Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Celebris valde et antiqua est divisio haec in decem praedicamenta et tot saeculorum auctoritate recepta, ut de illa dubitare nefas sit. Rationem autem reddere huius divisionis non ita facile plerique iudicant. D. Thomas 5. Metaph. lect. 9.¹ et 3. Phys. lect. 5.² sic eius adaequationem colligit:

Quidquid praedicari potest de subiecto seu de prima substantia, solum tripliciter potest praedicari: Uno modo tamquam pertinens ad essentiam eius; alio modo ut ad essentiam non pertinens, sed subiecto inhaerens; vel tertio modo ut praedicatum desumptum ab aliquo extrinseco, unde sumit denominationem. Si primo modo, constituit praedicamentum SUBSTANTIAE. Si secundo modo, vel illud praedicatum inhaerens est absolutum vel respectivum et ordinans ad alium terminum. Si est forma absoluta et inhaerens, vel consequitur ad materiam vel ad formam ut forma est, sive spiritualis forma sit sive corporea. Si consequitur materiam est QUANTITAS, quia haec partes materiales extendit. Si consequitur formam, est QUALITAS, quae in qualificando et determinando modum formae habet. Si vero est forma respectiva est RELATIO.

Si vero tertio modo fiat praedicatio scilicet sumendo denominationem ab aliquo extrinseco, a quo dependet, pertinet ad sex ultima praedicamenta, quae sic colliguntur: Ea enim, quae in denominando dependent ab aliquo extrinseco, vel illud extrinsecum est causa vel mensura vel nude et extrinsece applicatum sine mensuratione vel causalitate. Si hoc ultimo modo fiat, est praedicamentum HABITUS, quo quis dicitur vestitus. Si vero fiat denominatio ab aliquo extrinseco, quod sit causa, illa non potest esse materialis vel formalis, quia haec intrinsece constituunt vel denominant secundum intrinsecam unionem. Unde causalitates earum non constituunt speciale praedicamentum, quia magis ordinantur ad perficiendum et complendum ipsam materiam et formam, quae per informationem et receptionem perficiuntur in se, quam ad perficiendum et immutandum alia, sicut causalitas efficientis. Modi autem non constituunt speciale praedicamentum, quando solum dicunt complementum aliquod rei alicuius, sic enim reducuntur ad rem, cuius sunt modi, sed solum quando specialem aliquam commensurationem ad substantiam important, et non pure complementum aut conditionem ipsius esse rei. Finalis autem causa solum habet causalitatem metaphoricam, et in eo, in quo est realis, coincidit cum causalitate efficientis. Restat ergo, quod causa efficiens extrinsecum denominans sit, et tunc vel denominat subiectum, quod immutatur, et est PASSIO, vel causam, a qua dimanat effectus, et est ACTIO. Si vero denominatio fiat ab extrinseco mensurante, vel illa mensura est loci vel temporis. Si loci, vel mensurat secundum absolutam rationem essendi in loco penes diversam distantiam et sic est UBI, vel ratione ordinis partium in loco et sic est SITUS. Si vero est mensura temporis, constituit praedicamentum QUANDO. Nec sunt plures mensurae extrinsecae.

In hac ratione colligendi numerum praedicamentorum aliqui inveniunt scrupulum, praesertim in duobus:

Primo, quia dicitur quantitatem sequi materiam, qualitatem vero formam. Si enim intelligatur de inhaerentia, utrumque inhaeret composito in sententia D. Thomae in libris de Generat. explicanda.³ Si de dimanatione, quantitas non dimanat a sola materia, sed a composito, quod est corpus; corpus enim est, quod habet trinam dimensionem. Hoc autem non dicit solam materiam, sed informatam forma corporeitatis.

Secundo, quia videtur S. Thomas sex ultima praedicamenta constituere in extrinseca denominatione, quod falsum esse ostendemus infra agendo de illis; et praesertim passio non potest dubitari, quod sit mutatio intrinsica. Nec dici potest, quod sunt modi intrinseci dependentes tamen ab aliquo extrinseco, ad quod habent respectum; sic enim etiam relatio diceretur accidens extrinsecae denominationis, quia pendet a termino extrinseco.

NIHILOMINUS haec nihil obstant sufficientiae praedictae rationis D. Thomae.

Nam quod quantitas sequatur materiam et qualitas formam, est commune proloquium philosophorum, et non fundatur in dimanatione vel inhaerentia in sola materia, sed in hoc, quod quantitas est prima dispositio materiae, quia secundum quantitatem attenditur divisio et indivisio eius, ut dicit D. Thomas in 4. dist. 12. q. 1. art. 1. quaestiunc. 3.⁴ et q. 9. de Potentia art. 7.⁵ Unde quantitas non invenitur nisi in rebus materialibus. Et ita dicitur convenire alicui ratione materiae, quia partes materiales disponit et ordinat, et iterum quia proportionatur ipsi materiae, eo quod quantitas non est activa, sed medium recipiendi alia accidentia; et sic proportionatur materiae, quae est primum receptivum. Qualitas autem invenitur tam in materialibus quam spiritualibus, invenitur etiam qualitas disponens ad agendum et ut instrumentum activum, atque adeo fundatur in eo, quod activitatis et actualitatis est, quod utique spectat ad formam.

Ad secundum respondetur Divum Thomam non constituere sex ultima praedicamenta in denominatione extrinseca, qualis est esse cognitum, esse visum etc., quae nihil inhaerens in obiecto denominato dicit, sed solum forma denominans extrinsece inhaeret in alio, v. g. visio in oculo, amor in appetitu, et illa forma amoris et visionis ponitur in praedicamento. Sed denominatio illa, qua obiectum denominat visum vel amatum, cum obiecto non inhaereat, non dicit in illo aliquam realitatem superadditam ipsi visioni vel amori, quae distinctum praedicamentum constituat. Igitur denominationes extrinsecae, quae a S. Thoma ponuntur in praedicamento, non sunt purae extrinsecae, sed aliquid intrinsecum in re denominata ponunt, ut ubi in locato, passio in passo, dependenter tamen ab aliquo extrinseco, non terminante tantum, sed etiam denominante vel ad denominationem concurrente. Ideo dicuntur aliquando denominari ab aliquo extrinseco non formaliter, sed originative; originatur enim et pendet denominatio illius modi intrinseci ab aliquo extrinseco.

Et ad instantiam de relatione et aliis, quae dependent a terminis extrinsecis, dicitur esse diversam rationem, quia relatio non dependet a termino ut a denominante vel originante denominationem relationis, sed terminante; sicut potentiae, habitus et actus (et idem est de relatione) non mediante termino denominant, sed ad illud dirigunt et ordinant, ipsae autem formae per se intrinsece denominant ad terminos respiciendo. Illa autem sex ultima praedicamenta non ordinant subiectum ad terminum, sic enim essent relatio, sed subiecto conveniunt ex subordinatione et derivatione ab aliquo extrinseco, a quo dependent in denominando; sicut locus ut reddat locatum, dependet a locante; ut reddatur quis vestitus, dependet a veste circumdante; ut reddatur quando, dependet a tempore; ut reddatur patiens, ab agente; ut reddatur agens, ab effectu. Non tamen ista relinquunt solum denominationem extrinsecam, sed realem aliquem modum, quo immutatur intrinsece et denominatur subiectum dependenter ab extrinseco eo modo, quo dictum est.

Sed inquires, quaenam distinctio sufficiat inter ipsas praedicamentales naturas, ut distincta praedicamenta constituant. Respondetur aliquos per unum extremum sentire, quod requiritur distinctio realis sicut inter duas res; alios per aliud extremum, quod sufficit distinctio rationis cum fundamento in re, ut sentit P. Suarez disp. 39. Metaph. sect. 2. n. 22.

SED PRIMA SENTENTIA aperte revincitur exemplo aliquorum praedicamentorum, quae solum sunt modi, ut actio, passio, ubi et situs, imo et relatio, ut infra suis locis dicemus. Quare ista non distinguuntur per se seu ratione sui ab aliis praedicamentis tamquam res a re. Et sic vera est praedicta sententia, pauciora erunt praedicamenta quam decem.

SECUNDA VERO SENTENTIA imprimis aperit viam ad ponenda plura praedicamenta quam decem, si sufficit sola distinctio rationis. Non enim erit ratio, cur causalitas finalis vel exemplaris v. g. non constituant distinctum praedicamentum, licet coincidant cum actione, quae est causalitas efficientis, si sufficit ratione distingui. Deinde quia distinctio praedicamentorum est distinctio entium realium; ergo ubi nulla datur realis distinctio, sed solum rationis, non est, cur diversum praedicamentum ponatur. Tertio, de facto omnia praedicamenta vel sunt res vel modi reales, ut relatio, actio et passio, ubi et situs, qui inter se ut diversi modi distinguuntur et a subiecto modaliter, ut q. 19. dicemus. Et licet locus et vestis sint idem cum superficie, non tamen ut superficies est, sunt praedicamenta distincta, sed modus ubi, qui resultat ex loco, et modus vestiti, qui ex adiacentia vestis, faciunt diversa praedicamenta, et actio et passio inter se ut modi distinguuntur, licet entitative realiter cum motu identificentur vel cum subiecto.

Quare TERTIA SENTENTIA est verior, quod requiritur distinctio realis saltem modalis, quae ex dictis manet probata.