Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

D. Thomas 1. p. q. 30. art. 4. agens de individuo in communi seu de individuo vago inquit, quod individuum vagum, ut aliquis homo, significat naturam communem cum determinato modo essendi, qui competit singularibus, scilicet ut sit per se subsistens distinctum ab aliis. De hoc autem individuo TRIA POSSUNT CONTROVERTI: Primo, an individuum sic conceptum importet aliquam rationem communem individuis, quae sit realis vel rationis. Secundo, an ista ratio communis sit univoca vel analoga. Tertio, ad quam praedicationem pertineat ex quinque praedicabilibus.

Circa primum aliqui existimant individua solum habere communitatem negationis vel intentionis, quia omnia individua in aliqua negatione vel intentione conveniunt. In negatione quidem, quia omnia individua non sunt universalia neque habent proprietates communes. In intentione autem, quia omnia individua contrahunt speciem et constituunt individuum, quod habet relationem subicibilitatis ad superiora. Negant autem hi auctores convenire individua in aliquo reali, quod sit illis commune, eo quod differentiae individuales sunt primo diversae, unde in nullo conveniunt; ut Petrus et Paulus non habent infra speciem hominis aliquid, in quo conveniant. Ita Martinez sup. cap. de Specie q. 3.

Auctores isti ex diametro pugnant cum sententia D. Thomae, qui in 1. p. loco cit. referens aliquorum sententiam, qui dicebant hoc nomen persona solum habere communitatem negationis vel intentionis, utrumque horum excludit, quia hoc nomen persona neque est nomen negationis neque intentionis, sed nomen rei. «Et ideo», inquit, «dicendum est, quod etiam in rebus humanis hoc nomen persona est commune communitate rationis, non sicut genus aut species, sed sicut individuum vagum». Ergo sentit D. Thomas idem iudicium dari de communitate personae et individui; sed persona dicit aliquid commune per modum rei, ergo et individuum. Idem docet q. 9. de Potentia art. 2. ad 1.¹ et q. 8. de Potentia art. 3. ad 11.² et in 1. dist. 25. q. 1. art. 3., ubi videri potest praesertim ad 4.³

ET RATIO EST, quia individuatio est modus, quo natura ipsa redditur singularis et individua. Hic autem modus potest significari in communi, sicut etiam ipsa subsistentia et personalitas, licet non inveniatur nisi in singularibus determinate et signate. Ergo non repugnat dari conceptum communem ipsius individui non solum ex parte naturae, sed etiam ex parte individuationis.

Minor probatur: Nam audito hoc nomine individuum vel persona, aliquid tali nomine significatum concipio, non naturam, ut de se constat, quia individuum non significat naturam in universali, sed significat individuationem naturae, et non significat ipsam in particulari determinatam et signatam. Non est enim idem dicere individuum ut sic, et dicere Petrum vel Paulum determinate; nam ratio individuationis convenit multis, esse autem Petrum vel Paulum solum uni.

Et confirmatur, quia quando dico: «Aliquis homo», ly homo non redditur singularis, sed est terminus communis; alioquin idem esset dicere «aliquis homo» et «hic homo», nec posset ly «aliquis homo» deservire ad constituendam contradictionem cum ly «nullus homo», si utraque non esset de termino communi. Sed ly «aliquis homo» est individuum vagum et non significat tantum naturam, sed naturam cum modo individuationis. Ergo modus individuationis concipitur in communi; si enim significaretur in singulari, ly homo singularizaretur, sicut quando dicimus: Hic homo.

DICES concipi quidem modum individuationis in communi, sed non tamquam aliquid reale, sed rationis, scilicet vel negationem aliquam, v. g. incommunicabilitatem in persona, vel negationem collectionis omnium proprietatum unius individui in alio, vel aliquam secundam intentionem praedicabilitatis vel subicibilitatis.

Sed contra hoc urget D. Thomas: Quia persona non est nomen negationis vel intentionis, sed nomen rei; et idem dicere possumus de singularitate et particularitate. Et in q. 9. de Potentia art. 2. ad 2. et 5.⁴ expresse distinguit S. Thomas rationem intentionis in persona a ratione modi essendi individualiter, qui aliquando nomine intentionis designatur. Et constat, quod ipse modus singularitatis invenitur in re et est aliquid positivum; habet enim positivum effectum, qui est reddere naturam perfecte unam indivisam in se et divisam ab aliis. Et similiter reddit naturam capacem effectus positivi, scilicet existentiae et accidentium, quae illi inhaerent in quantum singularis est; et exercitium omnium actionum realium vel passionum convenit soli singulari. Unitas autem numerica non est pura negatio, sed aliquid positivum includit, alioquin multitudo, quae ex unitatibus numericis componitur, non esset aliquid positivum. Quod vero personalitas seu subsistentia sint aliquid positivum et non pura negatio, in quaest. de Substantia⁵ et in q. 7. Phys.⁶ probandum est.

Circa secundam difficultatem, an scilicet individuum in communi sit univocum vel analogum. Videtur, quod cum ipsae differentiae individuales sint primo diversae, nihil illis univocum dari possit in ratione differentiae individualis. Neque enim in differentiis simplicibus potest considerari aliquid commune ut contrahibile per differentias, ut optime S. Thomas deduxit 1. p. q. 3. art. 8. ad 3. et q. 90. art. 1. ad 3. Et sic responderi posset non improbabiliter, quod conceptus individui sit analogus ad omnes differentias individuales, et quod contrahitur et abstrahitur eo modo, quo analoga a suis analogatis, scilicet non per resolutionem duorum conceptuum, quorum unus abstrahat ab alio, sed per eundem magis vel minus explicitum, atque adeo per transcendentiam in ipsis differentiis determinatis. Quod insinuare videtur D. Thomas 1. p. q. 30. art. 4., dum inquit, «quod individuum vagum significat naturam communem cum determinato modo essendi, qui competit singularibus, ut scilicet sit per se subsistens distinctum ab aliis. Sed in nomine singularis designati significatur determinatum distinguens». Igitur secundum D. Thomam individuum in communi et individuum determinatum solum differunt penes determinatum distinguens et non determinatum.

Nihilominus in hac parte tria mihi dicenda videntur:

PRIMUM EST, quod si abstrahamus conceptum individuationis ab ipsis differentiis individualibus, talis conceptus incompletus differentiae individualis in communi ad omnes differentias individuales non est univocus, sed analogus. Ratio est, quia est sicut transcendens et imbibitus in ipsis differentiis; neque enim per alias differentias contrahitur, alioquin esset processus in infinitum. Et cum illae differentiae individuales sint primo diversae, non sunt resolubiles in duos conceptus, quorum unus abstrahat ab alio et includatur in ipso. Ergo est ratio analoga, siquidem includitur in differentiis.

SECUNDUM EST, quod si in unoquoque genere et praedicamento abstrahamus in communi, non differenciam ipsam individuationis, quae est aliquid incompletum, sed ipsum individuum constitutum ex differentia et natura per modum totius et entis completi, sic non est proprie universale et univocum, sed reductive et secundum quid, simpliciter autem analogum. Et ratio est, quia ille conceptus individui conflatur ex natura et modo individuationis in communi accepto, qui modus non est univocus, sed analogus respectu huius et illius differentiae individualis. Ergo licet ex parte conceptus naturae in potentia contineat differentias individuales et univocationem fundare possit ad illas, tamen ex parte conceptus individuationis non se habet univoce respectu differentiarum in singulari. Ergo simpliciter ille conceptus non manet univocus nisi secundum quid, et simpliciter analogus, quia non ex omni parte abstrahit a differentiis, ita quod in illis non imbibatur. Ad univocationem autem requiritur, quod conceptus simpliciter sit unus. Si autem solum ex una parte sit unus, ex alia autem non praescindat simpliciter a differentiis, sed illas actu includat, manet partim unus et partim diversus, quod est esse analogum. Sicut si animal constitueretur non per ipsam rationem sensibilis, sed per rationale et irrationale in communi concepta, non posset animal esse simpliciter univocum homini et equo, siquidem includeret actu differentias illorum et non abstraheret ab illis. Sic cum individuum in communi includat differentiam individualem, quae non abstrahit perfecte a differentiis ipsis individualibus, consequenter individuum in communi non poterit abstrahere ab eis, et sic non manet simpliciter unum. Aliud est de differentia specifica constituente ipsam naturam secundum quidditatem et conceptum naturae, v. g. rationale. Natura enim, quae componitur ex illa et ex genere, simpliciter continet differentias inferiores in potentia et sic abstrahit univoce ab illis. At vero differentia individualis in communi non constituit naturam in esse naturae, sed in statu individuationis, respectu cuius non potest individuatio in communi constituere naturam abstrahentem perfecte a differentiis singularibus, sed modum naturae includentem illas. Quodsi individuum vagum, ut aliquis homo, sumatur tamquam aliquid complexum in vi duorum conceptuum, sic proprie non est analogum nec univocum, quia non est unus conceptus, sed plures, quorum unus significat naturam, scilicet ly homo, alter significat modum individuationis in communi, scilicet ly aliquis.

TERTIO DICO, quod si sumatur individuatio pro secunda intentione individui, scilicet pro relatione rationis, est simpliciter univoca ad omnes relationes individuationis. Relatio enim individuationis est quaedam species relationis rationis, scilicet subicibilitas infima, quae potest dividi univoce in hanc et illam relationem, quae invenitur in hoc et illo individuo per modum subicibilitatis concepto. Unde habet distinctum fundamentum a reliquis relationibus et distinctam speciem, quae dividitur in sua individua, sicut aliae relationes.

Circa tertiam quaestionem, scilicet ad quam praedicationem pertineat individuum vagum, Caietanus in praesenti sensit praedicari individuum non in quid, sed in quale, quia praedicatur ut modus, qui proprie dici potest, quod praedicatur «in cuiusmodi» non «in quid». Et hoc praedicabile inquit esse distinctum a reliquis, sicut etiam definitio praedicatur de suis inferioribus, nec tamen est aliquid ex quinque praedicabilibus; sic individuum vagum non est aliquod ex quinque praedicabilibus. Ceterum definitio, ut supra⁷ diximus, non est aliquod ex his quinque praedicabilibus, quia est quid complexum, praedicabilia autem sunt simplicia. Si ergo individuum vagum est quid complexum, excludetur etiam a quinque praedicabilibus sicut definitio. Si vero sumatur in vi termini incomplexi, restat explicare, cur individuum vagum non pertineat ad quod ex quinque praedicabilibus, sed praedicetur distincto modo ab omnibus. Si enim est praedicabile univocum et constituit alium modum praedicandi ab istis quinque, diminutus fuit Porphyrius omittendo illud et tantum quinque ponendo.

Nos vero facile ab hac difficultate expedimur dicendo, quod individuum vagum non est univocum, sed analogum et ideo non continetur in his praedicabilibus, in quibus tantum praedicata univoca continentur. Vel certe solum in eis continentur ea, quae proprie sunt universalia in praedicando, siquidem universale est id, quod dividitur in quinque praedicabilia. Individuum autem etsi in communi concipiatur, non tamen universale redditur etiam per modum differentiae et tertii praedicabilis, quia individuum est, universale autem ab omni individuatione abstrahit, etiam in communi sumpta, eo quod abstractio universalis reddit naturam contrahibilem per differentias, individuatio autem in communi non est contrahibilis per differentias, sed est ipsa differentia individualis in communi sumpta, quam supra⁸ ostendimus non abstrahere a differentiis particularibus univoce. Reducitur tamen ista praedicatio individui ad praedicationem speciei, non quia praedicetur in quid sicut ipsa species, sed quia praedicat modum naturae specificae, qui est individuatio; modus autem complens reducitur ad rem, cuius est modus, sicut subsistentia ad substantiam. Non tamen individuum significat passionem propriam entis, ut dicit Vasquez 1. p. q. 31. art. 4. disp. 130. cap. 2., quia propria passio sequitur ad aliquam naturam per necessariam connexionem fundatque praedicationem aeternae veritatis cum illa ideoque toti speciei convenit, modus autem individuationis non ita se habet ad naturam speciei. Et licet unitas ut transcendentalis sit passio entis, quia abstrahit ab unitate formali vel individuali, tamen ipsa individuatio unitatis non est propria passio naturae seu speciei, respectu vero ipsius individui non est propria passio, esset enim passio suimet. Est ergo complementum naturae per modum ultimae determinationis et indivisionis eius.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur: Repugnat individuum concipi in communi, quia repugnat ei communicabilitas et divisio in plura multo magis quam naturae angelicae, siquidem ex suo intrinseco conceptu individuum est praedicabile solum de uno. Ergo non datur individuum vagum.

Nec potest dici, quod denominative est commune, formaliter autem individuum et ut quo, quia denominatio illa universalitatis contrariatur et repugnat formali rationi individui, opponuntur enim esse in uno et esse in pluribus; ergo non potest suscipere illam denominationem. Quando enim aliquod subiectum repugnantiam habet cum aliqua intentione, non potest denominari ab illa, sicut homo non potest denominari ab intentione generis. Ergo si individuum formaliter repugnat huic, quod est esse in pluribus, non poterit suscipere denominationem praedicandi de pluribus.

Et confirmatur, quia Philosophus dicit in cap. de Substantia,⁹ quod prima substantia de nullo praedicatur, quia nec de subiecto aliquo dicitur neque in subiecto aliquo est. Sed prima substantia est singulare in genere substantiae; ergo non potest concipi in communi, ita ut de pluribus dicatur. Ac denique, quia ut dicebamus, differentiae individuales sunt primo diversae. Ergo non possunt habere aliquod commune, in quo conveniant, quia si haberent, resolverentur in illud conceptus differentiarum individualium et consequenter non essent primo diversae, sed in aliquo convenirent et per aliquod additum different.

RESPONDETUR, quod individuo signato et determinato repugnat communicabilitas, non tamen individuo vago et in communi accepto, sicut ly Petrus vel hic homo non possunt pluribus communicari, quia sunt individua determinata. At vero aliquis homo potest concipi ut communicabilis pluribus, licet non universalis, et ita non est subiectum, cui repugnat talis communicatio.

Vel secundo dicitur, quod individuum est, quod praedicatur de uno tantum ut quo seu forma talis praedicabilitatis. Haec autem forma concepta ut res quaedam et in actu signato, potest denominative et ut quod recipere intentionem praedicandi de pluribus. Unde talis individuatio licet habeat repugnantiam praedicandi de pluribus formaliter et in exercitio, quia non potest esse forma et ratio praedicationis de pluribus, tamen concepta materialiter ut quaedam res, non habet repugnantiam ad talem denominationem. Homo autem etiam materialiter et ut quaedam res conceptus non potest recipere intentionem generis, quia non abstrahit a pluribus speciebus.

Ad confirmationem similiter respondetur, quod prima substantia determinate et designate concepta non praedicatur de aliquo subiecto, bene tamen concepta in communi respectu huius et illius substantiae primae. Vel id habet formaliter et ut quo, denominative autem et ut quod potest dici de pluribus.

Ad aliam partem argumenti respondetur probare, quod differentiae individuales non habent aliquem conceptum communem univocum, qui sit simpliciter unus et abstractus, non tamen quod non possint habere aliquem conceptum communem, saltem analogum et per modum transcendentis imbibiti in differentiis, ut dictum est.

Secundo arguitur: Omnes differentiae individuales et omnia individua significantur in communi sub unica et eadem ratione, scilicet secundum quod conveniunt in officio singularizandi; ergo ratio illis communis est univoca et eadem.

Antecedens probatur, quia non repugnat modum seu officium singularizandi concipere per modum unius in communi et in confuso. Ergo saltem sub illa indeterminatione ille conceptus univocus est.

RESPONDETUR illud officium seu modum singularizandi non posse praescindere actu a differentiis determinatis et individualibus, quia illae sunt primo diversae et non resolubiles in duos conceptus, quorum alter sit contrahens, alter contrahibilis, ut dictum est, et quaelibet differentia contrahens officium illud singularizandi participat. Et licet concipiatur in confuso et in communi, tamen concipitur ut non perfecte praescindens ab ipsis differentiis, sed ut actu in eis inclusa, licet non actu illas explicet, quando in communi concipitur. Et sic praescindit ab illis eo modo, quo analogum et transcendentalia a suis inferioribus, ut in tract. de Analogia plenius dicitur.¹⁰