Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Difficultates de analogia, quae satis metaphysicae sunt, ita copiose et subtiliter a Caietano disputatae sunt in opusc. de Analogia nominum, ut nobis locum non reliquerit quidquam aliud excogitandi.

Ergo COMMUNIS et vulgata sententia est analogiam esse mediam inter puram aequivocationem et univocationem, eo quod res significata nec est omnino eadem sicut in univocis, neque omnino diversa ut in aequivocis, sed in se quidem diversa, proportionaliter autem et secundum habitudinem una, quod tamquam manifestum docet S. Thomas 11. Metaph. lect. 3.¹ Aliqui tamen recentiores existimant analoga quidem distingui ab Aristotele ab aequivocis a casu, sed simpliciter pertinere ad aequivoca, eo quod analogia est species quaedam aequivocationis, et ita oportet, quod conservet genus illius, quod est habere ex parte rei significatae diversas rationes, et solum unum nomen. Unde reducitur tota ratio analogiae, non ad rem significatam, quasi alia et alia non sit, sicut in aequivocis, sed ad causam significationis in nomine, quia scilicet habitudo unius ad alterum vel ad plura causa est, quod nomen unius alteri applicetur. Et haec habitudo tunc analogia vocatur, quando fuerit habitudo proportionis; si autem alia habitudo fuerit, dicitur aequivocum ad unum, sed non analogum.

CETERUM licet verum sit, quod si praecise attendamus significationem et graecismum illius nominis „analogia”, solum significat proportionem et ea, quae ratione habitudinis proportionis unum sunt, qua ratione Philosophus 1. Ethic.² et D. Thomas ibi lect. 7.³ vocant unum secundum analogiam ea, quae sunt unum in habitudine proportionis; quae vero secundum alias habitudines unum sunt, vocant plurium ad unum vel ab uno. Et Caietanus ipse opusc. cit. cap. 1. solam analogiam proportionalitatis vocat veram analogiam, reliquas abusive, quod etiam observat Mag. Soto super cap. de Aequivocis art. 2. corollario 1. Tamen negari non potest, quod ex usu scholae et sapientium analoga sumuntur generaliter pro his, quae nec pure aequivoca sunt nec pure univoca, ex quacumque habitudine unitatem illam proportionalem et secundum quid habeant, ita quod ratio significata non sit pure diversa. Nam generaliter fatetur Aristoteles quaedam dari, quae nec aequivoce dicantur neque univoce, et haec dicit D. Thomas analogice dici, ut constat praesertim ex 4. Metaph. cap. 2.⁴ lect. 1. apud D. Thomam⁵, 7. Metaph. textu 10.⁶ lect. 4.⁷ et 11. Metaph.⁸ lect. 3.⁹ et 12. lect. 4. in fine¹⁰, et q. 2. de Veritate art. 11.¹¹ et q. 7. de Potentia art. 7.¹² et 1. p. q. 13. art. 6. Et ipsam analogiam dividit S. Thomas in analogiam attributionis et proportionalitatis, seu habitudinis plurium ad unum vel ab uno, aut aliis similibus nominibus, quae aequivalent istis; ut constat praesertim ex illa q. 2. de Veritate art. 11.¹³ et 7. de Potentia art. 7.¹⁴ et in 1. dist. 19. q. 5. art. 2. ad 1.¹⁵ Et loquitur de analogia condistincta ab aequivocis simpliciter, quae sunt aequivoca a casu. Et ratio est, quia ista omnia non significant res omnino diversas, sed aliquo modo unam, ergo aliquam differentiam habent ab aequivocis pure et tamen nondum univoca sunt, quia non significant omnino idem. Quare ergo analoga non appellabuntur, ut ista differentia significetur?

ALIQVI autem ex eo, quod analoga a nullis analogatis praescindunt, neque etiam a modis seu differentiis, sed in illis imbibuntur, ex parte rei nullam unitatem analogis tribuunt, sed solum in significatione vocis, ut P. Vasquez 2. tom. 1. p. disp. 114. cap. 2. et disp. 121. cap. 2. Ceterum illud primum nos admittimus, ut infra art. 5. ex D. Thoma et Caietano probabitur. Sed secundum est omnino impossibile, quia est facere ens pure aequivocum, quod toties negat Philosophus, ut quaest. seq. art. 2. probabitur. Et propositiones, in quibus praedicatur ens vel esse, constat rebus ipsis convenire; nihil enim magis reale quam esse vel ens, a quo quidquid reale est dicitur realitatem habere, si habet esse. Ergo esse in communi, in quo omnia realia entia conveniunt, non appellationem dicit, sed veritatem realitatis. Quomodo autem unitatem habeat ille conceptus infra declarabitur.

Quare CONSTAT EX DICTIS, quod analoga sunt quidem species aequivocorum, quatenus non significant omnino idem sicut univoca. Ceterum distinguuntur ab aequivocis a casu, quia non significant pure diversa, sed diversa, quae proportionaliter sunt unum. Neque hoc solum tenet se ex parte significationis seu causae significationis, sed etiam ex parte rei significatae. Nam si ex parte rei significatae non esset aliqua proportio et habitudo convenientiae, ipsa significatio seu applicatio ex parte significationis cum tali habitudine falleretur.

Ut ergo explicemus divisiones analogiae supponenda est ipsa communis ratio analogiae, deinde dividenda. Cum autem ex dictis constet analoga dici, quae rationem significant non omnino diversam, sed cum aliquali unitate, omnis autem unitas, in qua plura conveniunt, fundatur in convenientia vel similitudine aut identitate rerum, oportet discernere unitatem analogam ab univoca ex parte diversae convenientiae seu identitatis unius ab altero. Dicuntur enim univoca convenire secundum unitatem simpliciter seu convenientiam simpliciter, quia assimilantur in aliqua una natura, sive specifica sive generica. Analoga vero dicuntur convenire secundum unitatem proportionalem, quatenus non sunt res habentes paritatem seu similitudinem in aliqua natura, sed dicuntur esse idem proportionaliter, non aequaliter. Quod significantius hispanice exprimitur: «Es lo mismo en su tanteo», quasi dicas in sua mensura et in sua proportione. Dicitur enim iuxta D. Thomas 5. Ethic. lect. 5.¹⁶ «habitudo unius quantitatis ad aliam», quantitas autem habet rationem mensurae. Et ideo unitas seu convenientia proportionis est unitas commensurativa seu iuxta cuiusque termini mensuram, non absolute. Univoca vero dicuntur, quae habent rationes absolute similes, id est cum aequalitate et paritate in aliqua natura; analoga vero, quae deficiunt ab unitate seu convenientia absoluta et solum habent convenientiam modo relativo, id est iuxta proportionem seu commensurationem.

His suppositis est duplex divisio analogorum: Prima est in analogiam proportionis et proportionalitatis. Analogia proportionis pluribus nominibus nominatur; solet enim etiam appellari analogia attributionis, eo quod ab uno principaliori solet fieri denominatio seu attributio ad alia, ut a sanitate animalis fit attributio et denominatio ad urinam et medicinam, quae etiam dicuntur sana. Vocatur etiam analogia unius ad alterum vel plurium ad unum ob eandem rationem, quia ab uno fit denominatio ad plura. Denique vocatur etiam analogia proportionis, quia fit ratione alicuius correspondentiae vel commensurationis inter plura. Quae proportio aliquando est secundum determinatum excessum, ut proportio, quae est inter vires hominis et pondus, quod ferre potest; aliquando est sola habitudo correspondentiae sine determinatione, ut inter creaturam et Deum, ex D. Thoma 7. de Potentia art. 10. ad 9.¹⁷ et 2. de Veritate art. 11.¹⁸ Analogia autem proportionalitatis vocatur etiam secundum comparationem, eo quod fit secundum aequalitatem vel comparationem ipsarum proportionum. Nam, ut docet S. Thomas 5. Ethic. lect. 5.¹⁹, aequalitas in proportionibus vocatur proportionalitas.

Definitur ergo ANALOGUM PROPORTIONIS SEU ATTRIBUTIONIS: «Quorum nomen commune est, ratio vero significata eadem est secundum terminum, diversa secundum habitudines ad illum»; sicut sanum dicit eandem rationem ex parte sanitatis, quae est in animali, diversas vero habitudines in urina et herba ad ipsam sanitatem animalis ut ad terminum. Ita sumitur ex D. Thoma 11. Metaph. lect. 3.²⁰, ubi ista analoga sic definit dicitque vocari analoga, quia proportionantur ad unum. Et videri etiam potest Caietanus opusc. cit. cap. 2. et 3. ANALOGA PROPORTIONALITATIS DICUNTUR: «Quorum nomen commune est, ratio vero significata eadem secundum similitudinem seu convenientiam proportionum». Ita sumitur ex D. Thoma 1. Ethic. lect. 7.²¹ et q. 2. de Veritate art. 11.²² aliisque locis supra cit. et Caietano nuper cit.

Verum est has species analogiae aliis nominibus exprimi a D. Thoma in 1. dist. 19. q. 5. art. 2. ad 1.²³ Nam analogia proportionis seu attributionis dicitur analogia secundum intentionem et non secundum esse, quia videlicet intentio illa seu ratio, a qua denominatio fit, non est in omnibus analogatis secundum esse, sed in uno tantum, quod est magis principale. Analogia vero proportionalitatis vocatur ibi secundum esse et secundum intentionem, quia videlicet non parificantur analogata seu non conveniunt in aliquo uno, a quo habeant intentionem seu denominationem, neque in aliquo uno, quod in omnibus habeat idem esse, sed oportet, quod unumquodque habeat suam rationem intrinsecam diversam ab alio, sed aliquo modo proportionatam cum alio, sicut ens, cum dicitur de substantia et accidente. Alia autem analoga, quae vocantur ibi secundum esse et non secundum intentionem, et a Caietano et aliis vocantur analoga inaequalitatis, proprie analoga non sunt, licet apud physicum analoga dicantur, quia non conveniunt in materia, sicut corruptibile et incorruptibile, ut dicitur 10. Metaph. textu 5., quae tamen conveniunt univoce in ratione corporis vel substantiae.²⁴

Secunda divisio est analogiae proportionalitatis in propriam et impropriam seu metaphoricam. PROPRIA est, quando ratio significata per analogum invenitur in utroque analogato formaliter et vere, sicut ens invenitur in accidente et substantia. METAPHORICA est, quando ratio significata invenitur formaliter in uno et similitudinarie seu per translationem in alio, sicut risus invenitur formaliter in homine, abusive in prato. Quae divisio non est praetermissa, sed asserta a D. Thoma 1. Ethic. lect. 7.²⁵, ubi metaphoricam analogiam designat illis verbis, quia dicuntur «secundum proportionem unam ad diversa subiecta; eandem enim proportionem habet visus ad corpus et intellectus ad animam». Et sic intellectus dicitur oculus similitudinarie, quia vere non est oculus, sed tamquam oculus. Et omne, quod metaphorice et similitudinarie denominatur ab aliquo, non denominatur esse illud, sed tamquam illud, ut Christus non dicitur leo, sed tamquam leo. Ideoque non retinent eundem conceptum in mente, licet habeant idem nomen, ut diximus in Summulis q. 7. art. 2. Nec ista nomina metaphoricae analogiae deservientia ex sua impositione analoga sunt, sed ex translatione et usu hominum sic circumloquentium et comparantium, ut accipiant unum tamquam aliud, ut magis infra manifestabitur art. 5. Unde neque proprie est species analogiae, sed quaedam comparatio unius ad aliud cum retentione eiusdem nominis. Et sic abusive analoga dixit Caietanus esse cap. 3. illius opusc., et nos de illis tamquam de non proprie analogis philosophati sumus loco cit. Summul.

Denique dividi solet analogia in analogiam duorum conceptuum et unius conceptus, quod examinandum est infra art. 5., ubi ostendemus, quae analoga uno conceptu concipi possint et quae diverso.

SED INQUIRES, an transcendentalia dicant aliquam speciem analogiae ab istis distinctam. Respondetur aliquos ita existimare. Sed nos iuxta Aristotelis et D. Thomae placitum transcendentia quidem inter analoga numeramus, ut patet 3. Metaph. lect. 8.²⁶, cuius rationem fusius expendemus quaest. seq. agentes de entis analogia, quia ipsae differentiae, in quibus transcendentia imbibuntur, ex ipsamet ratione transcendentali, non autem ex additione conceptus a transcendente distincti, diversitatem habent, et consequenter ratio transcendens aeque se habet ad unitatem et diversitatem ex suo conceptu, quod est non esse simpliciter unum. Ceterum analogiam hanc transcendentium ad analogiam proportionalitatis propriae reducimus vel attributionis, ut aliqui putant, sicut manifestabitur agendo de analogia entis quaest. seq.; eadem enim ratio est ac de ceteris transcendentibus. Et interim videri potest D. Thomas 1. Ethic. lect. 7.²⁷, ubi id asserit de bono, quod est unum ex transcendentibus, et 1. p. q. 6. art. 4. et q. 7. de Potentia art. 7.²⁸, ubi agit de ente, et aliis locis sup. cit.

DICES: Ens dictum de Petro et Paulo vel de duobus aliis individuis est transcendens, cum imbibatur etiam in eorum differentiis et in omni eorum ratione, et tamen neque est proportionalitatis neque proportionis, siquidem inter individua est omnimoda aequalitas. Ergo falsa est doctrina.

Respondetur transcendens de se et per se ad plura extendi, quae et specie et genere differunt, respectu quorum analogum est, et sic non coarctatur ad illa tantum individua. Respectu tamen illorum praecise analogum non est, licet transcendens sit, sed hoc est per accidens, quia non sumitur ratio transcendens secundum se totam, sed cum restrictione ad duo inaequalitatem formalem non habentia, sed tantum materialem, quae non est diversitas inaequalis. Et ideo secundum restrictionem ad illa non exercetur inaequalitas et diversitas simpliciter analogiae, licet transcendentia remaneat, sed restricte et per accidens considerata, non secundum quod habet ex se.