Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

SUPPONENDA est definitio notitiae intuitivae et abstractivae, quam tradidimus lib. 1. Summul. cap. 3., quod notitia intuitiva est „notitia rei praesentis”, notitia vero abstractiva est „notitia rei absentis”. Ubi praesentia et absentia non sumuntur intentionaliter pro ipsa praesentia seu unione obiecti cum potentia. Constat enim nulli notitiae posse deesse hanc praesentiam, siquidem sine obiecto unito et praesenti potentiae nulla potest oriri notitia in potentia. Igitur dicitur notitia rei praesentis et absentis, sumpta praesentia et absentia pro ea, quae convenit rei in se. Unde dicit D. Thomas in q. 3. de Veritate art. 3. ad 8.¹, quod scientia visionis (quae est idem, quod notitia intuitiva) addit supra simplicem notitiam aliquid, quod est extra genus notitiae, scilicet existentiam rerum. Ergo addit existentiam realem, nam intentionalis et obiectiva non est extra genus notitiae. Et in 3. dist. 14. q. 1. art. 2. quaestiunc. 2.² dicit, quod «illud proprie videtur, quod habet esse extra videntem». Ergo existentia, quam requirit notitia intuitiva, realis et physica esse debet.

Circa propositam ergo difficultatem VARIA PLACITA AUCTORUM circumferuntur. Quidam enim consideraverunt distinctionem istarum notitiarum ex parte principii, scilicet speciei impressae. Et sic dixerunt aliqui apud Ferrariensem 2. Contra Gent. cap. 66. illam esse notitiam intuitivam, quae fit sine specie intelligibili, illam vero abstractivam, quae fit mediante aliqua specie.

Quae tamen sententia omnino reicienda est, cum nulla notitia sine specie elici possit. Pendet enim omnis cognitio ab obiecto et potentia, et hoc obiectum non potest intentionaliter informare potentiam, quantumcumque in se sit praesens, nisi mediante specie, vel nisi ipsum obiectum in se habeat esse intentionale et spirituale, quod potentiae sit coniunctum.

Alii dicunt intuitivam cognitionem esse illam, quae rem cognoscit per proprias species, abstractivam vero, quae per alienas. Ex parte etiam evidentiae videntur distingui posse notitia intuitiva et abstractiva, quia intuitiva semper est evidens, utpote rei in se, abstractiva vero abstrahit ab obscuritate et evidentia, et si quando evidentiam habet, non est rei in seipsa immediate, sed ut continetur in aliquo alio, v. g. in suis causis et principiis vel aliquo simili aut imagine independenter a praesentia.

Alii distinguunt notitiam intuitivam ex parte termini seu obiecti ut terminantis iuxta definitiones traditas, quia una est de re absente, altera de re praesente. Quae sententia est communior apud thomistas; nam distinctio illa ex parte speciei, quod sit per propriam speciem vel per alienam, in se vel in alio, obscura vel clara, non sunt formalitates, quae proprie pertinent ad rationem intuitivi vel abstractivi. Potest enim salvari intuitivum³ per cognitionem mediatam seu in alio; potest etiam salvari abstractivum per cognitionem tantae evidentiae et claritatis sicut intuitivum, et similiter potest fieri per cognitionem et speciem immediatam.

Prima pars constat manifeste, quia creaturae futurae videntur in divina essentia tamquam in specie aliena, et tamen videt illas intuitive. Et similiter est cognitio illa mediata et in alio. Similiter angelus per propriam essentiam tamquam per speciem potest videre intuitive accidentia, quae in se sunt, et similiter per speciem repraesentantem aliam substantiam potest videre accidentia, quae in ea praesentia sunt. Et in sententia D. Thomae intellectus non habet speciem directam singularium, et tamen potest res singulares corporeas intuitive videre, quando sunt praesentes per sensum. Ergo neque requiritur species propria neque cognitio immediata et directa.

Exemplum secundi est in ipso Deo, qui abstractive cognoscit creaturas possibiles tanta evidentia et claritate ex parte cognoscentis sicut praesentes. Similiter potest alicui infundere cognitionem quidditatis possibilis extra Verbum, et tunc cognoscet rem illam per propriam eius speciem, et tamen abstractive cognoscet. Et angelus habet propriam speciem eclipsis futurae et eius futuritionis et existentiae per propriam speciem, et tamen est cognitio abstractiva; sicut et nos etiam rei absentes, quam vidimus, per propriam speciem possumus recordari, imo et in eius existentiam per modum obiecti ferri, ut quando ex effectibus cognosco Deum esse praesentem et tamen illa cognitio abstractiva est. Non ergo ex istis capitibus distinguuntur intuitiva et abstractiva notitia, sed oportet ad terminum cognitum recurrere, nempe quod una attingat rem sub ipsa praesentia propria et physica terminantem, alia sub absentia.

Quare solum duplex modus restat distinguendi istas notitias, qui etiam apud thomistas frequentes sunt. Quidam enim distinguunt illas essentialiter penes praesentiam et absentiam tamquam penes rationes diversas, quae repraesentantur, et consequenter ipsae repraesentationes differunt intrinsece et essentialiter propter diversa obiecta repraesentata.

Alii vero dicunt differre accidentaliter, quia non requirunt diversas repraesentationes formaliter, sed potest idem repraesentari in notitia intuitiva et abstractiva, nempe res cum sua existentia et praesentia in actu signato cognita et repraesentata; solum vero differre accidentaliter propter diversum exercitium terminandi. Si enim obiectum ipsum reddatur praesens in se et ipsa praesentia repraesentetur in cognitione, ex hoc ipso redditur intuitiva cognitio. Si vero tollatur praesentia physica rei, per quam obiectum terminat cognitionem, reliquis omnibus invariatis ex parte cognitionis et repraesentationis, redditur notitia abstractiva. Unde etiam quidam dicunt intuitivum et abstractivum solum esse denominationes extrinsecas, provenientes in cognitione ex ipsa existentia vel absentia rei in se. Alii vero dicunt esse modos intrinsecos in ipsa notitia (licet non variantes ipsam repraesentationem essentialiter), quia revera pertinent ad ipsam tendentiam notitiae ad obiectum, ut tali vel tali modo terminans.

SIT ERGO UNICA CONCLUSIO. Formalis et propria ratio intuitivi et abstractivi non sunt rationes essentialiter et intrinsece variantes cognitionem, sed accidentaliter, licet per accidens, id est per aliud et ratione eius, cui coniunguntur, possint diversas specie notitias importare.

Prima pars sumitur ex locis Divi Thomae supra cit. in q. 3. de Veritate et in 3. dist. 14., quia scilicet scientia visionis seu notitia intuitiva addit supra notitiam simplicem seu abstractivam aliquid, quod est extra genus notitiae, scilicet existentiam rei. Ergo sentit, quod non dicunt differentias essentiales et intrinsecas, quia istae non sunt extra genus notitiae, sed pertinent ad ipsum ordinem cognoscibilis. Addere autem aliquid, quod est extra ipsum videntem et extra genus ipsius cognitionis, est addere aliquid accidentale et extrinsecum.

FUNDAMENTUM vero est, quia intuitivum et abstractivum non important diversitatem in ipso formali principio cognoscibilitatis, quia intuitivum et abstractivum in notitiis non oriuntur ex ipsis mediis seu motivis aut principiis specificantibus, neque ex diversa immaterialitate, quae est radix cognitionis, neque ex diversa ratione formali repraesentandi quae nec sub qua. Ergo non important rationes distinguentes ex se et vi suae formalitatis.

Antecedens probatur, quia, ut seq. art. ostendemus, praesentia et absentia non pertinent specialiter ad intuitivum et abstractivum prout quaedam res repraesentatae, quasi quaedam quidditates, sed solum prout afficiunt et modificant obiectum in se et reddunt illud coexistens cognitioni vel non coexistens. Quod manifeste patet, quia species repraesentans praesentiam ipsam obiective ut rem repraesentatam, inveniri potest in notitia abstractiva, ut cum modo cognosco Deum esse praesentem mihi, aut animam seu intellectum praesentem esse corpori, vel de eorum praesentia disserimus; et tamen nec animam nec Deum videmus intuitive. Et simile est de speciebus angelicis, quae repraesentant res et existentiam ac praesentiam, antequam sint, et tamen non vident res intuitive, nisi quando actu sunt in se. Ergo praesentia seu absentia ut res repraesentatae, per se et directe non distinguunt intuitivum et abstractivum, sed inveniri potest praesentia ut repraesentata in cognitione abstractiva. Sed praesentia vel absentia solum variant intrinsce genus cognoscibile ut repraesentatae et per se cognoscibiles seu ut obiectum per se, non ut alterius modificatio et accessorium, ut statim ostendemus. Ergo ratio ipsa formalis intuitionis non est differentia essentialis in genere cognoscibili.

Et confirmatur, quia praesentia et absentia in tantum constituunt intuitivum et abstractivum, in quantum se habent ut modi rei cognoscibilis seu repraesentatae, ita quod ipsa praesentia non habet rationem obiecti primo et per se repraesentati, sed solum modificat obiectum repraesentatum, ita quod facit terminari cognitionem ad obiectum, quatenus praesens, id est ut redditur coexistens potentiae cognoscenti, non quatenus praesentia ipsa res repraesentata est. Sic enim, ut diximus, etiam per abstractivam cognitionem attingi potest, quia per modum quidditatis repraesentatur, quod proprium est cognitionis abstractivae. Ergo praesentia solum pertinet ad intuitivum, quatenus modificativa est obiecti, non quatenus constitutiva obiecti. Ergo per se non est differentia essentialis, quia non ex parte principii specificantis se tenet, quod est obiectum seu ratio repraesentabilis, ut ratio quae vel sub qua, sed supponit obiectum principale repraesentatum, cuius ipsa est modus. Modificat enim terminationem ipsius, non rationem motivam constituit, quatenus illi coexistit terminative seu ex parte termini, quod totum accidentaliter variat cognitionem, sicut in visione modificatio sensibilis communis ad sensibile proprium, ut quod album videatur cum motu vel sine motu, in tali vel tali situ, non variat essentialiter visionem, quia non ex parte obiecti per se et formaliter, sed ex parte obiecti accidentaliter se tenet, sic respectu notitiae se habet modificatio terminationis per praesentiam vel absentiam.

Ex quo sequitur, quod si differunt notitiae, quia una respicit praesentiam ut directe repraesentatam et cognitam, alia non, tales notitiae poterunt differre essentialiter propter diversum obiectum in esse obiecti repraesentabilis, sed non different in ratione intuitivi et abstractivi tantum, sed in ratione diversi obiecti per modum quidditatis et rei repraesentatae.

Secunda vero pars conclusionis manifeste constat, quia potest aliquando intuitivum et abstractivum inveniri in cognitionibus alias specie distinctis, quia vel repraesentant diversa obiecta vel sub diverso medio et lumine specificante, sicut patet in visione intuitiva Dei in se vel abstractiva illius per fidem, in cognitione intuitiva Petri vel abstractiva equi. Ceterum ista diversitas essentialis non sumitur formaliter et praecise ex ipsa ratione intuitivi et abstractivi, sed ex aliis rationibus formalibus, quae in genere cognoscibili specificant istas cognitiones. Quibus tamen adiungitur intuitivum et abstractivum tamquam rationes accidentales consecutae, non constitutivae.

SED INQUIRES, an ista ratio intuitivi et abstractivi, esto per se non sint essentiales differentiae notitiae, sint tamen modi aliqui intrinscei in ipsa cognitione, ita quod realiter illam immutent; an solum sint extrinsecae denominationes ex physica coexistentia ortae; vel quid tandem sint.

Respondetur aliquos existimare, quod intuitivum et abstractivum solum consistunt in extrinseca denominatione, quatenus obiectum dicitur esse praesens seu coexistens ipsi cognitioni vel non coexistens. Et iuvari potest haec sententia exemplo veritatis et falsitatis; eadem enim cognitio dicitur modo vera, modo falsa ex sola extrinseca denominatione, quod obiectum sit vel non sit in se. Similiter ergo cum intuitivum dicat coexistentiam physicam obiecti et abstractivum neget, per solam extrinsecam denominationem a tali coexistentia vel non coexistentia dicetur notitia intuitiva vel abstractiva. Et in Deo videtur sine dubio hoc asserendum, quia eadem numero cognitio, quae est simplicis intelligentiae respectu possibilium, per solam extrinsecam denominationem redditur intuitiva, quia scilicet res ipsa transit de possibili in futuram seu existentem, quod nihil ponit in ipsa scientia divina, nisi extrinsecam denominationem; sicut etiam quod divina scientia sit approbationis, non est nisi denominatio extrinseca in scientia divina. Aequiparat autem D. Thomas scientiam visionis scientiae approbationis quantum ad hoc, quod est addere aliquid extra genus notitiae, in 3. de Veritate art. 3. ad 8.⁴

Haec sententia est probabilis. Nihilominus probabilius videtur, quod intuitivum et abstractivum sint aliquid intrinsecum in ipsis notitiis ex suo genere. Et ita quando notitia creata transit de intuitiva in abstractivam et e contra, realiter mutatur.

Ratio est, quia intuitio importat coexistentiam praesentiae physicae obiecti cum notitia, non quomodocumque, sed cum attentione et tendentia ipsius cognitionis terminatae ad talem rem ut coexistentem et modificantem obiectum. Diversa autem terminatio cognitionis mediante attentione ad rem coexistentem, aliquam intrinsceam mutationem ponit in ipsa cognitione; nec enim talem attentionem et terminationem ad coexistentiam praesentiae habet abstractiva notitia. In quo est latum discrimen inter veritatem seu falsitatem cognitionis et rationem intuitivi et abstractivi, quia veritas ita consistit in conformitate ad esse vel non esse rei, quod etiam, si quis non attendat ad esse vel non esse rei, si tamen semel proferat iudicium, re non existente eo modo, ut iudicat, hoc ipso amittit veritatem, et re ita existente acquirit illam nulla alia mutatione interveniente intrinsce in cognitione. At vero ut aliquis intuitive videat, non sufficit, quod ipso cognoscente aliquid, illud ponatur praesens in se, sed oportet, quod ad eius praesentiam attendat cognoscens ut ad coexistentem sibi, et non ut praecise repraesentatam, quae attentio talis si desit, destruitur intuitio, licet res sit praesens in se, quia non est praesens in terminando attentionem et notitiam; sicut Deus est praesens in se cognitioni, quam habeo de ipso, et anima et ea, quae sunt in anima, sunt in se praesentia, nec tamen intuitive ea video. Diversa ergo attentio cum tali terminatione obiecti ut praesentis et coexistentis est intrinsce a ratio in cognitione, et tamen non essentialiter variat ipsam, quia est modificatio accidentalis ipsius obiecti, sicut modificatio sensibilis communis respectu sensibilis proprii, quod non variat essentialiter cognitiones, licet diversam exigat attentionem et terminationem. Sic praesentia ut coexistens modificat obiectum per se, non essentialiter distinguit, propter diversam tamen attentionem intrinsce convenit actui.

Ad id vero, quod obicitur de cognitione intuitiva Dei, respondetur, quod sicut idem actus voluntatis Dei propter eminentiam suam est necessarius et liber per suam intrinsceam perfectionem, licet connotet respectum aliquem rationis vel denominationem extrinsecam respectu obiecti, ita eadem scientia ob eminentiam suam est intrinsce abstractiva et intuitiva et approbationis, et simul etiam practica et speculativa, efficax et inefficax respectu diversorum, licet connotet respectum aliquem rationis vel extrinsecam denominationem respectu obiecti. In quo tamen formaliter non consistit, sed non sine illo denominatur intuitiva vel libera illa scientia seu actus. Quod vero eminenter in Deo habet unus actus, in nobis habent plures ob sui limitationem.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur ex doctrina Divi Thomae 1. 2. q. 67. art. 5., ubi inquit, quod eadem numero cognitio fidei non potest manere in patria, quia «remota differentia alicuius speciei, non remanet substantia generis eadem numero», et ita «non potest esse, quod eadem numero notitia, quae prius aenigmatica erat, postea fiat visio aperta». Ex quo formatur argumentum: Quia ideo negat Divus Thomas, quod eadem numero notitia, quae erat aenigmatica, non potest esse visio aperta, quia remota differentia alicuius speciei non remanet substantia generis eadem numero. Ergo supponit D. Thomas, quod visio aperta est differentia specifica notitiae; alias nihil concluderet illo discursu, quia si ratio intuitionis seu visionis solum addit differentiam accidentalem, potest remota illa manere tota substantia illius cognitionis.

Et confirmatur, quia notitia intuitiva et abstractiva opponuntur formaliter et expellunt se formaliter a subiecto. Opponuntur enim penes clarum et obscurum circa praesentiam rei, quia intuitivum intrinsce importat evidentiam et certitudinem de praesentia rei, quod non importat abstractivum. Et ratione huius evidentiae et certitudinis intuitiva notitia expellit abstractivam; non enim solum opponuntur in subiecto sicut duo accidentia eiusdem speciei, alias non magis opponerentur notitia intuitiva et abstractiva, quam duae intuitivae et duae abstractivae inter se. Unde et fides non aliter opponitur visioni gloriae, nisi quia illa est abstractiva et ista intuitiva.

RESPONDETUR, quod D. Thomas loquitur de visione aperta et cognitione aenigmatica, quae innituntur diversis mediis et non solum includunt modum intuitivi vel abstractivi. Iam autem supra diximus, quod intuitivum et abstractivum, licet non sint essentiales differentiae cognitionis, possunt tamen consequi et praesupponere cognitiones specie distinctas, quibus coniunguntur, quando scilicet inveniuntur in cognitionibus, quae per diversa media seu lumina aut diversas repraesentationes constituuntur. Quod autem cognitio aenigmatica et visio aperta differant penes diversa media, optime explicat D. Thomas sup. 1. ad Corinth. cap. 13. lect. 4.⁵

Ad confirmationem respondetur, quod intuitivum et abstractivum non semper differunt penes evidentiam et inevidentiam essentialem ipsi cognitioni, quae scilicet desumitur ex ipsa ratione formali medii, qua constituitur specifica ratio cognitionis. Potest enim dari abstractiva notitia etiam evidens circa omnia illa, quae repraesentat notitia intuitiva, licet non habeat evidentiam de ipsa praesentia ut coexistenti sibi. Sed haec evidentia non distinguit essentialiter unam notitiam ab alia, quia non tenet se ex parte rationis formalis specificantis, sed ex parte coexistentiae et applicationis obiecti. Unde dicit D. Thomas 3. dist. 14. q. 1. art. 2. quaestiunc. 3.⁶, quod «claritas visionis contingit ex tribus, vel ex efficacia virtutis cognoscitivae, sicut qui est fortioris visus, clarius cognoscit quam qui est debilis; aut ex efficacia luminis, sicut clarius videt quis in lumine solis quam in lumine lunae; aut denique ex coniunctione seu applicatione obiecti, sicut clarius videntur ea, quae sunt propinqua quam quae sunt remota». Igitur evidentia notitiae intuitivae ex vi praecisa et formali intuitionis solum hoc ultimo modo ab illa provenit. Constat autem, quod talis claritas seu evidentia est accidentalis et extrinseca, quia solum pendet ex applicatione et coexistentia praesentiae magis vel minus propinquae.

Quod vero dicitur de oppositione intuitivi et abstractivi in eodem subiecto, respondetur opponi quidem inter se formaliter formalitate accidentali ipsi notitiae, essentiali vero ipsi rationi intuitionis; sicut lineam esse terminatam vel non terminatam per punctum, non est essentiale lineae, et tamen non potest simul utrumque habere. Et eadem cognitio non potest esse simul vera et falsa propter oppositam terminationem ad obiecta, et tamen veritas et falsitas accidentaliter conveniunt cognitioni. Fides autem et visio patriae non solum differunt penes intuitivum et abstractivum praecise, sed etiam penes diversa media, quia fides innititur testimonio dicentis, visio repraesentationi rei in se. Et eodem modo visio divinae essentiae in Divo Paulo et recordatio, qua recordabatur ipsam vidisse, non solum differebant penes abstractivum et intuitivum, sed penes diversa media repraesentationis, quia vidit Deum per repraesentationem eius immediate in se, recordabatur autem se vidisse per speciem creatam repraesentantem immediate aliquem effectum creatum, scilicet ipsam visionem quoad an est.

Secundo arguitur: Intuitivum et abstractivum differunt penes diversa obiecta formalia et penes diversas res repraesentatas; ergo important differentias essentiales in genere cognitionis.

Consequentia patet, quia non est aliud principium distinguendi essentialiter cognitiones, nisi penes obiecta formalia, et repraesentationes distinguuntur penes diversas res repraesentatas. Antecedens probatur, quia intuitivum ut intuitivum respicit obiectum ut praesens sibi formaliter, et penes hanc formalitatem differt ab abstractivo. Et in notitia intuitiva repraesentatur ipsa praesentia rei, siquidem cognoscitur et attingitur ut res cognita, nec sufficit, quod praesentia sit in ipso obiecto, nisi sit etiam repraesentata in cognitione, ut patet in eo, qui non advertit ad rem, quae transit coram se, et in aliis exemplis supra allatis. Ergo intuitivum non importat praesentiam rei, ut pure entitative et physice extra genus notitiae, sed ut repraesentatam et attactam cognoscibiliter.

Si dicatur, quod illa praesentia repraesentatur exercite et non tamquam res directe repraesentata, contra hoc est duplex instantia: Prima in casibus nominis et verbi, qui, ut diximus in Summul. q. 2. art. 3., habent distinctos conceptus a suis rectis physice, licet non categorematice, et tamen non differunt penes diversas res repraesentatas, sed penes diversam connotationem exercitam eiusdem rei repraesentatae. Secunda instantia est in ratione formali sub qua, per quam distinguitur essentialiter una cognitio ab alia, et tamen non repraesentatur nec attingitur directa cognitione, sic enim esset ratio quae et non sub qua.

Confirmatur, quia praesens et absens distinguunt essentialiter actus appetitus, ergo etiam actus cognitionis.

Consequentia patet ex paritate rationis in bono et vero ad praesens et absens. Antecedens vero probatur, quia timor et tristitia differunt solum ratione mali absentis vel praesentis, sicut spes et gaudium ratione praesentis et absentis. Ergo sola praesentia et absentia diversificat specie istos actus.

RESPONDETUR ad principale argumentum, quod intuitivum et abstractivum non differunt penes diversa obiecta formalia in esse et formalitate cognoscibilis, sed in esse et formalitate alicuius conditionis et modi accidentalis. Et aliud est, quod sit formale et essentiale ipsi intuitivo, aliud, quod sit formale et essentiale ipsi cognitioni, sicut esse disgregativum visus est essentiale albo, ut distinguitur essentialiter a nigro, non tamen est essentiale homini, et similiter obiectum ut praesens vel ut absens, quantum ad coexistentiam cum ipsa cognitione et applicationem obiecti, essentialia sunt ipsi intuitivo et abstractivo, non tamen ipsi cognitioni. Et ita intuitivum et abstractivum essentialiter differunt et definitione inter se sicut album et nigrum, sed istae differentiae sunt accidentales ipsi cognitioni, quia, ut dictum est, non respiciunt praesens et absens, ut fundant cognoscibilitatem et immaterialitatem diversam, sed ut fundant applicationem ad coexistentiam obiecti physicam in terminando cognitionem.

Quod vero dicitur de diversa repraesentatione, respondetur intuitivum et abstractivum formaliter et ex vi sua non differre penes diversas res repraesentatas. Potest enim etiam abstractiva notitia repraesentare praesentiam ex parte rei repraesentatae; sicut ego modo cogito Deum mihi praesentem et animam cognosco mihi esse praesentem evidenter per effectus, et tamen nec Deum nec animam intuitive video. Quare non differunt istae repraesentationes penes diversas res repraesentatas nec penes connotationem seu habitudinem ad distinctum repraesentatum vel penes distinctas rationes sub quibus essentialiter conducentibus ad repraesentationem, sed solum penes diversam terminationem ad praesentiam ut coexistentem ipsi cognitioni, ut declaratum est. Unde non omnis variatio in repraesentatione est variatio essentialis, nisi reducatur ad diversam rationem quae vel sub qua ipsius repraesentationis. Sicut etiam in visione exteriori non quaecumque mutatio variat essentialiter visionem, v. g. si solum fiat variatio penes diversum sensibile commune, ut si album videatur cum motu vel sine motu, cum hoc vel illo situ vel figura, quae non variat essentialiter ipsam visionem, sed accidentaliter, ut diximus. De quo videatur Mag. Banez, 1. p. q. 78. art. 3. dub. 8. Sic etiam praesentia vel absentia non variant essentialiter cognitionem, in quantum important diversam terminationem cognitionis ad praesentiam ut coexistentem sibi. Si autem etiam se habeant ut res repraesentatae, sic variare possunt notitias tamquam diversa obiecta earum, non autem quando solum gerunt vicem conditionis pertinentis ad coexistentiam praesentiae obiecti cum notitia.

Ex quo etiam patet ad instantias adductas. Nam diversi casus nominum si distinguunt conceptus essentialiter, ideo est, quia important in obiecto diversam aliquam habitudinem et connotationem ad rem repraesentatam, v. g. ad rem per modum agentis vel possessae, quod est per modum quid vel cuius vel cui, quae habitudines intelliguntur afficere ipsam rem repraesentatam et in ea fundari, et a fortiori diversa ratio sub qua. At vero intuitivum et abstractivum secundum suam praecisam formalitatem non dicunt ipsam praesentiam vel absentiam ut sunt res repraesentabiles; sic enim, ut iam diximus, potest praesentia rei esse res repraesentata per cognitionem abstractivam, ut cum cognosco Deum esse praesentem abstractive. Quodsi aliqua cognitio abstractiva non repraesentat praesentiam ut rem repraesentatam, intuitiva vero sic, tunc illae repraesentationes different essentialiter non ex vi intuitivi et abstractivi praecise, sed propter generalem rationem repraesentandi diversa obiecta. Stando ergo in praecisa formalitate intuitivi et abstractivi, quae non postulant diversas res repraesentatas nec diversam habitudinem vel connotationem in ipsa re repraesentata fundatam, sed diversam terminationem et applicationem obiecti secundum coexistentiam ad notitiam, ideo non variant essentialiter conceptus, sicut nec album, quando videtur cum motu vel sine motu, vel cognitio, quando redditur vera vel falsa ex coexistentia ad esse rei.

Ad confirmationem respondetur esse diversam rationem in actibus appetitus et in actibus cognitionis, quia appetitus fertur in bonum vel malum, variatur autem essentialiter ratio boni vel mali secundum diversam convenientiam vel disconvenientiam. Maxime autem pendet convenientia vel disconvenientia ex praesentia vel absentia rei, quia obiectum praesens facit quiescere appetitum, absens autem facit moveri, eo quod appetitus se habet per modum inclinationis et ponderis. Pondus autem aliter se habet in centro, aliter extra centrum, et ideo praesentia vel absentia obiecti in eo, quod se habet per modum inclinationis, multum concludit ad variandam formalem rationem obiecti. At vero cognitio cum perficiatur intra ipsam potentiam trahendo res ad se, semper perficitur per praesentiam illarum in esse cognoscibili et intentionali. Unde nisi talis praesentia varietur, non fit variatio in ratione essentiali cognitionis, et ita id, quod restat de praesentia physica obiecti, quod sit coexistens vel non coexistens notitiae, extra genus talis notitiae se tenet et per accidens consideratur, quia iam non pertinet ad praesentiam intentionalem.

Ultimo arguitur, quia intuitivum et abstractivum si non variant essentialiter notitiam, sed accidentaliter, vel sunt denominationes extrinsecae vel intrinsceae. Non extrinsecae; sic enim eadem numero notitia modo posset esse intuitiva, modo abstractiva, sicut potest esse vera vel falsa eadem cognitio. Et si comparatur praesentia et absentia respectu notitiae intuitivae et abstractivae, sicut sensibile commune respectu visionis, clarum est, quod non potest se habere ut denominatio extrinseca; tendentia enim ad sensibile commune non est denominatio extrinseca in visione. Si autem intuitivum et abstractivum sunt modi intrinscei, non possunt esse aliud quam tendentia et ordo ad obiectum, quod essentialiter variat cognitionem. Nec intelligi potest, quomodo isti modi intrinscei varient conceptum accidentaliter, et non varient ipsam repraesentationem in ordine ad rem repraesentatam.

Imo neque datur divisio cognitionis penes modos intrinsceos, nisi etiam sit divisio essentialis, sicut distinctio penes clarum et obscurum essentialiter variant cognitionem, licet obscuritas non sit ratio formalis, sed modus intrinsceus cognitionis.

Denique afferri possunt aliqua exempla, quae distinctionem istam essentialem probare videntur, sicut practicum et speculativum sunt differentiae essentiales, et tamen practicum dicit ordinem ad opus, quod est extra rationem. Et bonum et malum sunt differentiae essentiales actus humani, et tamen malum potest sumi ex aliqua intrinsce a circumstantia.

RESPONDETUR, quod intuitivum et abstractivum sunt modi accidentales, qui reductive pertinent ad genus cognitionis tamquam modi, non tamquam species essentiales, et ut diximus, probabilius est, quod sint modi intrinscei. Et quando dicitur, quod sunt ipse ordo seu tendentia ad obiectum, dicimus, quod formaliter et directe non sunt ipse ordo ad obiectum in ratione obiecti repraesentati, sed modificationes istius ordinis, quatenus faciunt tendere ad obiectum non solum ut repraesentatum, sed ut coexistens notitiae, ita quod ratio ad obiectum, ut repraesentatum et cognitum formaliter constituit, ad obiectum vero sic repraesentatum ut coexistens notitiae est respectus modificans. Quando autem comparamus rationem intuitivi ordini et respectui ad sensibile commune, exemplum tenet in hoc, quod sensibile commune non est primario repraesentatum, sed repraesentatur ut modificans colorem modificatione accidentali se habente ad visibilitatem. Ita praesentia in intuitivo non se habet ut res directe repraesentata, sic enim etiam in abstractiva notitia repraesentari potest, sed ut modificans obiectum repraesentatum modificatione accidentali, ut dictum est, ex parte tamen coexistentiae, in quo non tenet exemplum de sensibili communi.

Et quando dicitur, quod divisio penes modos intrinsceos est etiam essentialis, respondetur, quod modi possunt dici intrinscei, vel quia modificant ipsam formalem rationem constitutivi, et sic intrinscei sunt ipsi constitutioni; vel possunt dici intrinscei, quia non extrinsece denominant, licet nec intrinsce constitutionem modificent. Et divisio per modos primi generis est etiam essentialis, quia non stat variari modum, quin varietur constitutio ab eo dependens, per modos vero secundi generis est accidentalis divisio, ut dictum est.

Ad exempla respondetur, quod practicum et speculativum differunt essentialiter, quia ordo ille ad opus externum oritur ex diversis principiis et mediis cognoscendi, quam sit formalis ratio speculativi, non autem importat solum diversam applicationem et coexistentiam obiecti sicut intuitivum et abstractivum, sed diversa principia formalia cognoscendi obiectum modo compositivo et resolutivo. Quod vero dicitur de differentia mali moralis, respondetur esse quidem differentiam essentialem respectu actus considerati intra genus moris, sed tamen non desumi a circumstantia speciem actus moralis mali, nisi ipsa circumstantia transeat in principalem obiecti conditionem, ut dicitur 1. 2. q. 18. art. 10. Intuitivum autem et abstractivum semper sunt circumstantiae cognitionis, quia pertinent ad illam coexistentiam.