Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Dupliciter definitur ab Aristotele demonstratio: Primo ex ordine ad effectum, quem causat, qui etiam est finis eius; secundo ex ordine ad materiam, ex qua constat. Et ita prima definitio est secundum ordinem causandi, secunda in quantum est causata ex suis principiis.

Prima definitio est: «Demonstratio est syllogismus efficiens scire». Scire autem est cognoscere causam, ob quam res est, et illius causam esse, et fieri non posse, ut aliter res se habeat. Secunda: «Demonstratio est syllogismus constans ex veris, primis, immediatis, prioribus, notioribus causisque conclusionis».

Circa primam definitionem adverte tres particulas. Prima est ly syllogismus, secunda ly efficiens, tertia ly scire.

Dicitur syllogismus ad declarandum, quam formam argumentationis exigat demonstratio, scilicet syllogisticam. Enthymema enim, nisi subintelligatur propositio, quae illi deest et reducatur ad formam syllogismi, non habet sufficientem dispositionem, ut generet scientiam, quia in una tantum praemissa medium non applicatur vel explicatur, ut actualiter conveniat extrema, sine qua applicatione non fit evidens illatio, qua uniuntur inter se extrema. Et ita si concludit enthymema, est in virtute syllogismi, ad quem reducitur. Quia vero non sufficit explicare rationem syllogismi ex parte formae, nisi etiam explicetur ex parte materiae, quae debet importare necessariam connexionem, ut demonstrationi deserviat, ideo talis materia explicatur in hac definitione per effectum, quem habet, scilicet generare scientiam, sicut in sequenti definitione per intrinsecas conditiones, quibus constat.

Secunda vero particula est ly efficere, ubi difficultas est, quo genere causae demonstratio dicatur efficere scientiam. Sed breviter respondetur, quod vel loquimur de scientia actuali seu de assensu scientifico, qui est ipsum scire, vel de habituali, id est habitu scientifico, qui producitur ex actuali scientia.

Si primo modo loquamur, non tota demonstratio, sed praemissae convenienter dispositae et admissae sunt causa scientiae. Nam demonstratio integra prout includit praemissas et conclusionem, includit assensum scientificum ex parte conclusionis, et causam talis assensus ex parte praemissarum. Praemissae autem influunt in conclusionem, sicut dictum est praec. quaest. art. 3., effective et formaliter, effective quidem ipsi assensus praemissarum, qui sunt formales notitiae seu conceptus, quibus actuatus intellectus effective agit ad inferendum conclusionem; formaliter autem ipsa obiecta seu res cognitae, quae istis notitiis repraesentantur ipsosque actus cognoscitivos praemissarum specificant. Et quia veritas et obiecta principiorum virtualiter continent veritates illatas, virtualiter etiam et mediate specificant assensum conclusionis, qui explicite et formaliter tendit in ipsam veritatem conclusionis.

Si vero loquamur secundo modo de efficientia habitualis scientiae, dicendum est generari ab ipsa demonstratione, non solum ratione praemissarum, sed etiam ab assensu conclusionis. Constat enim habitus generari et acquiri per actus similes, ad quos inclinant. Inclinat autem habitus scientiae ad assensum circa conclusionem ex praemissis; ergo per similem actum effective generatur. Sed de generatione habituum latius in Metaphysica et in libris de Anima; et videri etiam potest 1. 2. q. 51.

Tertia denique particula est ly scire, cum dicitur: «Demonstratio est syllogismus faciens scire». Et communiter intelligitur de scientia propter quid, et hoc conformiter ad mentem Aristotelis, qui definiendo demonstrationem subiicit definitionem ipsius scire propter quid, dum inquit: «Scire autem est cognoscere causam, ob quam res est etc.». Absolute tamen verum est etiam, quod demonstratio quia efficit scire scientia quia, et ita facile utrique demonstrationi accommodari potest definitio. Quid sit autem scientia propter quid et quia, infra dicemus art. 4.

Circa secundam definitionem demonstrationis advertendum est illam tradi penes propositiones, ex quibus formatur vel formari debet syllogismus demonstrativus, explicando conditiones, quae requiruntur in praemissis, ut formetur vera demonstratio ex illis.

Dicitur ergo demonstratio: Quae est ex veris, primis, immediatis, prioribus, notioribus causisque conclusionis. Aliqui loco illius particulae „est” ponunt „procedit”. Et inveniunt mysterium in ly procedit, quod denotat discursum. Sed Philosophus non posuit verbum „procedit”, sed verbum „est” sive „constat”. Et utrumque verum est, et quod procedit quantum ad conclusionem illatam, et quod constat ex praemissis et conclusione, quia totus integer syllogismus habet illas ut partes sui.

Igitur tres priores particulae definitionis manifestant conditiones praemissarum quasi absolutas; tres reliquae quasi comparativas, tam in ordine ad conclusionem quam ad alias propositiones.

Prima ergo particula est ex veris, quia licet possit verum concludi falso ratione formae et supposita concessione praemissarum, tamen scientifice probari non potest ex falso verum, quia probatio dat certitudinem et evidentiam, quam falsitas praebere non potest veritati.

Dicitur ex primis et immediatis, id est ex per se notis, quae non per aliud medium demonstrantur, ut explicat D. Thomas 1. Poster. lect. 4.¹ Et dicuntur primae respectu earum, quae per illas probantur, immediatae vero, quia carent medio demonstrante illas, ut dicit S. Doctor. Itaque non sunt superfluae illae duae particulae, sed explicant diversas formalitates, scilicet propositionem non esse demonstratam ab alio, quod est carere medio, et esse aptam demonstrare alia seu primatum inter alia tenere, quod est esse primam. Quid sit autem propositio per se nota et immediata, diximus praec. quaest. art. 4.

Adduntur in definitione tres ultimae particulae ex prioribus, notioribus causisque conclusionis. In quibus particulis explicat Philosophus praemissas comparative seu applicative ad conclusionem. Comparando autem praemissas ad conclusionem oportet, quod medium, quo praemissae connectuntur et manifestant illam, sit causa conclusionis, saltem in cognoscendo, et consequenter praemissae habeant prioritatem respectu conclusionis eo modo, quo habent causalitatem ad illam. Denique debent esse notiora, quia cum causent manifestationem et notitiam conclusionis per hoc, quod ipsa principia nota sint, necessario consequitur, quod debeant esse notiora, quia «propter quod unumquodque tale et illud magis».

Circa istas tamen conditiones demonstrationis, quae hac definitione explicantur, occurrunt aliqua breviter resolvenda.

PRIMUM, an ita sit, quod omnis demonstratio debeat constare ex praemissis per se notis et medio probativo vacantibus, an sufficiat, quod demonstratio resolvatur in praemissas evidentes quidem, sed ex aliis probatas et non per se immediate notas.

Respondetur hoc secundum sufficere, et ita omnis demonstratio constabit ex primis et immediatis, vel formaliter in se vel virtualiter, quia ex talibus per se et formaliter deducit, et sic mediate et virtualiter fit ex primis et immediatis. Sufficit autem, quod demonstratio constet ex propositionibus, quae resolvi possunt in propositiones per se notas. Quod etiam docet D. Thomas 1. Poster. lect. 4. § Ostendit.² Et manifestum id fit, quando post demonstratam primam vel secundam conclusionem in aliqua scientia procedimus ad tertiam vel quartam vel decimam, quae ita probantur per suas praemissas, quod tales praemissae dependent a prioribus conclusionibus vel a primis principiis.

SECUNDO INQUIRES, quomodo intelligendum sit, quod demonstratio procedit ex causis conclusionis. Nam demonstratio quia procedit ex effectibus vel causis remotis; demonstratio autem propter quid non semper procedit ex causis, quae vera causae sint, ut quando unum attributum in Deo probatur ex alio, et passiones entis de ente, ubi non intervenit vera causalitas. E contra autem prima passio causatur ab essentia, et tamen non demonstratur per illam, quia non datur aliquod medium inter essentiam et primam passionem.

Respondetur in hac definitione principaliter definiri demonstrationem propter quid, licet adaptari possit demonstrationi quia, ut diximus, accipiendo causas conclusionis non pro causis in essendo, sed in cognoscendo et quoad nos, quae etiam possunt esse effectus. Quod vero additur de demonstrationibus propter quid, respondetur non requiri, quod semper procedant ex causa, quae formaliter sit causa et physice, sed sufficit, quod virtualiter vel metaphysice, ita quod unum se habeat ut ratio alterius, etsi non sit causans alterum, sicut immutabilitas est ratio aeternitatis et perfectio bonitatis etc.

Quod vero dicitur de prima passione respectu essentiae, respondetur illam quidem causari et dimanare ab essentia, sed quia essentia est subiectum, de quo debet demonstrari, non potest demonstrari de ipsa essentia nisi per ipsammet essentiam. Unde in re caret medio, per quod demonstratur, quia est idem cum subiecto; accipitur tamen a nobis definitio essentiae quasi medium demonstrationis non re, sed ratione distinctum.

TERTIO DUBITATUR, cur dicitur in definitione, quod praemissae sint notiores quam conclusio; videtur enim hoc non bene dici. Nam imprimis non sunt notiores, quia veriores, cum veritas consistat in indivisibili. Secundo, non dicuntur notiores, quia certiores; nam praemissae sunt causae naturales modo naturali influentes in conclusionem. Ergo totam suam certitudinem ei praestare possunt, praesertim quando conclusio non differt in re a praemissis, sed ratione. Imo si intellectus magis se applicet ad attendendum notitiae conclusionis quam praemissarum, maiorem ei communicabit certitudinem. Tertio, in conclusione theologica ex una praemissa de fide, altera naturali, conclusio illata est certior praemissa naturali, et sic potest conclusio aliquam praemissam vincere in certitudine, poterit ergo aliquando vincere utramque. Quarto, quia fundamentum ad asserendum, quod principium est notius, non est firmum. Est enim duplex fundamentum. Alterum, illud axioma Aristotelis: «Propter quod unumquodque tale etc.», quod tamen patitur multas instantias. Non enim valet, si dicas: «Lapis est albus propter albedinem, ergo albedo est magis alba»; «sanguis funditur propter sanitatem, ergo sanitas magis funditur»; «homo intelligit propter species et habitus, ergo species magis intelligunt». Secundum fundamentum est, quia praemissae sunt causae aequivocae conclusionis, causa autem aequivoca est nobilior suo effectu. Hoc autem instatur in causis aequivocis instrumentalibus, quae non sunt perfectiores suo effectu, sicut semen non est perfectius vivente producto neque calor igne; praemissae autem sunt instrumenta intellectus, qui est principale agens producens conclusionem.

Respondetur necessario praemissas debere esse notiores, quia si essent aeque notae vel minus quam conclusio, nullo modo per illas conclusio probaretur. Et ratio est manifesta, quia praemissae aut sunt indemonstrabiles et ex terminis per se notae aut ex aliis prioribus demonstrabiles. Si hoc secundo modo se habent, prius sunt demonstrabiles quam conclusiones ex ipsis deductae, et consequenter prius notae et a paucioribus consequentiis dependentes et paucioribus mediis indigentes, et consequenter notiores utpote independentiores in ipsa veritate. Si primo modo, manifestum est, quod sunt notiores (utpote ex terminis notae) quam conclusiones ex illis deductae et ab illis participantes evidentiam.

Ad primum ergo in oppositum dicitur: Veritas sumitur dupliciter: Uno modo, ut tenet se ex parte obiecti, quod tangit, scilicet esse vel non esse, ad quod habet adaequationem. Alio modo ex parte fundamenti et modi fundandi talem adaequationem, quae in aliquibus est immutabilior vel mutabilior quam in aliis, et sic fundat certitudinem et firmitatem veritatis, potius quam veritatem ipsam. Primo ergo modo veritas consistit in indivisibili, licet falsitas, quia sumitur per recessum a termino veritatis, latitudinem admittat, et una sit maior altera, ut docet Divus Thomas 3. Contra Gent. cap. 139. Ipsa autem veritas tangit terminum indivisibilem, scilicet esse vel non esse, non ut in fieri, sed ut in termino et in facto esse, quia tangit esse vel non esse ut in re, falsitas vero recedendo ab esse et tendendo ad oppositum, in qua tendentia potest esse magis vel minus, sicut in peccato. Et non est simile de bonitate morali, cuius adaequatio non est ad regulam indivisibilem et in facto esse, sed ad convenientiam rationis, quae est medium prudentiae, et admittit latitudinem utpote non determinatis regulis alligata, sicut ars, sed iuxta circumstantias arbitrarie. Unde veritas speculativa regulatur penes esse vel non esse rei in se, practica vero penes convenientiam vel disconvenientiam ad rationem et prudentiam. Quando autem dicit D. Thomas 1. p. q. 17. art. 4., quod veritas et falsitas dicunt contrarietatem inter se, loquitur de veritate et falsitate ex parte iudiciorum seu actuum intellectus, non ex parte termini, in quem est adaequatio veritatis. Et Philosophus in 4. Metaph. textu 8.³ lect. 6. apud D. Thomam⁴, non dixit prima principia esse verissima, sed certissima seu firmissima. Et hoc modo ex parte fundamenti seu firmitatis et modi fundandi veritas suscipit magis et minus, quia firmior et immutabilior est connexio extremorum in hac propositione: «Deus est», quam in hac: «Homo sedet» vel: «Nix est alba» etc. Et sic etiam praemissae sunt veriores, id est certiores conclusione, quia ab illis veritatem participant.

Ad secundum respondetur causam naturalem omnino univocam et eiusdem rationis totam suam perfectionem communicare posse effectui, non vero aequivocam, ut sunt praemissae ad conclusionem. Et licet conclusio identificetur aliquando cum praemissis ex parte rei cognitae quantum ad entitatem, et sic sit eiusdem certitudinis identice, tamen in ratione veritatis est diversa, et quia una se habet ut illata et illuminata, alia ut illuminans, haec saltem quoad nos debet esse notior. Neque hoc consistit in maiori intensione intellectus, id enim deservire poterit ad maiorem adhaesionem actualem ex parte cognoscentis, non ad firmitatem ex parte rei cognitae, id est immutabilitatem maiorem desumptam ab obiecto.

Ad tertium respondetur: In discursu theologico conclusionem non esse notiorem praemissa naturali quoad evidentiam, sed quoad certitudinem, si praemissa naturalis seorsim consideretur. Si tamen consideretur ut elevata et coniuncta praemissae de fide, sic illa coniunctio praemissarum est certior conclusione illata, quia non dicit solam veritatem naturalem praemissae, sed subordinationem eius ad supernaturalem et ut aliquo modo ad illam supernaturalem pertinens illamque explicans et applicans ad inferendum. Comparatio autem inter conclusionem et praemissam non debet fieri respectu unius praemissae tantum solitarie sumptae, sed ut praemissa est formaliter, id est coniuncta alteri praemissae, unde desumitur tota et integra ratio inferendi; et sic est certior conclusio theologica praemissa naturali ut coniuncta praemissae de fide, non secundum se tantum.

Ad quartum respondetur utrumque fundamentum esse solidum.

Et quoad primum, illud axioma Aristotelis verissimum est, cum debitis conditionibus intellectum, quas diversis locis tractat D. Thomas, ut in 1. p. q. 87. art. 2. ad 3. et in 1. dist. 12. q. 1. art. 2. ad 2.⁵ et 2. Metaph. lect. 2.⁶ et 1. Poster. lect. 6.⁷ In summa reducitur veritas eius ad tres conditiones: Prima, quod distinguantur causa et effectus nec sit eadem forma utriusque. Secunda, quod effectus et causae communicent in eadem denominatione, et dicatur unum esse tale propter aliud, non quomodocumque, sed quia aliud etiam est tale, ita quod ex denominatione unius nascatur denominatio alterius. Tertia, ut illa ratio, in qua communicant causa et effectus, suscipiat magis ac minus. — Et sic defectu secundae conditionis deficiunt instantiae adductae et aliae similes, quia non communicant in eadem ratione et denominatione. Nec enim albedo est alba neque sanitas funditur nec species intelligunt. Defectu vero primae conditionis non valet: «Filius spirat Spiritum sanctum propter Patrem, a quo id accipit, ergo Pater magis spirat», quia per eandem formam spirativam uterque spirat.⁸ Haec tamen valebit: «Luna est lucida, quia sol est lucidus, ergo sol est magis lucidus», quia non quomodocumque propter solem, sed propter ipsam lucem solis luna lucet; ita quod ipsa ratio seu denominatio, in qua communicant causa et effectus, est causa, quod aliquid sit tale, ut bene Caietanus notat in expositione huius cap. 2.

Quoad vero principium, quod praemissae sunt causae aequivocae, respondetur vere esse aequivocas causas neque esse pure instrumentales, sed in suo genere principales, scilicet in ordine ad illuminandum conclusionem, licet ut motae a potentia intellectiva, respectu cuius se habent ut instrumentum, sicut coelum respectu angeli instrumentum dicitur, et tamen absolute coelum motum est causa principalis respectu inferiorum. Et similiter omnis potentia et virtus rei dicitur instrumentum eius; non tamen est proprie instrumentum, sed forma agendi, alioquin omnis habitus superveniens intellectui dicendus esset instrumentum, quod tamen proprie non dicitur, quia proprie se habet ut forma agendi ipsi agenti principali. Causa autem pure instrumentalis supponit causam principalem esse perfectam in actu, ipsam actuat et perficit, sed illi deservit et ministrat. Si vero causam ipsam perficit et actuat, ut agat, licet determinando et complendo, ad causam principalem pertinet; sed habet quamdam similitudinem instrumenti, quatenus est virtus adveniens causae principali eique subordinata et ab ea dependens. Et hoc modo praemissae se habent ad intellectum tamquam ratio et lux determinans indifferentiam eius ad illuminandam et inferendam conclusionem.

Propositio demonstrabilis duas habet conditiones: Prima, quod versatur circa materiam necessariam. Secunda, quod per aliquod medium probatur et illuminatur. Et ratione necessitatis opponitur opinioni; ratione medii opponitur propositioni per se notae, id est carenti medio. Et sic ad discernendum propositiones demonstrabiles a non demonstrabilibus ista duo oportet explicare, scilicet quomodo exigat materiam necessariam, et quae sint propositiones per se notae.

Circa primum certum est apud Aristotelem in hoc 1. libro cap. 6. et 7.¹ demonstrationem debere esse ex necessariis et per se.

Sunt tamen QUIDAM RECENTIORES, qui existimant, quod potest esse vera demonstratio etiam circa materiam contingentem, ut indicat Vazquez 1. p. disp. 4. cap. 7. et Cabero hic disp. 2. dub. 3., sed solum requirunt, quod actus sint certi et evidentes. Unde in demonstratione imperfecta, qualis est a posteriori, poterit dari scientia de contingentibus. Nam hic syllogismus: «Omne animal dum currit, calefit; Petrus currit et est animal; ergo calefit», non est probabilis neque erroneus, ergo demonstrativus.

Et hoc confirmari potest in Physica, quae est vera scientia, et tamen agit de multis contingentibus, ut quod in aestate sit calor, in hieme frigus etc., quae aliter accidere possunt. Denique confirmatur in Theologia, quae habet pro conclusionibus multa contingentia, quae deducuntur ex duabus propositionibus de fide vel altera saltem naturali, et tamen est simpliciter certa et infallibilis scientia. Et similiter ipsa fides divina ex parte materialis obiecti multa contingentia attingit, et credit, et tamen est infallibilis.

Quodsi dicatur id habere fidem ratione testimonii divini, cui formaliter innititur, non ratione obiecti materialis, hoc ipsum dicemus de scientia, quod ratione suae formalis rationis et actus erit certa et infallibilis, sed non habebit pro obiecto materiali aliquid necessarium.

SED HAEC NIHIL OBSTANT assertioni nostrae, licet ex secundo argumento moti fuerint aliqui antiqui philosophi ad negandum dari veram scientiam, inter quos fuerunt Academici, et idem senserunt Heraclitus et Cratylus. Quibus ex parte adhaesit Plato sentiens de rebus corruptibilibus non dari scientiam. Ut tamen illam non negaret omnino, posuit ideas separatas, de quibus esset scientia, ut ex D. Thoma supra retulimus q. 3. art. 2. Quod ergo scientia debeat versari circa obiectum necessarium, inde constat, quia assensus scientificus debet esse certus et firmus circa conclusiones illatas, alioquin non esset scientia, sed opinio, neque esset virtus intellectualis, utpote imperfecta et infirma, virtus autem debet esse dispositio perfecti. Non potest autem haberi certus et firmus assensus, si connexio non sit necessaria, sed contingens, siquidem assensus debet esse firmus in veritate, quae est conformitas ad esse vel non esse. Si ergo certo et firmiter dicit hoc esse vel non esse, et in re contingenter est, potest ergo in re mutari; et tunc vel mutatur assensus vel non mutatur. Si mutatur, iam non manet talis scientia, sed opposita. Si non mutatur, falsificatur, quia aliter est in re quam in assensu. Ergo repugnat, quod assensus firmus et certus scientiae versetur circa obiectum contingens.

Ad primum ergo respondetur, quod nec in scientia a priori nec a posteriori potest dari actus certus et evidens circa materiam contingentem. Et in illo syllogismo allato manifestum est, quod non est demonstrativus, sed probabilis, quia illa minor: «Petrus est animal et currit», pro illa parte „et currit” non est certa, sed contingens, et ita infert conclusionem probabilem. In Philosophia autem sunt demonstrationes de rebus, quae aliter possunt contingere, non tamen secundum connexionem contingentem, sed necessariam. V. g. quod in hieme sint pluviae, contingens est quantum ad eventum, est tamen infallibilis et necessaria connexio, quod in illo tempore sint connaturales et debitae ut in plurimum, et hoc omnino necessarium est.

Ad confirmationem respondetur Theologiam non inniti ipsis connexionibus seu veritatibus rerum secundum se, sed ut subsunt virtuali revelatione et lumini superiori. Licet autem res secundum se habeant connexionem contingentem, respectu tamen Dei et ut subsunt eius scientiae, addunt connexionem infallibilem. Theologia autem nostra subalternatur scientiae divinae et supponit sua principia ibi evidenter esse cognita, atque adeo ibi considerari secundum connexiones infallibiles et immutabiles. Unde Theologia formaliter loquendo non versatur circa connexiones contingentes, sed circa infallibiles praesupposite, id est quatenus in scientia divina praesupponit illas evidenter probatas, licet respective ad causas proximas contingenter se habeant, ut docet D. Thomas 1. p. q. 14. art. 13. et ibi latius explicari solet. Proprium autem est scientiae subalternatae habere suam evidentiam et certitudinem praesuppositam in scientia superiori subalternante, ut dicemus quaest. seq., ubi etiam agemus de subalternatione Theologiae.

Ad id, quod additur de fide, respondetur eodem modo, quod fides non habet infallibilitatem ab ipsis rebus, sed a testimonio divino, ut doceri solet 2. 2. q. 1. Ad replicam vero dicitur esse disparem rationem inter fidem et scientiam, quia scientia accipitur ab ipsis rebus et ex una veritate illuminat aliam, et ideo si veritas firma et immutabilis non sit, nec illuminatio erit firma et certa. Et ideo bene deducitur ex contingentia obiecti et connexione non necessaria formalis ratio contingens et fallibilis. At vero fides non sumit suam rationem formalem ex connexione rerum, sed ex testimonio divino, quod extrinsecum quidem est rebus ipsis, sed in se certissimum et infallibile, et ideo potest circa res contingentes non contingenter versari.

EX HIS SEQUITUR, quomodo demonstrationi competant aliae conditiones ex parte obiecti demonstrati, scilicet quod sit de universalibus et perpetuis et ex propriis principiis. Debet quidem esse de perpetuis, non positive in existendo, sed obiective fundando veritatem non dependentem a connexione mutabili. Debet etiam esse de universalibus, quia scientia est de necessariis; connexio autem necessaria solum invenitur inter praedicata essentialia et inter subiectum et passiones. Et praedicata quidem essentialia pertinent ad definitionem rei; definitio autem non datur de singularibus, ut singularia sunt, sed de ipsa essentia rei, quae est communis et pertinet ad speciem. Propria autem passio dimanat a principiis essentiae, non a principiis individuationis, et sic connexio propriarum passionum non est cum singularibus, ut singularia sunt. Denique debet demonstratio procedere ex propriis et non extraneis, quia debet procedere ex his, quae necessario et per se sunt connexa. Repugnat autem, quod aliquid sit per se connexum cum alio et sit extraneum illi, quia nihil est magis proprium quam id, a quo aliquid per se dependet et cum quo per se connexionem habet, id est intrinsecam. Quodsi in Mathematicis aliquando fiunt demonstrationes secundum extrinseca, tamen ibi supponitur proportio vel adaptatio unius ad aliud omnino intrinseca, et sic ratione habitudinis inclusae non proceditur omnino ab extraneis, licet illa habitudo non sit effectus vel causae, sed proportionis. Quae vero supernaturali lumine demonstratur, licet extrinsecum sit, tamen, quia derivatur a Deo, in quo dantur immutabiles et infallibiles connexiones cum rebus quantumcumque contingentibus, ideo tandem resolvitur illa manifestatio in aliquid intrinsecum saltem ex parte habitudinis, quam omnes creaturae dicunt ad primam causam et ordinationem eius.

Circa secundum, quod in hoc art. explicandum est, scilicet quae propositiones careant medio et dicantur per se notae, duo videntur explicatione indigere: Primum, an propositiones per se notae debeant carere omni medio a priori et intrinseco, an etiam medio extrinseco et a posteriori. Et similiter, an licet careant medio in una scientia, possint tamen probari per aliam, v. g. per Metaphysicam aut aliam scientiam superiorem. Secundum, specialiter circa propositiones, in quibus prima passio praedicatur de subiecto, an sint indemonstrabiles simpliciter.

AD PRIMAM DIFFICULTATEM respondetur ad propositionem per se notam absolute loquendo sufficere, quod careat medio intrinseco; non autem, quod etiam medio extrinseco careat, sive per effectus sive per causam extrinsecam, efficientem vel exemplarem, sive per deductionem ad impossibile. Et ratio est, quia hoc ipso, quod aliquid unitur alteri seipso immediate, habet in se principium sufficiens, ut cognitis et penetratis terminis immediate cognoscatur connexio extremorum, siquidem immediate uniuntur et connectuntur, et sic sine alio medio quam per se ipsa innotescere potest eorum coniunctio. Quidquid ex sola explicatione terminorum cognoscitur connecti cum altero, est obiectum propositionis per se notae, scilicet quae ex explicatione terminorum cognoscibilis est. Ergo nihil obstat medium extrinsecum, ut propositio sit per se nota, siquidem ex propriis et ab intrinseco, solum cognitis terminis cognoscibilis est, et ita secundum se dicetur per se nota, solum vero per accidens et quoad nos poterit dici non per se nota, si termini ipsi non communiter nobis innotescant. Et per ly terminus non intelligimus voces et conceptus, sed res significatas per illos, in quantum ex simplici explicatione earum sine probatione innotescit connexio extremorum. Et dico „simplici explicatione” propter cognitionem angelicam, quae quidem simplici intuitu penetrat tam principia quam conclusiones; sed hoc ideo est, quia ille modus simplex propter sui eminentiam est aequivalens nostro modo cognoscendi scientifico et per discursum et probativo. Ut autem propositio sit per se nota, requiritur, quod sine aliquo medio probativo et illativo, nec formaliter nec virtualiter, sed ex simplici explicatione terminorum innotescat.

Ex quo colligitur esse indemonstrabiles simpliciter omnes propositiones, quae continent aliquam definitionem vel praedicatum essentiale, etiamsi non sint prima principia, quae continent communissima praedicata. Nam hoc ipso, quod aliquid connectitur immediate cum aliquo et est de conceptu illius, solis terminis explicatis, sine alio circuitu vel medio probante, ipsa connexio extremorum cognoscibilis est de se loquendo.

Colligitur secundo non repugnare, quod propositiones per se notae possint probari per medium extrinsecum vel deductionem ad impossibile; hoc enim non opponitur immediatae et intrinsecae connexioni praedicatorum. Et hac ratione Metaphysica explicat et defendit omnia alia principia, non quidem ostensive, sed deducendo ad impossibile et ad illud supremum principium: «Quodlibet est vel non est».

Dices: Deductio ad impossibile aequivalet ostensioni veritatis, quia deductio ad impossibile ostendit falsitatem propositionis oppositae, ergo et veritatem proprii principii; quod enim adstruit falsitatem seu impossibilitatem unius, adstruit veritatem oppositi, cum non possit idem affirmari et negari.

Respondetur deductionem ad impossibile solum procedere ex suppositione, quod negetur aliqua conclusio et concedatur aliqua praemissa, et sic ex opposito conclusionis negatae infertur oppositum concessae. Hoc autem non est ostendere veritatem ipsius conclusionis determinate et in se, sed ostendere, quod si negetur veritas propositionis illatae, tenetur aliquis concedere duo contradictoria in concessione praemissarum, quomodo autem et unde habeat veritatem propositio illa, hoc non demonstrat.

Colligitur tertio, quod quando assumimus pro praemissis seu principiis aliquid, quod per aliam scientiam probatum est probatione intrinseca, sicut contingit in subalternata scientia respectu subalternantis, tunc illa non sunt principia simpliciter, sed conclusiones demonstratae per aliam scientiam, quod non est simpliciter carere medio intrinseco et a priori, sed illud ab ista scientia inferiori non attingi, sicut etiam in eadem scientia una conclusio demonstrata potest assumi ut principium ad aliam conclusionem demonstrandam. Quomodo autem scientia subalternata utatur principiis a subalternante probatis, dicemus quaest. seq. Et sic intelligitur Philosophus, quando docet aliqua principia esse indemonstrabilia simpliciter, alia vero secundum quid. Sunt enim simpliciter, quae carent medio intrinseco, sunt vero secundum quid, quae ab inferiori scientia non demonstrantur, sed a superiori; licet etiam non repugnet propositiones simpliciter indemonstrabiles probari per aliquod medium extrinsecum. Et hinc est, quod aliquando in scientiis demonstrantur a posteriori vel per causas extrinsecas earum subiecta, vel ex alia scientia, cui subalternantur. Unde ad scientiam solum pertinet praesupponere de suo subiecto, quid est, quod est carere medio intrinseco pertinente ad quidditatem, non vero medio extrinseco, quod non pertinet ad quid est.

Dices: Quid, si simul occurrat medium a posteriori demonstrans aliquam propositionem per se notam, et simul notitia eius ex terminis, quomodo se habebit intellectus?

Respondetur has duas notitias non repugnare simul in intellectu, quia sunt per diversa media, sicut si per diversas scientias aliquod obiectum cognosceretur; repugnare tamen, ut in eodem actu conveniant, quia unus actus tantum est unius speciei, et consequenter unius medii et unius specificativi. Non est autem unius specificativi innotescere aliquid ex sola explicatione terminorum et a posteriori per effectum; nam etiam notitia propter quid et quia specie distinguuntur, ut dicemus art. 4. Nec potest aliqua species continere in se differentias inferiores, nisi sit ordinis superioris, quod hic non apparet intervenire.

CIRCA SECUNDAM DIFFICULTATEM solum adverte, quod prima passio dimanans ab aliquo subiecto vel potest comparari ad ipsum subiectum realiter et secundum se, vel ad definitionem eius, media qua nobis explicatur. Si comparetur ad subiectum secundum se, caret medio reali, quia inter ipsam et subiectum non datur medium, sed non caret medio ratione distincto, scilicet definitione, quae ratione distinguitur a subiecto et mediante ipsa de illo probatur, sicut de homine, quod sit disciplinabilis, quia est animal rationale. Si tamen comparetur cum ipsa definitione, cui immediate connectitur, reddit propositionem indemonstrabilem, id est medio vacantem. Nec obstat, quod dimanat ab essentia et ita per ipsam essentiam innotescere potest. Hoc enim habet immediate, id est sine medio reali superaddito, et sic caret medio, licet habeat subiectum, a quo dimanat. Medium autem, quod est definitio, non distinguitur in re a definito, quod est non distingui medium a subiecto.

Aristoteles refutans duos errores antiquorum, quorum unus existimabat nullius rei dari scientiam, alter omnium dari scientiam, ut utrumque excluderet, posuit dari propositiones per se notas, quae non essent demonstrabiles nec scitae, essent tamen principium sciendi et illuminandi conclusiones demonstrabiles. Et quod deveniendum sit ad tales propositiones resolvendo illas per processum directum, manifeste constat, quia cum unum demonstretur per aliud et non possit dari processus in infinitum, oportet devenire ad aliquod principium, quod careat alio priori, quo demonstretur, et tamen sit ratio et principium demonstrandi alia, cum quibus habet necessariam connexionem; et tale principium vocatur per se notum, id est ex sola explicatione terminorum, et proprie non est scitum tale principium, sed est principium sciendi. Et sic contradicit primo errori ostendendo, quod aliquorum datur scientia deveniendo ad aliquid, quod non sit scitum, sed per se notum, quod plus est quam scitum. Et consequenter etiam destruitur alius error contrarius, scilicet quod omnium datur scientia, cum deveniendum sit ad aliquod principium per se notum, de quo non datur scientia, sed ab ipso oritur scientia.

Sed tamen quia respondebant antiqui prima principia esse quidem indemonstrabilia secundum processum directum per aliam priorem causam, esse tamen demonstrabilia per circulum, id est per ipsammet conclusionem, quam inferunt, ideo reicit demonstrationem circularem tamquam vitiosam.

Est autem CIRCULUS IN DEMONSTRATIONE progressus quidam a principiis ad conclusiones, et regressus ab ipsis conclusionibus ad principia. Et potest fieri talis processus dupliciter: uno modo regrediendo ab eadem conclusione ad eadem principia, eadem, inquam, materialiter, sed non formaliter, id est ut cognita per aliud formale medium quam per ipsamet principia; vel secundo potest fieri iste processus ab eadem conclusione etiam formaliter sumpta, id est ut cognita formaliter per eadem principia, ad quae fit regressus. Et primus circulus vocatur difformis, quia diverso medio proceditur a principiis ad conclusiones, et a conclusionibus ad principia; secundus vero vocatur uniformis, quia sub uno et eodem medio proceditur a principiis ad conclusiones et a conclusionibus ad principia.

DICENDUM EST ERGO, quod Aristoteles solum intendit reprobare circulum formalem et uniformem, non autem difformem et materialem, qui simpliciter non est circulus nec vitiosus.

ET PRIMUM PROBATUR, quia si admittitur circulus formalis et uniformis, demonstrabitur idem per idem et dicetur idem notius et ignotius seipso respectu eiusdem. Si enim probo hominem esse risibilem, quia est rationalis, et rursus si negatur esse rationalem, id probo, quia est risibilis, ergo in prima probatione rationale est notius risibili, et in secunda probatione risibile est notius rationali, siquidem id, per quod aliquid probamus, debet esse notius eo, quod probatur. Quare idem erit notius et ignotius formaliter et secundum idem medium respectu eiusdem, scilicet rationale respectu risibilis et risibile respectu rationalis.

QUOAD SECUNDUM VERO PROBATUR, quia circulus materialiter sumptus tunc contingit, quando regreditur a conclusione ad antecedens, cognita conclusione per aliud medium, et tunc non probatur per idem, sed per aliud, a quo notificata est illa conclusio, et in illo genere seu medio diverso, quo probatur, potest esse conclusio notior quam illud primum antecedens, a quo illata fuit. Et tunc conclusio licet materialiter sit una propositio, tamen cum sit cognita duplici medio, consequenter pendet ex duplici antecedenti. Et sic cum ex ipsa regredimur ad unum antecedens, a quo probata est ex vi alterius probationis, non ab ipsa formaliter regredimur, sed ab illo alio antecedente, quo manifestata est. Et sic formaliter et simpliciter nullus est circulus.

EX HIS AUTEM SOLVUNTUR ALIQUAE INSTANTIAE, quae in contrarium solent adduci: Nam in causis datur perfectus circulus, quia causae ad invicem sunt causae, ut dicitur 2. Phys. textu 30.¹ et 5. Metaph. cap. 2.², ergo etiam in demonstrationibus, siquidem per causas formantur.

Item Philosophus saepe utitur circulo. Nam lib. 2. Poster. cap. 12.³ docet posse demonstrari pluviam ex abundantia vaporum et rursus abundantiam vaporum ex pluvia. Et in lib. 2. de Coelo⁴ ostendit coelum habere partes anteriores et posteriores, quia motus coeli incipit ab una parte et non ab alia. Quod autem incipiat ab una parte et non ab alia, ostendit, quia habet partes anteriores et posteriores. Et similiter stellas esse immobiles per se, quia sunt sphaericae figurae, et rursus esse sphaericae figurae, quia sunt immobiles. Et in universum philosophi ex effectibus coeperunt causas cognoscere, postea ex causis eosdem effectus.

Denique in probationibus dialecticis potest admitti circulus, quia ibi probatio non fit per aliquid notius et quod sit causa alterius. Unde idem est incipere a conclusione ad praemissas vel a praemissis ad conclusionem. Idque videtur admittere Philosophus 2. Poster. cap. 7.⁵, ubi concedit unam definitionem demonstrari per aliam, a qua rursus demonstratur, quia inquit eas probationes esse dialecticas, non demonstrativas.

Ad primum respondetur causas non habere circulum formaliter, sed materialiter et in diverso genere causandi. Neque enim est circulus, ubi est diversa ratio dependentiae, et consequenter diversa ratio notificandi; aliter enim notificatur causa materialis per formalem, aliter formalis per materialem et efficientem. Et cum sint plures causae quam duae, potest notificata materialis per efficientem et sic notificata manifestare formalem; et rursus ipsa formalis ut notificata per materialem notificare efficientem et finalem; et sic e converso. De quo in 2. Phys. latius dicetur.⁶

Ad secundum dicitur illas demonstrationes non esse circulares formaliter. Pluvia enim ut cognita per experientiam manifestat vapores, qui sunt causae pluviae, et isti tamquam causa efficiens demonstrant pluviam. Ad litteram tamen Philosophus non loquitur de eisdem vaporibus et pluvia, sed respectu diversorum; pluvia enim est causa vaporum et vapores sunt causa non eiusdem, sed alterius pluviae.

Ad ea, quae adducuntur ex 2. de Coelo, respondet S. Thomas ibi lect. 7.⁷ et rursus lect. 16.⁸, quod Philosophus non utitur circulo formali, sed materiali, et ab eadem re alio modo cognita et in diverso genere causae. Sicut si probemus cor moveri per motum venae pulsatilis, hoc pertinet ad quaestionem an est. Si autem quaeratur, quae sit causa motus venae pulsatilis, quod pertinet ad quaestionem quid est, debet hoc probari per ipsum cor tamquam per causam. Sed hoc in diverso genere causae procedit et supponendo aliam notitiam, v. g. experimentalem vel aliam similem in eo, quod probatur quoad an est. Et sic Philosophus quando probat stellas esse sphaericae figurae quia non moventur seipsis, et rursus non moveri seipsis, quia sunt figurae sphaericae, ideo est, quia supponit illam primam propositionem probatam per aliud medium, ut inquit S. Thomas, et idem est in aliis propositionibus. Et similiter philosophi ab effectibus coeperunt cognoscere causas experimentaliter quoad an est, deinde vero ex causis processerunt ad effectus quoad propter quid.

Ad ultimum inconveniens respondetur, quod etiam in probabilibus non potest committi circulus formalis, quia licet non procedatur per causam intrinsecam, proceditur tamen a notiori probabiliter ad ignotius etiam probabiliter. Unde si hoc ignotum assumatur in eodem genere probationis ad ostendendum antecedens, sumetur tamquam notius illo, et sic erit notius et ignotius in eodem genere respectu eiusdem, quod eodem modo repugnat in probabilibus ac in aliis. Si vero conclusio probabilis ex alio capite videatur per se antecedens, iam non erit circulus formaliter et uniformiter, sicut de aliis probationibus dictum est. Et ad locum Philosophi ex 2. Poster. cap. 7. respondetur non probare circulum formalem in probationibus dialecticis, sed solum comparare probationem unius definitionis per aliam, modo probationis dialecticae quantum ad hoc, quod dialecticus multiplicat media, quia probabiliter procedit, non autem uno tantum medio utitur, sicut demonstrator. Et ita se habet, qui definitionem alias ex terminis notam per aliam definitionem probat, et e converso.

In quaest. praec. art. 1. diximus quaestionem an est solum respicere existentiam vel possibilitatem seu rem aliquam dari, non tamen causam vel radicem, propter quam detur. Eodem modo in assignanda differentia demonstrationis propter quid et quia procedendum est. Nam praecipue differunt in hoc, quod demonstratio quia solum intendit ostendere evidenter, quod aliquid sit verum, id est quod vere datur, non tractando, quomodo sit verum seu causam, propter quam detur, sed hanc investigat demonstratio propter quid.

Distinguit autem Philosophus has demonstrationes cap. 11. (alias 10.)¹, tum respectu diversarum scientiarum, tum respectu eiusdem; possunt enim utrobique inveniri. In diversis quidem scientiis, quia multae scientiae de aliqua re non cognoscunt causam et radicem eius, sed tantum cognoscunt evidenter, quod talis res sit, sive sint scientiae inter se disparatae, sive una subalternetur alteri, eo quod ad subalternantem spectat scire propter quid, ad subalternatam quia; quod commodius seq. quaest. explicabimus tractando, quomodo differant scientia subalternans et subalternata. In eadem autem scientia distinguit Philosophus has demonstrationes ex diverso modo procedendi, quia ut advertit D. Thomas 1. Poster. lect. 23.², oportet, quod demonstratio sit ex causis veris et immediatis. Unde contingit deficere a demonstratione propter quid, vel quia non proceditur ex causis, sed ex effectibus, vel quia non ex causis immediatis et proximis, sed remotis, quae non sunt determinata radix huius veritatis, ut si quis probaret lapidem non respirare, quia non est animal, reddit causam remotam, quia aliqua sunt animalia, quae non respirant; unde praecipue servit ad demonstrationes negativas.

Ex quo obiter colligitur aliquos minus advertenter confundere demonstrationem propter quid cum demonstratione a priori, et demonstrationem quia cum demonstratione a posteriori. Quod non ita est, quia licet omnis demonstratio propter quid sit a priori, sed non e contra, et omnis demonstratio a posteriori est quia, sed non e contra. Nam demonstratio quia solum consistit in hoc, quod ostendatur veritas, sed non radix illius propria et immediata. Quod autem detur aliqua veritas, potest aliquando ostendi per aliquid posterius, scilicet per effectum, aliquando per aliquid prius, scilicet per causam remotam, aliquando per aliquid concomitans. Unde non omnis demonstratio quia est solum a posteriori, id est ex effectu, sed aliquando per aliquid prius, scilicet per causam remotam. At vero omnis demonstratio propter quid semper est a priori, quia semper est per causam eamque proximam et immediatam.

Duo ergo restant in praesenti explicanda: Primum, an sit adaequata ista divisio; secundum, qualis sit, an generis in species vel analogi in analogata.

Circa primum dicendum est, quod haec divisio est adaequata, quae est sententia communis, licet Commentatori initio Physicorum communiter tribuatur, quod alterum demonstrationis membrum addiderit, quod vocavit demonstrationem simpliciter, videlicet quae non solum demonstrat propter quid, sed etiam demonstrat rem esse. Alii dicunt demonstrationem a signo nec esse propter quid nec quia.

NIHILMINUS ASSERTIO NOSTRA PROBATUR, quia ista divisio traditur per membra immediate opposita, quorum unum infert contradictoriam negationem ad alterum. Nam demonstratio quia est illa, quae tradit veritatem aliquam non ostendendo propriam et peculiarem eius radicem, sive id fiat per causam remotam sive per effectum sive per aliquid aliud, cum quo illa veritas habeat connexionem per se, licet ab illa non oriatur. Demonstratio autem propter quid est illa, quae ostendit veritatem aliquam secundum suam propriam causam et radicem cognitam ut talem; causa autem immediata et proxima et non immediata contradictionem important. Ergo differunt istae demonstrationes per immediatam oppositionem, et sic adaequate exhauriunt divisum. Quod non contingit in demonstratione a priori et a posteriori, quia potest fieri demonstratio per aliquid, quod non sit prius nec posterius, sed concomitans, et quod est simul cum alio, sicut correlativa sunt simul et per unum demonstratur aliud, ut si est pater, ergo datur filius, et tamen non se habent ut prius et posterius. Et similiter in Mathematicis frequenter contingunt demonstrationes fundatae in aliqua proportione vel correspondentia inter lineas vel alias figuras sine hoc, quod interveniat ibi ratio causae vel effectus. Et ad hoc etiam pertinent demonstrationes, quae deducuntur ex actibus cognitionis vel visionis, ut si dicas: «Lapis videtur a me, ergo lapis est», et tamen lapidem esse visum nec est causa nec effectus existentiae lapidis. An vero demonstratio propter quid et quia possint in alia membra dividi, ut videtur sentire Commentator loco cit., dicemus in solutione ultimi argumenti.

Sed petes, quid intelligamus nomine causae remotae et causae proximae. Respondetur, quod causa remota, ut sumitur ex Mag. Soto in 1. Poster. q. 5. et Caietano super cap. 12. 1. Poster., est illa, quae non convertitur cum suo effectu; causa enim remota non nisi remote influit in effectum, et sic excedit illum. Quando autem convertitur cum effectu formaliter loquendo et per se, dicitur causa proxima.

Quod vero non convertatur aliqua causa cum effectu formaliter et proxime, potest triplici modo considerari: Primo, quia licet cum effectu convertatur, non tamen immediate, sed aliquid inter causam et effectum debet mediare, sicut essentia considerata respectu tertiae et quartae passionis, quas causat mediante prima vel secunda. Secundo, per aliud extremum dicitur causa remota, quae non convertitur cum effectu nec illum infert aut infertur ex illo, licet quandoque talem effectum operetur; sicut si dicas, quod aliquis habet febrim, quia habet concitatum pulsum, aliquando enim sine febri datur pulsus concitatus, ut in currente; aliquando e contra febris sine concitatione pulsus, ut in moriente. Tertio denique dicitur causa remota, quae non adaequate convertitur cum effectu, est tamen causa sufficiens ad inferendum negationem effectus, non autem ad positive ponendum illum; sicut bene valet: «Non est animal, ergo non respirat», e contra tamen non valet: «Est animal, ergo respirat»; et ita ly animal dicitur causa remota respirationis. Et ad hoc pertinet illud exemplum, quod affert Philosophus hic de illo, qui interrogatus, an essent tibicines in Scythia, respondit ne quidem esse vites, quod fuit vere causa valde remota.³

Circa qualitatem huius divisionis, an sit univoca vel analoga, TOTA DIFFICULTAS reducitur ad hoc, an utraque demonstratio causet scientiam simpliciter, an sola demonstratio propter quid. Videtur enim illi soli convenire definitio supra tradita, quod scire est cognoscere causam, ob quam res est, et illius causam esse. Ergo illa demonstratio, quae non cognoscit causam, ob quam res est, simpliciter non facit scire, et sic in ratione demonstrationis scientificae analogice convenit cum demonstratione propter quid. — Ex alia vero parte univoce videntur convenire demonstratio quia et propter quid, siquidem demonstratio quia habet certitudinem et evidentiam circa suum obiectum, ergo eodem modo opponitur opinioni sicut scientia propter quid; opinio enim est incerta et inevidens. Ergo habet substantiam et essentiam scientiae, siquidem habet substantiam et essentiam evidentiae et certitudinis, quae opponitur et destruit opinionem, et sic pertinet ad scientiam.

Nihilominus dicendum est demonstrationem vel scientiam quia intrinsece et substantialiter habere rationem demonstrationis, quatenus habet certitudinem et evidentiam, et sic absolute esse univoce demonstrationem secundum modum formalem procedendi certo et evidenter, sed imperfecte participare rationem scientiae, quia non versatur circa obiectum perfecte scientificum, quod est quidditas et ea, quae ad quidditatem sequuntur, sed versatur circa ipsum an est, non attingendo radicem et causam veritatis propter quam est.

Quod ergo veram et propriam demonstrationem faciat ex parte certitudinis et evidentiae, deducitur ex D. Thoma 1. p. q. 2. art. 2., ubi probat dari demonstrationem de hoc, quod Deus sit, licet procedamus per effectus, qui sunt notiores quoad nos. Et ratio est clara. Nam demonstratio quia innititur connexioni necessariae inter effectum et causam vel inter causam remotam et effectum, sicut per necessariam connexionem probatur omne, quod fit, ab alio fieri et non dari processum in infinitum. Et similiter in demonstrationibus negativis ex negatione causae remotae bene infertur negatio effectus, licet non ex sola positione posito; sicut bene valet: «Non est animal, ergo non respirat», sed non positive: «Est animal, ergo respirat». Est ergo demonstratio quia certa et evidens.

Quod vero ex parte obiecti, quod attingit, non sit scientia perfecta, probatur, quia non attingit quod quid, sed an est. Sed quaestio an est praesupponitur ad scientiam, unde nulla scientia potest ministrare principia ad probandum an est de suo subiecto, sed debet ea praesupponere aliunde. Ergo in demonstratione quia necessario proceditur ex extraneis ab obiecto, licet non extraneis a connexione cum conclusione demonstrata; et tamen scientia, quae proprie et perfecte est scientia, non procedit ex extraneis, ut probat Philosophus 1. Poster. cap. 7.⁴ Igitur demonstratio quia solum versatur circa praeambula ad scientiam; non circa proprium obiectum scientiae, quod est quid. Et hinc est, quod scientia quia potest pertinere et reduci ad eandem scientiam propter quid, et quamvis procedat ex principiis extraneis et quantum ad hoc videatur esse diversae speciei, sed tamen est diversae speciei imperfecte, et sicut embryo quidam scientiae deserviens scientiae principali ministerialiter. Versatur enim circa praeambula et praesupposita ad scientiam, scilicet circa quaestionem an est, quod melius explicabitur solutione ad ultimum. Quomodo autem conveniat scientiae subalternatae scire quia, et subalternanti scientiae propter quid, seq. quaest. explicabitur. Et ex hoc manent solutae rationes dubitandi a principio huius dubioli.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Contra primam conclusionem arguitur, quia ex una parte videntur dari plures demonstrationes quam propter quid et quia, et ex alia parte pauciores. Videntur quidem dari plures. Nam imprimis potest dari illa, quam Commentator 1. Phys. vocat demonstrationem simpliciter, scilicet quae demonstrat rem esse et propter quid sit, quae simul est demonstratio propter quid et quia. Item demonstratio per signum neque demonstrat per causam neque per effectum ipsi rei adaequatum, ergo est alia tertia demonstratio. Item demonstratio deducens ad impossibile et similiter demonstratio negativa, in qua sumitur pro medio aliqua negatio, neque procedunt per causam neque per effectum, cum negatio et impossibile neque sint causa neque effectus rei demonstratae. Denique demonstratio, in qua ex aliquo praedicato superiori colligitur aliquid convenire inferiori, non est quia nec propter quid, ut in hoc syllogismo: «Omne animal est substantia, omnis homo est animal, ergo omnis homo est substantia», ubi ly animal neque est causa neque effectus respectu substantiae.

Ad primum exemplum respondet Caietanus 1. Poster. cap. 13., quod illa demonstratio Commentatoris non est media inter demonstrationem quia et propter quid, sed subdividit demonstrationem propter quid, quasi dicatur: Alia est demonstratio propter quid tantum, alia, quae demonstrat propter quid et simul, quod res sit. Verius tamen videtur demonstrationem propter quid semper includere demonstrationem quia virtualiter et eminenter. Qui enim demonstrat causam veritatis, a fortiori demonstrat, quod detur talis veritas, e contra vero non; qui enim demonstrat veritatem dari, non continuo demonstrat causam, propter quam datur.

Ad secundum exemplum dicitur, quod demonstratio per signum de se solum probat rem esse, non autem ostendit causam et radicem eius, sive signum sit effectus sive causa remota vel aliquid concomitans; et ita pertinet ad demonstrationem quia.

Ad tertium respondetur, quod imprimis demonstratio, de qua Philosophus hic agit, potest dici, quod solum est demonstratio ostensiva; sed tamen adhuc illa, quae est ad impossibile, reducitur ad demonstrationem propter quid vel quia. Nam si deducat ad impossibile per causas talis impossibilitatis, est propter quid; quae vero deducit ad impossibile ex effectibus, est demonstratio quia. Ut si dicas: «Si equus discurrit, sequitur, quod sit rationalis», proceditur per effectus. Si autem dicas: «Si lapis est vivens, sequitur, quod se moveat», est propter quid. De demonstratione vero negativa dicimus, quod etiam una negativa potest esse causa negationis suo modo, sicut bene valet: «Non est animal, ergo non est rationale». Et sic, quando affertur propria et immediata causa negandi, est demonstratio propter quid.

Ad quartum dicitur, quod illa demonstratio est demonstratio quia; solum enim probat dari talem veritatem, non afferendo causam eius proximam et adaequatam, sed identicam et remotam; non enim propria et unica causa, quod aliquid sit substantia, est animal. Ceterum quando proceditur ab universali ad singulare, ut si dicatur: «Omnis homo est risibilis, ergo Petrus», vel illa non est demonstratio propria, sed explicatio partium contentarum in universali, vel si est demonstratio, est propter quid; tradit enim causam, propter quam Petrus est risibilis.

Secundo arguitur: Nam demonstratio quia, quantumcumque certo et evidenter procedat, non tamen quietat intellectum, sed adhuc relinquit suspensum, quousque causam et radicem veritatis sciat. Proprium autem scientiae est quietare intellectum, et ita D. Thomas 1. Poster. lect. 18.⁵ dicit, quod scire ex propriis principiis solum est vere scire. Et lect. 23.⁶ inquit demonstrationem propter quid esse demonstrationem simpliciter. Ergo demonstratio quia non est simpliciter et univoce demonstratio.

Confirmatur, quia demonstratio quia non constat ex praemissis necessariis simpliciter, ergo non est simpliciter demonstratio.

Antecedens probatur: Praemissae vel sunt causa remota vel effectus. Causa remota non habet necessariam connexionem cum effectu, sicut esse animal ad esse respirativum; effectus etiam vel supponuntur cogniti per causam vel per experientiam. Si per causam, illa demonstratio erit propter quid; si per experientiam, eius cognitio est fallibilis et consequenter non fundat necessariam demonstrationem.

RESPONDETUR scientiam quia esse imperfectam scientiam et non simpliciter, ex parte obiecti, quia in illo non attingit quid, sed an est. In eo vero, quod attingit, perfecte quietat intellectum, scilicet quoad an est, licet relinquat intellectum non convictum neque quietum quoad quid est, quia hoc ad se non pertinet; et pro tanto est imperfecta illa demonstratio, quia hanc rationem quidditatis non attingit. Nec amplius Divus Thomas vult in illis locis, in quibus soli demonstrationi propter quid attribuit rationem demonstrationis simpliciter, id est, si consideretur ex parte obiecti perfecte scientifici, quod est quidditas; hanc enim simpliciter non attingit. Si autem consideretur modus scientifice attingendi, id est certo et evidenter, sic etiam demonstratio quia simpliciter est demonstratio.

Ad confirmationem respondetur quod causa remota praecipue deservit ad demonstrationem negativam, quando non est causa convertibilis cum effectu, sicut bene valet: «Non est animal, ergo non respirat», non tamen positive: «Est animal, ergo respirat». Si tamen causa remota sit convertibilis cum effectu, ut cum ex aliqua essentia infertur propria passio mediata, tunc etiam positive bene valet a causa mediata seu remota. Nec dici potest, quod in demonstratione negativa negatio causae remotae facit demonstrationem propter quid, sicut demonstratur, quod lapis non respirat, quia non est animal. Hoc, inquam, dici non potest, quia licet illa negatio sufficienter convincat negationem respirationis, quia tamen non negat propriam et immediatam causam respirandi, non traditur per propriam et immediatam causam negationis; propria enim ratio negationis per oppositionem formam immediatam cognoscitur.

Et ad id, quod additur de effectibus, respondetur tunc esse per se notos, quando cognoscuntur per experientiam certam et indubitatam vel saltem inductive manifestatam, quia omnis scientia ortum habet ab inductione, ut cum ostendimus ex effectibus dari primam causam, effectus aliquos dari indubitatum est.

Ultimo arguitur: Nam demonstratio quia et propter quid procedunt ex diversis principiis et sub diverso lumine, una ex effectibus, alia ex causis. Ergo debent generare habitus specie diversos, quia ex diversitate principiorum et luminis sumitur diversus habitus scientificus; non ergo demonstratio quia reducitur ad scientiam propter quid, quia non reducitur ad eius principia.

RESPONDETUR, quod si demonstratio quia et propter quid procedunt in diversis scientiis, sive subalternatim positis sive disparate se habentibus, constat tunc etiam ad diversos habitus pertinere. Si autem in eadem scientia procedat utraque demonstratio, quatenus demonstratio quia in eodem obiecto tangit rationem an est, et demonstratio propter quid rationem quid est, sicut e contra, in Theologia probatur Deum esse per demonstrationem quia, tunc dicunt aliqui, quod licet demonstratio quia et propter quid procedant ex diversis principiis et sic sint diversae speciei, generant tamen eundem assensum specie et consequenter eundem habitum; sicut calor productus ab igne et a sole est eiusdem speciei. Ita Mag. Soto 1. Poster. q. 5. Alii dicunt, quod illi assensus sunt specie distincti, ut Mag. Cabero.

Sed mihi videtur explicatius hoc resolvi ex sententia Caietani 1. p. q. 2. art. 3., ubi dicit, quod cum nulla scientia ex propriis probet suum subiectum esse, sed ex extraneis sibi appropriatis, quando illa extranea nobis notiora sunt, inde est, quod Theologia probat Deum esse, non ex propriis simpliciter, sed ex propriis ministerialiter, scilicet ex notis lumine naturali, quae Theologiae ministrant. Unde dicimus, quod licet demonstratio quia, quando fit in eadem scientia, in qua proceditur propter quid, procedat ex principiis extrinsecis et consequenter distinctis a propter quid, tamen quia appropriantur obiecto talis scientiae et disponunt ad illud, eo quod versantur circa an est et praeparant ad intelligendam quidditatem et demonstrandum passiones de ipsa, ideo dicitur reduci demonstratio quia ad demonstrationem propter quid, quia etsi procedat ex diversis principiis, appropriantur tamen ad obiectum propter quid, disponendo et praeparando ad ipsum per demonstrationem rei quoad an est. Et licet sint assensus specie diversi, si secundum se et seorsum considerentur istae demonstrationes et quasi entitative, ut tamen coordinantur et una appropriate se habet ad aliam praeparando ad illam, reductive pertinet ad eandem speciem scientiae propter quid non absolute, sed appropriate et reductive seu dispositive, sicut dispositiones ad formam substantialem, licet entitative sint distincti generis.