media.

Ad confirmationem respondetur, quod in primo syllogismo nulla est difficultas; verificatur enim conclusio illata: «Rationale est sensibile» identice, non formaliter. Neque est necesse, quod ex praemissis in sensu formali verificatis inferatur conclusio vera etiam in sensu formali, sed sufficit, quod in sensu identico, ut frequenter contingit in hac tertia figura. Ut si dicas: «Omne lac est album, omne lac est dulce, ergo aliquid dulce est album», «hic homo currit, hic homo est iustus, ergo iustus currit». Quae conclusiones solum sunt verae in sensu identico. In secundo autem syllogismo, ubi additur illa particula «formaliter», manifeste variatur appellatio ex diversa applicatione illius particulae «formaliter», quia sub respectu, sub quo applicatur in praemissis, facit praedicationem formalem. In conclusione autem verificatur extrema identice, et ideo illa particula «formaliter» non habet ibi locum. Ad bonitatem autem syllogismi sufficit, quod si antecedens est verum, etiam et consequens; sed non requiritur, quod in eodem sensu et respectu verificetur, sed potest antecedens esse verum secundum praedicationem formalem et consequens secundum identicum, ut vidimus. Et ratio est, quia illa particula «formaliter» semper debet intelligi respective et sub aliqua appellatione; quod enim est formale respectu unius, potest non esse respectu alterius. Unde semper ille respectus, sub quo formaliter se habet, debet manere invariatus, quoties apponitur particula «formaliter». Et quia verificatur, quod homo sit rationalis et sensibilis formaliter, quia recipit ista praedicata tamquam formalia, quod vero rationale sit sensibile, non verificatur nisi ex identificatione in eodem subiecto, ideo non possunt sub eadem formalitate verificari, sed si apponatur particula «formaliter», variatur appellatio.

Quodsi instes: Hic syllogismus est bonus in Celarent: «Nullum rationale formaliter est sensibile, omnis homo formaliter est rationalis, ergo nullus homo est sensibilis». Ubi nulla est variatio appellationis, et tamen, etiamsi tollatur particula «formaliter» a conclusione, illa est falsa; ergo solutio data non est sufficiens.

Respondetur eodem modo variari appellationem ex parte illius particulae «formaliter», quae semper facit sensum non absolutum, sed cum aliqua restrictione et dependentia seu respectu, quatenus scilicet subest illi formalitati et respectui extremorum. Contingit autem, quod ea, quae sub una formalitate et respectu non coniunguntur neque conveniunt, sub alio conveniant; unde a negatione sub uno respectu ad negationem sub alio vel ad negationem absolute non valet. Et sic ex eo, quod rationale formaliter, id est sub conceptu et formalitate rationalis, nullo modo sit sensibile, non licet inferre, quod sub conceptu et formalitate hominis homo, qui est idem cum rationali, non sit sensibilis. Quae variatio formalitatum et appellationum in multis aliis materiis valde observanda est. Sicut non valet: «Christus, posito praecepto, hic et nunc potest operari et non operari, quia libere operatur; et si non operaretur, peccaret; ergo potest peccare et non peccare». Non, inquam, valet, quia potest non operari sub respectu et formalitate operationis, ut requiritur ad rationem liberi, non sub formalitate et conceptu peccati, ut esset a ratione liberi deficientis.

Ultimo arguitur: Differentia specifica inferior habet aliqua praedicata communia et superiora, v. g. rationale est vivens et est substantia etc. Ergo aliquid habet sibi commune tamquam genericum et superius; ergo potest talis differentia generica seu genus praedicari de differentia inferiori.

Et confirmatur, quia conceptus differentiae aliquam compositionem admittit, cum aliquid habeat potentialitatis, utpote res creata, solus autem actus purus est omnino simplex; ergo potest resolvi in conceptum communem seu genericum et specialem seu differentialem. Ille autem conceptus superior est differentia subalterna, quia differentia inferior habet naturam et operationem subordinatam differentiae genericae; v. g. hinnibile in equo est quaedam operatio sensibilis et consequenter subordinata sensibili in communi, quod est differentia generica animalis.

RESPONDETUR, quod illa praedicata superiora conveniunt differentiae non in formali et directa linea, sed reductive et secundum quamdam habitudinem seu connotationem. Dicitur enim rationale substantia vel vivens, non quia in se sit substantia vel vivens, sed quia forma, a qua sumitur, est principium substantiae vel viventis vel alterius gradus. Non enim forma est id, quod est, sed quo aliquid est, sicut etiam materia et forma sunt substantiae quasi principia substantiae seu substantiae incompletae. Eodem modo differentiae sunt quid incompletum in suo praedicamento. Et sic non ipsa ratio superior, quae completa est, praedicatur de illis nec differentiae ipsae genericae, sed incompleta ratio illius praedicamenti, v. g. substantia, ut abstrahit a completa et incompleta, quae modo transcendentali includitur in omni eo, quod ad tale praedicamentum pertinet et reducitur.

Ad confirmationem respondetur differentiam non esse compositam ex his, sed compositam huic, quia est pars seu per modum partis se habet. Pars autem non est simplex, sicut actus purus, simplicitate perfectionis, sed simplicitate negationis, quia scilicet non est plene perfecta. Simplicitas autem negationis plus habet potentialitatis, quia est componibilis alteri, a quo perficiatur, non tamen est composita per resolutionem in plures conceptus, ex quibus constat, nisi forte analogice, quia ens in omnibus includitur, etiam in differentiis, nec differentia inferior est subordinata superiori formaliter et directe tamquam generi, licet praesupponat illa, sicut praesupponit genus, quod constituitur ex illa. Et sic: Hinnibile est principium operationis sensibilis: distinguo, suppositive et materialiter sensibilis, transeat; formaliter et directe sensibilis, nego. Id est, ut sit hinnibile, praesupponitur sensibile, sed non formaliter est illud.