Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Celebri omnium consensu divisio ista in scholis acceptata est, qua dividuntur quinque praedicabilia, scilicet genus, species, differentia, proprium et accidens. DUO AUTEM POSSUNT INQUIRI ad eius explicationem. Primum est: Quodnam est divisum huius divisionis? Secundum: An membra dividentia exhauriant divisum; quod est divisionem esse adaequatam.

Quantum ad primum dico duo: Primum, quod divisum huius divisionis est universale univoce praedicabile. Secundum, quod dividitur universale pro formali, id est ratione universalitatis et praedicabilitatis (nec enim haec ponunt in numero ad praesens), non ratione naturae, quae universalitati substernitur.

ET RATIO PRIMI EST, quia omnia membra dividentia sunt praedicabilia de multis, et non de uno tantum. Praedicabile enim de uno tantum vel est individuum vel praedicatur identice, non formaliter. In praesenti autem neque agimus de individuis neque de praedicatione identica, sed de formali, quia agitur de praedicatione artificiali; idem autem praedicari de seipso non est modus artificialis. Similiter debet esse praedicabile univoce, quia licet analogum praedicetur de pluribus, non tamen simpliciter et uno modo, sed partim uno, partim diverso. Unde non est universale simpliciter, sed secundum quid, id est modo proportionali, et ita excluditur ab universali simpliciter, de quo hic agimus. Et praeterea: Hic solum tractantur praedicabilia, ut conducunt ad constituenda praedicamenta, quae utique constant ex genere et differentia, quibus constituitur species, cui convenit propria passio et praedicata accidentalia. Analogum autem nihil horum constituit, et sic non pertinet per se ad praedicabilia, sicut neque ad praedicamenta.

RATIO SECUNDI EST, quia esse praedicabile et universale accidit naturae. Ergo diversus modus praedicandi non est divisio ipsius naturae, ut natura est, sed ipsius praedicabilis, ut aptitudinem dicit ad praedicandum. Ergo divisio in varios modos praedicabilitatis debet respicere pro formali diviso ipsam formalem rationem ipsius universalitatis seu praedicabilitatis, non vero naturam, quae illi substernitur. Praeterquam quod natura, quae substernitur universalitati, non est aliquid certum et determinatum; potest enim esse aliquid reale vel rationis, substantia vel accidens. Ipsa autem intentio universalitatis est aliquid certum et determinatum tamquam accidens rationis respectu naturae. Ergo ratione illius divisio ista super certum ac determinatum divisum cadit.

Et si inquiras, an divisum sit solum universale logicum pro relatione universalis, vel etiam universale metaphysicum pro fundamento istius relationis: Respondetur utrumque dividi proportionali modo; neque enim dividitur relatio, nisi dividatur suum fundamentum, imo relatio per fundamenta dividitur. Quare si modus praedicandi est diversus, oportet, quod etiam detur diversus modus identificationis cum illis, de quibus praedicatur. Ergo oportet, quod iste diversus modus non solum accipiatur penes ipsam comparationem et relationem ad inferiora ut ad terminum ad quem, sed etiam penes aptitudinem ad essendum, id est praedicandum cum inferioribus, et consequenter penes abstractionem, quae istam aptitudinem fundat in unitate sic abstracta et tali vel tali modo identificabili cum inferioribus.

Circa secundum: Divisio ista exacta et adaequata est et exhaurit omnem rationem praedicabilitatis.

RATIO EST, quia ipsa formalis ratio praedicationis consistit in identitate et connexione unius extremi cum alio. Ergo illa erit adaequata divisio praedicabilitatis, quae est adaequata divisio connexionis et identificationis extremorum. Omnis autem identitas seu connexio extremorum vel est essentialis vel accidentalis, intrinsica vel extrinseca, necessaria vel contingens. Si essentialis, vel explicat totam et integram essentiam, id est omnia, quae ad definitionem concurrunt. Si integram rationem essentiae seu quidditatis, est species. Si partem, vel partem potentialem et contrahibilem, vel actualem et contrahentem. Si potentialem et contrahibilem, est genus, et dicitur in quid incomplete, quia dicit partem quidditativam, id est primam et substantialem seu sub aliis stantem et determinabilem per alias, non determinantem et quasi qualificantem. Si partem actualem, est differentia, quia est praedicatum quasi actus determinans et qualificans. Si vero non convenit essentialiter, sed accidentaliter, id est non ingrediens constitutiva essentiae, vel est praedicatum proveniens ex propriis principiis et necessariam habens connexionem cum illis, et sic est proprium, vel convenit ex extraneis et communibus, et sic est accidens. Quae divisiones, cum tradantur per membra immediate et contradictoire opposita, recte et adaequate dividunt ipsum divisum.

QUIDAM tamen in secundo praedicabili, quod est species, dicunt non praedicari totam quidditatem, sed partem, quia species est pars individui et non totum individuum, et sic praedicatur eo modo quo genus, scilicet ut pars.

Sed hoc inconvenienter dicitur, quia species explicat totam definitionem seu totum, quod in definitione includitur, id est constans ex genere et differentia, ergo explicat totam essentiam rei. Unde respectu essentialium cuiuscumque individui non explicat partem, sed totum, licet non explicet totum ex parte modi, qui est singularitas; individuatio enim non addit aliquid pertinens ad naturam seu essentiam, sed ad modum naturae. Unde species est tota quidditas individui, neque enim duo individua differunt essentia, sed numero et modo essendi. Inconvenienter ergo negatur, quod species praedicet totum, id est quidquid pertinet ad constitutiva essentialia integre et complete in ratione quidditatis.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo potest obici, quia multa sunt, quae praedicantur de pluribus et non continentur in ista divisione; ergo non est adaequata.

Antecedens patet imprimis in analogo, quod praedicatur de multis analogatis, et tamen nec est genus nec species, et multo minus differentia etc. Similiter individuum vagum, ut aliquis homo, persona, suppositum, praedicantur de multis, sicut Petrus dicitur individuum, dicitur persona, et Paulus similiter etc.; et tamen nec est genus nec species, quia genus et species abstrahunt ab individuis et solum praedicant naturam. Denique existentia et mors et similia neque praedicantur essentialiter, quia non pertinent ad quidditatem rei, neque ut proprium, quia non dimanant a principiis intrinsicis, neque ut accidens, quia non adsunt et absunt sine subiecti corruptione; ergo in nullo istorum praedicabilium comprehenduntur.

Confirmatur specialiter in modo, quo praedicatur natura humana et eius praedicata superiora de Verbo divino. Neque enim praedicantur de Deo essentialiter, quia in tempore illi coeperunt convenire; neque contingenter ut accidens, quia unio illa hominis ad Deum est substantialis facitque Deum vere et univoce esse hominem, sicut Petrus et Paulus, quibus non convenit contingenter natura humana; neque ut proprium, quia non dimanat naturaliter ex principiis intrinsicis Dei, alioquin ab aeterno ei conveniret. Ergo datur modus praedicandi non pertinens ad ista quinque praedicabilia.

RESPONDETUR: Negatur antecedens. Et ad instantiam de analogo dictum est supra,¹ quod analogum non est simpliciter universale, sed reductive, quia non dicit praedicatum simpliciter unum, sed partim unum, partim diversum. Definitio autem universalis est, quod sit unum in multis; ergo sicut deficit a ratione unitatis, ita a ratione universalitatis simpliciter.

Ad secundam instantiam de individuo vago dicimus ex eodem fere principio excludi a ratione universalis simpliciter, quia non dicit solam naturam, sed etiam modum essendi, qui est individuatio seu personalitas, ut docet S. Thomas 1. p. q. 30. art. 4. Unde non habet unum simplicem modum praedicandi, sed praedicatur in quid et in quale: in quid, quatenus dicit naturam, in quale, quatenus dicit modum individuationis, qui extra conceptum naturae est et a conditionibus accidentalibus dependet, quae pertinet ad hic et nunc; et ita non reducitur ad unum tantum praedicabile, sed ad plura, scilicet individuale seu essentiale. Et similiter definitio excluditur a ratione praedicabilis simpliciter, quia est terminus complexus et non simplex; reducitur autem ad secundum praedicabile, quia reducitur ad suum definitum; proprie enim sola species definitur, ut dicitur in 7. Metaph.,² quia sola constat ex genere et differentia.

Ad tertiam instantiam dicetur in q. 12. de Accidente. Sufficit nunc insinuare, quod adesse et abesse sine subiecti corruptione est idem, quod sine destructione conceptus quidditativi. Et sic intelligitur definitio accidentis; et ita mors et existentia sunt accidentia, quia licet non adsint vel absint sine corruptione physica, quae pertinet ad existentiam, bene tamen sine metaphysica, quae pertinet ad quidditatem subiecti, cui conveniunt. Quod secus accidit in propria passione, cuius connexio ad subiectum si destruitur, destruitur essentia ex consequenti.

Ad confirmationem respondetur aliquos existimare ex unione naturae humanae ad Verbum resultasse nova praedicabilia, quae vocant assumptiva, quia neque essentialiter neque accidentaliter dicuntur de Deo, sed substantialiter. Ceterum evidenter S. Thomas 3. p. q. 16. art. 1. sentit eodem modo praedicari naturam humanam facta incarnatione atque de quolibet alio individuo talis naturae; alioquin illa persona non esset univoce homo, si essentialiter non praedicaretur homo de illo sicut de aliis individuis. De quo videatur ibi Caietanus.

Et quando dicitur, quod Deo accidentaliter et ex tempore convenit esse hominem: respondetur, quod Deo ut subsistenti in natura divina accidentaliter convenit esse hominem, et in tempore Deus factus est homo. Deo autem ut subsistenti in natura humana et supposita incarnatione essentiale est esse hominem, quia sic est individuum hominis.

Et cum instatur: Ergo ab aeterno est homo, quia essentiales propositiones sunt aeternae: negatur consequentia propter variationem appellationis, quia quando dicitur: «Deus est homo ab aeterno», ly Deus tenetur absolute et facit sensum absolutum; applicatur enim Deo sine aliqua restrictione, et sic involvit Deum, prout subsistit in natura divina. De Deo autem ut subsistenti in natura divina temporaliter dicitur, quod est homo, et non ab aeterno. Si autem restrictive sumatur pro Deo ut subsistenti in natura humana seu Deo incarnato, sic est propositio aeternae veritatis, sumendo ly «est» quantum ad connexionem et convenientiam, non quantum ad existentiam. In his autem propositionibus propter periculum errandi non debet ita absolute concedi propositio, sed cum restrictione.

Secundo arguitur: duo praedicabilia, in quae omnia alia conveniunt, scilicet praedicabile essentialiter et accidentaliter; ergo superfluunt quinque.

Si dicas illa duo esse genera praedicabilium, non species ultimas, in quas illa necesse est, quod dividantur. Contra: quia si quinque praedicabilia sunt infimae species, plura debent poni quam quinque. Nam sicut praedicatio in quid dividitur in praedicationem de pluribus specie differentibus, quae est genus, et de pluribus numero differentibus, quae est species, ita praedicatio in quale essentialiter potest dividi in illud, quod praedicatur de pluribus specie differentibus, scilicet differentia generica, et quae de pluribus numero differentibus, ut specifica. Similiter genus potest dividi in supremum et subalternum. Et sicut dividitur praedicabile penes praedicationem in quid et in quale, essentiale et accidentale, cur non etiam penes praedicationem separabiliter et inseparabiliter, intrinsice et extrinsece, possibiliter et impossibiliter, et alios similes modos, qui diversas species praedicabilitatis constituunt.

Confirmatur, quia Philosophus 1. Topic. cap. 3.³ nominat solum quatuor praedicata, scilicet genus, definitionem, proprium et accidens; ergo totidem erunt praedicabilia, quia sic se habent sicut praedicata. Quodsi per ordinem ad praedicamenta sumatur numerus praedicabilium, cum sint decem modi essendi, scilicet decem praedicamenta, totidem erunt praedicabilia, quia modus praedicandi sequitur modum essendi.

RESPONDETUR solutione data ad argumentum. Et ad primam replicam dicitur, quod praedicari de pluribus specie differentibus, si praecise sumatur, non distinguit formaliter praedicabilia, cum idem genus praedicetur de speciebus et individuis diversis, et eadem differentia et proprietas generica similiter. Sed formalis distinctio inter genus et speciem est, quod genus praedicatur in quid incomplete, id est non integram quidditatem praedicat, sed eius partem, species autem in quid complete, id est integram quidditatem praedicat. Integra autem ratio quidditatis non nisi de pluribus individuis praedicari potest. Et dicimus praedicare integram quidditatem, non quia explicet totum, quod est in individuo, etiam modum singularitatis, sed totum, quod pertinet ad quidditatem in individuis. Differentia autem sive est generica sive specifica, semper praedicat partem essentialem, non totum; unde in modo praedicandi non differt, sed in re materiali, quam praedicat. Et similiter genus supremum et subalternum habent eundem modum praedicandi, scilicet partem quidditativam, non totam quidditatem, licet una pars quidditativa sit universalior et superior altera; hoc enim per accidens se habet in formali modo praedicandi per modum artis in quid, de quo fusius dicemus in quaest. de Genere et de Differentia.

Ad ultimam instantiam dicitur non omnes modos variare per se rationem praedicabilitatis, nisi illos, qui per se variant modum identificationis et connexionis extremorum secundum rationem unius in multis, sicut essentialiter et accidentaliter se habere, per modum quid vel quale. Reliqui vero, qui modum istum connexionis et identitatis per se non variant, neque diversa praedicabilia constituunt, nisi ad istos modos «essentialiter» et «accidentaliter» reducantur, sicut reducuntur ly intrinsice, et in aliquibus separabiliter et inseparabiliter, sicut si separabile sit accidens et inseparabile proprium. Quando tamen inveniuntur intra genus accidentale tantum, per se non variant rationem praedicabilitatis unius de multis.

Ad confirmationem respondetur illo loco Aristotelem non numerare modos praedicandi universalium de inferioribus, cum etiam numeret definitionem, quae est quid complexum, sed numerat praedicata, ex quibus loci arguendi deducuntur ad varias quaestiones. Et quia idem argumentum sumitur ex specie et ex differentia ultima illius (genus enim rationem importat magis indeterminatam), ideo Aristoteles compendio tradidit speciem et differentiam uno nomine definitionis.

Et ad instantiam, quae additur de numero praedicamentorum, respondetur, quod modi praedicabilium non sequuntur modum essendi absolute et secundum participationem entis, sed comparativum, quo connectuntur inferiora cum superioribus. In summa: Praedicamenta distinguuntur in accidentibus penes diversum modum participandi substantiam, ipsa autem substantia per hoc, quod habet esse per se. Praedicabilia vero penes diversum ordinem universalis ad inferiora.