Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

SUPPONIMUS differentiam inter accidens praedicamentale et accidens praedicabile, quae consistit in hoc, quod accidens praedicamentale contraponitur substantiae, quae est primum praedicamentum, et sic solum stat pro accidente inhaerenti; accidens autem praedicabile contraponitur praedicato essentiali, et sic quidquid non convenit essentialiter vel necessario, dicitur accidens praedicabile, sive sit aliquid reale sive rationis sive inhaerens sive subsistens.

Igitur in praesenti Porphyrius tres definitiones tradidit de accidenti.

Prima est: Accidens est, «quod adest et abest sine subiecti corruptione».

Secunda: Accidens est, «quod eidem inesse et non inesse potest».

Tertia: Accidens est, «quod neque est genus neque species neque differentia neque proprium, semper autem inest in subiecto».

Circa quae DUO SUNT EXPLICANDA in praes. art.: Primum, utrum definiatur hic accidens primo intentionaliter vel pro secunda intentione huius quinti praedicabilis. Secundum est, quomodo intelligendae sint illae particulae definitionis: «quod adest et abest sine subiecti corruptione».

Circa primum existimant aliqui, ut Martinez hic super cap. de Accidente, definiri secundam intentionem, quia definitur aliquid, quod convenit accidenti per intellectum, non in re; licet enim adesse uni et abesse ab alio realiter conveniat accidenti, tamen adesse et abesse ab eodem subiecto non convenit in re, sed per rationem, praesertim accidenti inseparabili. Et alii ex eo probant, quia si definiretur hic accidens pro prima intentione, non conveniret omni praedicato, quod potest adesse et abesse. Non enim conveniret entibus rationis, quae non sunt primae intentiones, sed secundae, et tamen multa ex illis praedicantur praedicatione quinti praedicabilis, ut cum dico: «Animal est genus».

NIHILOMINUS RESPONDETUR definitionem traditam convenire substrato seu primae intentioni huius quinti praedicabilis; posse tamen aliquid addendo accommodari secundae intentioni. Et intelligimus pro substrato huius quinti praedicabilis non solum primam intentionem realem, sed quodcumque praedicatum accidentale, etiamsi sit ens rationis.

Est manifesta RATIO, quia id, quod explicant istae definitiones, invenitur etiam in accidente singulari et individualiter accepto. Sed quidquid invenitur in singularibus et ad illa descendit, non pertinet solum ad secundam intentionem praedicabilitatis et universalitatis, quia haec non descendit ad singularia. Ergo hic prima intentio accidentalis definitur.

Maior probatur, quia adesse et abesse in subiecto etiam convenit accidenti singulari, ut patet tum in accidente separabili, quod aliquando adest, aliquando abest in singulari sine subiecti corruptione, tum in accidente inseparabili, quod etiam individualiter acceptum non dependet ab eo subiectum seu natura, cui inest, licet conservatio individualis aliquando dependeat. Ergo id, quod explicant istae definitiones, convenit etiam accidentibus singularibus.

Si quis autem velit secundae intentioni accidentis accommodare definitionem accidentis, oportet subintelligere particulam „de multis” dicendo, quod accidens est, «quod praedicatur de multis ut praedicatum, quod adest et abest praeter subiecti corruptionem».

Unde patet SOLUTIO FUNDAMENTI CONTRARII. Dicimus enim ad primum, quod adesse et abesse uni et eidem subiecto, accidenti convenit in re, tam in ipso accidente separabili quam inseparabili, eo quod contingenter et non necessario connectitur subiecto. Nihil autem aliud illa verba significant quam contingentiam convenientiae.

Ad secundum dicitur, quod etiam in entibus rationis potest inveniri prima intentio, sicut sunt multae negationes et privationes et denominationes extrinsecae. Potest etiam una secunda intentio materialiter substerni et denominari accidentaliter ab alia secunda intentione, et sic induit quasi modum primae intentionis respectu eius, cui substernitur.

INSTABIS: Adesse et abesse in dicta definitione sumitur secundo intentionaliter pro eo, quod est affirmari vel negari sine subiecti corruptione. Ergo traditur per id, quod est secundae intentionis, scilicet affirmationem et negationem.

Respondetur imprimis hoc non convincere, quod haec definitio tradatur per secundam intentionem universalitatis huius quinti praedicabilis, sed per secundam intentionem affirmandi et negandi, quod pertinet ad secundam operationem intellectus. Deinde dicitur, quod affirmari et negari potest utroque modo sumi, et fundamentaliter, quod est primae intentionis et invenitur in omni accidente, etiam singulari; et formaliter pro secunda intentione affirmandi et negandi, prout statim explicabimus.

Circa secundum punctum controversia est inter auctores, quomodo debeat intelligi illa particula: „adest et abest etc.”, an intelligatur de reali praesentia et absentia, an vero de affirmatione et negatione. Nam quod non possit intelligi de reali praesentia et absentia, illud videtur convincere, quia accidens inseparabile non potest realiter adesse et abesse, alioquin esset separabile. Si vero dicatur intelligi secundo intentionaliter pro affirmari et negari, sequeretur omne accidens esse separabile, quia nullum est, quod per intellectum non possit separari, etiam ipsum proprium, sine quo subiectum potest optime intelligi.

Nec per hoc evaditur, sed supponitur realis praesentia et absentia, quia affirmatio et negatio vel est vera vel falsa. Si falsa, ergo falsum est, quod accidens adsit et absit sine subiecti corruptione. Si vera, ergo ita est a parte rei, quod adest et abest in re, ergo datur praesentia et absentia accidentis realis. Si dicatur non intelligi adesse et abesse de affirmatione et negatione per modum compositionis, sed per modum simplicis praecisionis intelligentiis unum sine alio: Contra est, tum quia hoc expresse adversatur D. Thomae, quaest. de Spirit. creat. art. ult. ad 7.¹ et opusc. 48. cap. de Accidente². Tum quia hoc modo etiam proprium adesse et abesse potest a subiecto, scilicet per simplicem cognitionem praescindendo sive intelligendo unum sine alio.

Propter hoc aliqui singularem viam secuti sunt dicentes, quod in hac definitione debet intelligi idem et unum accidens posse adesse et abesse respectu diversorum subiectorum, intra adaequatam sphaeram eorum, quibus convenire potest, et sic convenit omni accidenti quantumcumque inseparabili; v. g. albedo habet multa corpora pro subiecto adaequato, scilicet nivem, lapidem, hominem etc., extra totam adaequationem non potest abesse, intra illam tamen adaequationem alicui determinato abest, alicui vero adest. Ita Martinez sup. cap. de Accidente.

Ceterum hic modus sentiendi verus non est: Tum quia Porphyrius loquitur de accidente separabili et inseparabili tamquam de diversis; in hac autem sententia omne accidens est inseparabile ab adaequatione omnium subiectorum suorum, est vero separabile ab inadaequatis subiectis. Tum etiam, quia tunc sensus definitionis erit, quod accidens partim adest et partim abest sine subiecti corruptione. Sed respectu cuius subiecti? Si respectu totalis et adaequati, ab hoc numquam potest abesse; si respectu partialis, aliquando datur subiectum aliquod determinatum, a quo non potest abesse, sicut albedo respectu nivis. Quare hoc non evitat, sed auget difficultates. Denique quia dari potest aliquod accidens separabile a tota adaequatione sui subiecti; ergo saltem respectu illius patitur easdem difficultates, quomodo intelligenda est definitio, quod adest et abest sine subiecti corruptione. Antecedens constat; nam esse grammaticum est accidens et potest separari ab omni homine, ut patet si tantum sint duo homines in mundo non grammatici; et similiter dormire est accidens, quod potest separari in tali casu, si uterque homo vigilet.

QUAPROPTER DICENDUM EST: Per illa verba „adest et abest sine subiecti corruptione” nihil aliud significari quam contingentiam accidentis, quod praedicatur, et indemnitatem subiecti in sua quidditate ex convenientia vel disconvenientia talis accidentis.

Quod videntur communiter sentire, qui definitionem quinti praedicabilis sic explicant, quod «est illud, quod dicitur de pluribus in quale contingenter». Unde neque consistit in hoc, quod est adesse vel abesse per realem praesentiam, vel affirmari et negari per praedicationem intellectus praecise, sed in tali fundamento negationis vel affirmationis, quod sine dissolutione quidditatis et naturae subiecti possit aliquod accidens convenire vel disconvenire subiecto.

Quae resolutio et explicatio sumenda est ex D. Thoma q. 2. de Anima art. 12. ad 7.³, ubi totam difficultatem sic resolvit: «Tria», inquit, «sunt genera accidentium: quaedam causantur ex principiis speciei et dicuntur propria, sicut risibile homini; quaedam causantur ex principiis individui, et hoc dicitur, vel quia habent causam permanentem in subiecto, et haec sunt accidentia inseparabilia, sicut masculinum et femininum et alia similia; quaedam vero habent causam non permanentem in subiecto et haec sunt accidentia separabilia, ut sedere et ambulare. Est autem commune omni accidenti, quod non sit de essentia rei, et ita non cadit in definitionem rei, unde intelligimus quidquid absque hoc, quod intelligamus aliquod accidentium eius. Sed species non potest intelligi sine accidentibus, quae consequuntur principium speciei, potest tamen intelligi sine accidentibus individui etiam inseparabilibus; sine separabilibus vero esse potest non solum species, sed etiam individuum». Ita S. Doctor.

Ex cuius doctrina colligimus, quod illa particula „adest et abest sine subiecti corruptione” idem est ac dicere: Convenit subiecto sine dissolutione quidditatis et naturae eius in praedicatis essentialibus. Quod vero accidens sit separabile vel inseparabile, non respectu speciei et naturae subiecti, sed respectu individuorum sumitur, in quibus aliquando habet causam permanentem, aliquando transeuntem. Et ita potest accidens convenire vel abesse a subiecto cum corruptione individui, non tamen cum corruptione speciei, sed cum indemnitate illius. In quo distinguitur a proprio, quod si abest, id est si non convenit neque connectitur cum specie, dissolvitur species. Et ex hoc constat, quod individuum dependere potest in sui conservatione et existentia, imo in ipsa individuatione ab accidentibus; species autem et quidditas a nullo accidente dependet. Et ita quaecumque affirmatio vel negatio, convenientia vel disconvenientia accidentis ad subiectum semper est sine corruptione, sed cum indemnitate quidditatis.

Et bene nota, quod illud adesse et abesse non sumitur hic pro eo, quod est inhaerere vel non inhaerere, id enim soli accidenti praedicamentali convenit, sed sumitur pro eo, quod est convenire vel disconvenire accidentaliter. Neque negamus, quod ly „adesse et abesse” significet affirmari vel negari, sed non solum hoc, sed etiam fundamentum illius, quod est convenire vel non convenire naturae specificae sine hoc, quod dissolvat essentialem praedicatorum eius connexionem. Ex quo sequitur, quod possit affirmari vel negari cum indemnitate quidditatis in subiecto, et in hoc consistit contingentia accidentis in conveniendo vel disconveniendo subiecto.

AD FUNDAMENTA OPPOSITA: Dicitur ad primum, quod accidens inseparabile non potest adesse et abesse secundum realem absentiam et praesentiam respectu individui, in ordine ad quod sumitur ista distinctio separabilis et inseparabilis. Respectu tamen speciei sive quidditatis in ipso subiecto potest adesse et abesse, id est convenire vel disconvenire sine destructione subiecti in sua quidditate, licet in sua existentia destruatur.

Ad secundum dicitur, quod omne accidens separari potest ab ipsa specie seu quidditate, transeat; ab ipso individuo et existentia eius, quae sequitur individuationem, nego, quia potest habere causam permanentem in illo; separabile autem et inseparabile dicitur in accidentibus respectu subiecti ex parte individuationis, adesse autem et abesse sine subiecti corruptione respectu quidditatis. Et sic potest intelligi de adesse et abesse realiter, et affirmari et negari vere sine corruptione subiecti ex parte quidditatis, licet non sine corruptione ex parte individuationis vel existentiae, quae individuationem sequitur. Vel secundo adesse et abesse sumitur conditionate, id est sive adsit sive absit accidens, sine subiecti corruptione ex parte quidditatis id fiet.

Quodsi instes: Quia separatio vel convenientia respectu speciei, ut distinguitur ab individuo, est secunda intentio rationis, quia species non distinguitur ab individuo nisi per rationem; ergo definitio haec intelligitur secundo intentionaliter.

Respondetur, quod nomine speciei non intelligimus ipsum statum abstractionis ab individuis, sed naturam ipsam specificam, quae etiam in individuis reperitur, unde potius utimur nomine quidditatis dicendo, quod accidens adest et abest sine corruptione quidditatis etiam individualiter sumptae in subiecto.

ADHUC TAMEN INQUIRES, quomodo per hoc distinguatur accidens a proprio, siquidem etiam proprium potest intelligi et separari ab essentia sine corruptione ipsius quidditatis, cum sit extra definitionem illius.

Respondetur ex D. Thoma quaest. de Spirit. creat. cit. art. ult. ad 7.⁴, ubi inquit, «quod duplex est operatio intellectus, alia qua intelligit quod quid est, et tali operatione potest intelligi essentia rei et sine proprio et sine accidente, cum neutrum eorum ingrediatur essentiam. Alia est operatio intellectus dividentis et componentis, et sic potest intelligi substantia sine accidentali praedicato, etiamsi secundum rem sit inseparabile, sicut potest intelligi corvus albus; non enim est ibi repugnantia intellectuum, cum oppositum praedicati non dependeat ex principiis speciei, quae significatur nomine in subiecto posito. Hac vero operatione intellectus non potest intelligi substantia sine proprio; non enim potest intelligi, quod homo non sit risibilis, aut triangulus non habeat tres angulos aequales duobus rectis; hic enim est repugnantia intellectuum, quia oppositum praedicati dependet ex natura subiecti». Ita D. Thomas. Ex quo colligitur non solum solutio argumenti, sed etiam, quod licet propositio, in qua accidens inseparabile negatur de subiecto et in qua negatur proprium, utraque sit falsa, quia in re non ita est, tamen falsitas unius plus destruit quam alterius. Ex eo enim, quod negetur convenire accidens inseparabile, non destruitur quidditas; si autem negetur convenire propria passio et radicari in natura, destruitur essentia. Quod tamen non tollit, quin de facto possit Deus propriam passionem separare a subiecto, non quantum ad convenientiam, sed quantum ad existentiam.

DICES: Mors est praedicatum accidentale respectu animalis, et tamen non solum corrumpit individuum, sed etiam naturam, quia conceptus naturae animalis non compatitur cum conceptu mortis. Ergo datur aliquod accidens, quod destruit subiectum etiam quantum ad quidditatem. Et omitto hoc praedicatum „existens”, quod dicitur quidem contingenter de ente creato et tamen non abest sine corruptione eius. Ceterum absentia existentiae non inducit quidditatis corruptionem, sicut coniunctio mortis, quando praedicatur.

Respondetur, quod illud praedicatum „mors” vel potest sumi pro morte in fieri, ut quando homo agit animam, dicitur mori. Si sumatur hoc secundo modo, est praedicatum accidentale respectu hominis et verificatur pro eo tempore, quo propinquat morti, nec tollit essentiam hominis, sed eam supponit, disponit autem ad corruptionem. Si primo modo sumatur, sic non est praedicatum quinti praedicabilis: «Homo est mortuus», quia respectu hominis est praedicatum repugnans, respectu cadaveris est praedicatum essentiale. Et sic ly homo alienatur in illa propositione ab illo praedicato „mortuus” et stat pro homine non vivo, qui aequivoce est homo; sic est propositio essentialis. Si autem non alienetur, sed maneat in suo significato proprio ly homo, sic praedicatum non verificatur de subiecto, sed ei repugnat, et ita non pertinet ad quintum praedicabile. Si autem sumatur per amplificationem, ut sit sensus: «Homo est mortuus», id est: «Qui fuit homo, est mortuus», sic etiam propositio est essentialis, quia id, quod fuit homo, nunc est cadaver, et sic essentialiter illi convenit tale praedicatum. Aliqui etiam dicunt verificari hanc propositionem per synecdochen, id est ratione partis, quia corpus, quod est mortuum, est idem, quod fuit in homine, ratione materiae.

ULTIMO INQUIRES, an omne accidens sit propria passio respectu alicuius subiecti, ad quod persequatur. Aliqui affirmative respondent. Sed verius est non omnia accidentia esse proprias passiones nec sequi ex principiis formalibus naturae, sed quaedam sequi ex materialia et individuantia. Quae est expressa sententia D. Thomae 7. cap. de Ente et Essentia⁵ et in 1. dist. 17. q. 1. art. 2. ad 2.⁶ et 1. Poster. lect. 14.⁷ Et constat manifeste in aliquibus accidentibus, quae non immediate sequuntur ad substantiam, sed ad aliqua alia accidentia, ut actus immanentes, species representantes, habitus supernaturales, et in corporibus pulchritudo, sanitas, aegritudo et similia, quae sunt accidentia contingenter convenientia et non necessario neque ex principiis naturae. Et talia accidentia prius conveniunt individuis quam speciei. E contrario autem propriae passiones prius conveniunt speciei quam individuis, licet quantum ad inhaerentiam prius sustententur ab individuis, quae sunt prima substantia.

ET SI DICAS, quod omne, quod convenit per accidens, reduci debet ad id, quod convenit per se: respondetur, quod reducitur ad id, quod est per se, non quantum ad connexionem necessariam cum aliquo subiecto, a quo dimanat, sed quantum ad causalitatem efficientem vel finalem, quia non per accidens causantur ab aliqua causa, sed per se. Non enim est necesse, quod omne, quod convenit per accidens, reducatur ad omnem modum per se, sed sufficit, quod ad aliquem, sicut est ad causalitatem per se, licet non ad connexionem per se cum subiecto.