Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Bonitas huius divisionis non habet difficultatem quantum ad adaequationem, exhauritur enim per ista membra totum divisum; sed quantum ad qualitatem, quomodo scilicet signum ad placitum sit vere signum, et consequenter an divisio univoca sit.

SIT UNICA CONCLUSIO: Si haec divisio signi in naturale et ad placitum entitative et in esse rei¹ consideretur, analoga est; si in genere repraesentativi seu cognoscibilis, univoca est, et signum ad placitum est vere signum in officio et vice obiecti, quam exercet.

PRIMA PARS conclusionis manifesta est, quia, ut praec. quaest. tractatum est, signum constituitur in genere relationis formaliter loquendo. Sed relationi reali et rationis nihil univocum est entitative loquendo, cum non possint esse in eodem praedicamento; relatio autem signi naturalis est realis, ut vidimus ibi, relatio vero signi ad placitum realis esse non potest. Ergo nihil illis univocum est entitative loquendo.

Dices: Non est certum relationem signi naturalis esse realem nec signum ad placitum consistere in relatione rationis, sed sufficit illi denominatio extrinseca, qua dicitur impositum a voluntate; ergo non subsistet fundamentum positum.

Ceterum hoc secundum enervat illud, quia si solum habet esse signum ex denominatione extrinseca, hoc ipso est secundum quid tale et non simpliciter, quia denominatio extrinseca non est formaliter esse reale existens in eo, quod denominatur, sed praesuppositive in extrinseco denominante. Primum vero quaest. praec. explicatum est, ubi ostendimus signum naturale dicere aliquid reale per modum relationis, licet aliqui dicant illam esse transcendentalem, non praedicamentalem. Qui tamen dicerent signum pro formali consistere in relatione rationis, consequenter univocam constituere habent rationem signi ad placitum et naturalis.

SECUNDA PARS conclusionis pendet ex illa celebri doctrina apud Caietanum 1. p. q. 1. art. 3., quod aliae sunt differentiae rerum ut res, aliae ut obiectum et in esse obiecti; et quae specie vel plus quam specie differunt in una linea, possunt in alia non differre vel non ita differre. Et sic cum ratio signi pertineat ad rationem cognoscibilis, cum sit vice obiectum, stabit bene, quod in ratione obiecti signum naturale reale et ad placitum rationis sint signa univoca; sicut ens reale et rationis in esse obiecti induunt unam rationem, siquidem terminant eandem potentiam, scilicet intellectum, et ab eodem habitu possunt attingi, scilicet a Metaphysica, vel saltem duas scientias univoce convenientes specificare, v. g. Logicam et Physicam. Ergo in esse obiecti specificantis univoce conveniunt.

Sic etiam per signum ad placitum et per signum naturale vere et univoce movetur et deducitur potentia ad signatum. Quod enim moveamur a signis ad placitum ad percipienda signata, ipsa experientia manifestat, et quod hoc univoce fiat, constat, cum signum ad placitum non significet secundum quid et dependenter in ipsa ratione significandi a signo naturali; nam per se solum vox significativa prolata deducit ad signatum sicut alia signa naturalia instrumentalia.

Nec obstat, quod vox seu nomen non significat nisi mediante conceptu, qui est signum naturale. Hoc enim etiam signo instrumentali naturali convenit, quod non nisi mediante conceptu et notitia sui repraesentat, et tamen non ob hoc est signum analogice, sed vere et univoce. Quod enim signa in repraesentando dependeant a conceptu, non tollit univocam rationem signi, siquidem conceptus et cognitio est, cui repraesentant, non mediante quo repraesentant tamquam formali ratione, licet effective possint ab eo esse. Non omnis autem dependentia unius ab alio constituit analogiam, sed solum illa, quae est in ordine ad participandam rationem communem; nisi enim illa inaequalis sit et partim eadem, partim diversa, non destruit univocationem, ut optime tradit S. Thomas 1. Periherm. lect. 8. in princ.²

Denique haec secunda pars nostrae conclusionis aperte deducitur ex D. Thoma. Nam 3. p. q. 60. art. 6. ad 2. inquit, «quod quamvis verba et aliae res sensibiles sint in diverso genere, quantum pertinet ad naturam rei, conveniunt tamen in ratione significandi, quae perfectius est in verbis quam in aliis rebus. Et ideo ex verbis et rebus fit quodammodo unum in Sacramentis, in quantum scilicet per verba perficitur significatio rerum». Et in 4. dist. 1. q. 1. art. 1. quaestiunc. 5. ad 4.³ dicit, quod «etsi repraesentatio, quae est ex similitudine naturalis proprietatis, importet aptitudinem quamdam ad significandum, tamen determinatio et complementum significationis ex institutione est». Sentit ergo D. Thomas in signis ad placitum non esse analogice significationem, siquidem actuare et perficere potest significationem naturalem et cum ea unum signum artificiale constituere, quod est sacramentum.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur: Remota ratione generica non potest manere specifica; sed in signo ad placitum non invenitur ratio generica signi, scilicet relatio, nisi analogice; ergo nec specifica ratio signi invenitur nisi analogice.

Minor constat ex dictis, quia relatio signi in signis ad placitum est rationis, quae in ratione relationis non convenit univoce cum relatione reali.

RESPONDETUR argumentum convincere, quod signum ad placitum in genere entis et praedicamentaliter acceptum non sit univoce signum cum signo naturali, non tamen quod in esse cognoscibilis et repraesentativi non sit univoce signum. Sicut enim stat bene, quod aliqua non conveniant univoce in esse rei, ut quantitas et qualitas et substantia, et tamen in esse obiecti et scibilis conveniant univoce, quia pertinent ad eandem scientiam vel potentiam, ita stat bene, quod aliqua signa in esse rei et in ratione entis praedicamentaliter differant genere et non conveniant univoce, in ratione tamen obiectiva seu vice obiectiva, quae est ratio repraesentativi et significativi univoce conveniant.

Et si instes: Nam hoc ipsum genus repraesentativum relatio est, alioquin male diximus quaest. praec.⁴ signum in ratione signi poni in genere relationis. Ergo si in quantum relatio non convenit univoce, nec in ratione repraesentativi convenit univoce:

Respondetur, quod ipsum genus significativum consideratur dupliciter, et in esse rei et in esse obiecti seu cognoscibilis, nec potest ab his rationibus totaliter praescindere, quia transcendentales sunt. Et in ratione cognoscibilis solum est passio entis et praesuppositive ens, non formaliter; in ratione autem entis relatio est vel transcendentalis vel praedicamentalis. Et quando supra diximus signum constitui in genere relationis, locuti sumus de signo formaliter et praedicamentaliter⁵, i. e. repraesentative in genere obiectivo.

Secundo arguitur: Quia signum ad placitum constituitur per ipsam impositionem, quae in eo nihil reale ponit, sed solum extrinsecam denominationem. Ergo non consistit in relatione sicut signum naturale, nec aliquid habet in se, ratione cuius sit repraesentativum, sed solum movet per alterum, nempe ratione notitiae, quam intellectus habet de ipsa impositione vocis.

Consequentia probatur, quia extrinseca denominatio est effectus proveniens a forma denominante, forma autem denominans extrinsece non est relatio, sed actus voluntatis imponentis. Antecedens vero probatur, quia si signum ad placitum non consistit in denominatione extrinseca, sed in relatione rationis, non existet actu signum, nisi quando actualiter cognoscitur, et sic scriptura in libro clauso vel quando actualiter non consideratur, non erit signum.

RESPONDETUR aliquos ita sentire agentes de Sacramentis, quod ratio signi ad placitum in illis consistit in extrinseca deputatione, non in relatione rationis, ut P. Suarez 3. tom. p. 3. disp. 1. sect. 3. Ceterum cum impositio voluntatis solum deserviat ad determinandum munus et officium signi, non tamquam aliquid absolutum, sed respective ad signatum, ad quod ex natura rei vox non est determinata, constat, quod ipsa deputatio voluntatis solum facit id, quod in signis naturalibus ipsa rei natura facit, quae quidem ordinat ex natura rei ad signatum, et sic fundat relationem, in qua consistit ipsa ratio signi. Similiter ergo impositio destinans vocem ad significandum fundat respectum signi, quia destinatio ipsa est in signo per respectum ad alterum. Sed quia iste respectus fundatur in aliqua destinatione, quae nihil reale ponit in re destinata, ideo respectus rationis est. Et praeterea currit in signis ad placitum eadem ratio quae in naturalibus, siquidem ratio signi est ratio respective exercens munus suum in ordine ad signatum per modum substituentis. Ergo si signum ad placitum est signum et exercet hoc munus, rationem relationis debet induere, non realem, quia caret fundamento sufficienti, ergo rationis.

Et ad replicam dicitur, quod scriptura in libro clauso seu non considerata ab intellectu est signum actualiter fundamentaliter, non actualiter formaliter, quia relatio rationis non habet esse formaliter nisi per intellectum. Denominatur tamen absolute et simpliciter signum, quia in istis relationibus rationis sufficit fundamentum proximum ad denominandum absolute, quia ex parte rei denominabilis est positum, quidquid requiritur ad talem denominationem ex parte sui. Sed quia relatio illa non resultat ex fundamento sicut relationes reales, sed pendet ab actu cognitionis, ideo non expectat ipsam relationem, ut denominetur absolute tale, bene tamen, ut denominetur actu esse relatum; sicut Deus absolute denominatur dominus et creator, licet actu non cognoscatur relatio dominii et creationis; non tamen actu denominatur relatus ad creaturas, nisi sic actu cognoscatur.

Ad id vero, quod additur, signum ad placitum non significare et movere per aliquid, quod in se habeat, sed per alterum, respondetur, quod significat per impositionem, quae propria eius est, licet sit denominatio extrinseca, et per illam ut cognoscibilem ab intellectu habet movere eo modo, quo cognoscibili est, licet requiratur notitia talis impositionis tamquam conditio et applicatio ad exercitium significationis, non ad constituendam formam signi.

Tertio arguitur: Quia sunt aliqua signa nec ad placitum nec naturalia, ergo divisio non est adaequata.

Antecedens probatur: Nam imago facta a pictore, v. g. Caesaris, quem non novit, non est signum naturale, quia non significat ex natura rei, sed ex libera accommodatione pictoris; sicut etiam solent multae imagines deputari pro tali vel tali sancto, quem ex proprietate non significant. Neque sunt signa ad placitum, quia non ex impositione significant, sed per modum imaginis.

Item signa, quae sunt data a Deo, ut arcus in nubibus ad significandum diluvium non futurum, ut Gen. IX. 12-17., et signum, quod posuit in Cain, ut non interficeretur, non erant signa ex impositione, siquidem erant omnibus nota; signa autem ad placitum non sunt eadem apud omnes, ut dicit Aristoteles 1. Periherm. cap. 1.⁶, nec erant naturalia, alias frustra imponerentur a Deo.

RESPONDETUR negando antecedens.

Ad primum exemplum respondetur, quod imago depicta licet sit signum factum ab arte, naturaliter tamen repraesentat, scilicet ratione similitudinis, quam realiter habet, et non rationis impositionis. Dicitur autem imago artificialis ratione causae efficientis, a qua facta est, non ex parte rationis formalis, qua significat, quae realis et intrinseca est, scilicet similitudo ad alterum ordinata ad repraesentandum. Ceterum istae imagines non significant directe obiectum, ut in seipso est, sed ut est in idea pictoris, quam directe imago repraesentat. Et quia idea pictoris aliquando est propria respectu sui obiecti, aliquando impropria vel minus propria, ideo etiam imago non semper repraesentat obiectum proprie, ut est in se, sed ideam suam. Quando autem una imago accommodatur isti vel illi sancto ex hominum usu, talis repraesentatio constituit signum ex consuetudine, ut dicemus seq. art.

Ad secundum exemplum respondetur, quod multa signa sunt ad placitum ex institutione divina, sicut patet in Sacramentis. Et talia signa non repraesentant omnibus, sed solum impositionem ipsam scientibus, et hoc modo iris significat diluvium non futurum ex particulari Dei impositione. Signum autem positum in Cain fortasse fuit aliquod naturale, scilicet quidam tremor corporis, ut S. Hieronymus ep. 36.⁷ dicit, qui tremor movebat omnes ad misericordiam, ne eum interficerent. Si tamen fuit aliquod signum ad placitum ex divina institutione, dicendum est, quod notitiam eius Deus indidit omnibus videntibus Cain, ne illum interficerent.