Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Procedit quaestio tam de conceptu intellectus, qui vocatur species expressa et verbum, quam de specie expressa phantasiae seu imaginativae, quae dicitur idolum vel phantasma, quomodo illis conveniat definitio signi formalis, quod sit formalis notitia, et quod seipso et immediate aliquid repraesentet.

Ut autem rudi saltem minerva intelligi possit, quid sit conceptus, verbum, species expressa seu terminus intellectionis (quae omnia idem sunt), et propter quid ponatur, advertendum est ex his, quae latius disputabimus in libris de Anima¹ q. 6. 7. et 10., quod terminus iste cognitionis, qui ponitur intra potentiam cognoscentem, ob duplicem causam ponitur: Vel propter necessitatem ex parte obiecti vel propter fecunditatem ex parte potentiae.

Propter fecunditatem quidem, quia ex abundantia cordis os loquitur, et sic verbum dicitur conceptus, quatenus exprimitur et formatur a potentia ad manifestandum ea, quae cognoscuntur. Naturaliter enim intellectus manifestationem quaerit et in eam prorumpit; et talis manifestatio expressiva vocatur dictio seu locutio interior, et ipsum verbum est species seu similitudo aliqua expressa et dicta.

Propter necessitatem autem obiecti ponitur, ut obiectum reddatur unitum potentiae in ratione termini cogniti et ei praesens sit. Ut autem docet S. Thomas 1. Contra Gent. cap. 53., duplex etiam necessitas est ponendi hunc terminum seu obiectum intra potentiam cognoscentem. Vel quia obiectum est absens et non potest terminari cognitio ad ipsum, nisi in ratione termini reddatur praesens; et sic oportet formari aliquam similitudinem seu speciem, in qua praesens et repraesentatum reddatur. Sicut enim, ut obiectum esset praesens et unitum potentiae in ratione principii concurrentis ad formandam cognitionem, oportuit ponere speciem impressam, ita ut praesens sit in ratione termini, ad quem tendit cognitio, oportet aliam similitudinem seu speciem ponere, si res sit absens. Vel secundo oportet ponere conceptum intra potentiam, ut res cognita seu obiecta reddatur proportionata et conformis ipsi potentiae. Sicut enim obiectum non potest terminare visionem externam, nisi luce visibili perfundatur, ita nec obiectum potest ab intellectu attingi, nisi a sensibilitate sit denudatum et luce spirituali, quae est immaterialitas seu abstractio, affectum et formatum. Immaterialis autem lux non invenitur extra potentiam intellectivam; ergo oportet, quod intra ipsam illuminetur obiectum et formetur illa spiritualitate, ut attingatur; et hoc formatum in esse obiecti est verbum seu conceptus, quod non est ipsa cognitio, ut supra ex D. Thoma diximus et infra art. 4. dicetur, quia tenet se ex parte obiecti seu termini cogniti, eiusque officium non est reddere formaliter cognoscentem, ut cognitio est tendentia ad obiectum, sed reddere obiectum praesens per modum termini cogniti. Nec antecedit cognitionem sicut species impressa, quia formatur per cognitionem, nec datur ut principium cognitionis, sed ut terminus. Nec propterea oportet, quod tale verbum seu species cognoscatur ut quod, sicut cognoscitur imago exterior, ut in ea res repraesentata attingatur, quia cum repraesentet intra intellectum et ut forma informans illum, non repraesentat obiective et prius cognitum, sed formaliter et ut ratio cognoscendi, ut latius dicemus in libris de Anima² q. 11. De quo plura vide apud D. Thomam loco cit. et 4. Contra Gent. cap. 11. et opusc. 13.³ et 14.⁴ et multis aliis locis, ubi agit de verbo mentis.

Si autem quaeras, per quem actum fiat haec expressio seu conceptus, breviter dicimus (nam res ista ad libros de Anima spectat) in intellectu fieri per actum, qui substantialiter est cognitio, sed aliquid amplius habet, scilicet quod sit cognitio fecunda, id est manifestativa et dicens seu expressiva. Nec enim intellectus sibi soli cognoscit, sed facit etiam impetum ad manifestandum; et illud prorumpere ad manifestandum est expressio quaedam et conceptio ac partus intellectus.

In potentiis autem sensitivis videtur concedere D. Thomas duplicem modum faciendi istas species expressas, quae in ipsis vocantur idolum. Primo, quia ipsae formant eas active aut producunt, sicut dicit 1. p. q. 12. art. 9. ad 2., quod «imaginatio ex praeconceptis speciebus montis et auri format speciem montis aurei». Secundo, quia ab aliis causis seu potentiis formatas recipiunt, de quo videri potest D. Thomas 4. Contra Gent. cap. 11. et opusc. 14.⁵ dicens, quod a sensu exprimitur forma seu repraesentatio et terminatur in phantasia; et sic aliud est principium, a quo emanat ista similitudo, et aliud, in quo terminatur. Quod licet probabilitatem habere possit, probabilius tamen videtur, ut dicemus in libris de Anima q. 7. art. 3., quod species expressa semper est imago viva et producitur per actionem vitalem a potentia, cui deservit, ut per eam cognoscat. Sed species impressae sunt, quae ab una potentia ad aliam imprimuntur et ad cognitionem formationemque idoli movent aliam potentiam. Et quia spiritibus seu sanguine deferuntur, ideo descendente sanguine et spiritibus ad organa sensuum, inde movent phantasiam, perinde ac si a sensibus moveretur, ut accidit in somniis, et aliquando a daemone vel angelo sic procuratur informatio phantasiae, ut docet S. Thomas 1. p. q. 111. art. 3. et q. 16. de Malo art. 11.⁶ et aliis locis.

PRIMA CONCLUSIO. Conceptus seu species expressa ab intellectu propriissime est signum formale.

Haec conclusio SUMITUR EX DIVO THOMA, qui saepe docet verbum esse signum et similitudinem rei, ut in Quodlib. 4. art. 17.⁷ et q. 4. de Veritate art. 1. ad 7.⁸ et 4. Contra Gent. cap. 11. Non est autem signum instrumentale, quia non est obiectum prius cognitum, quod ex praeexistenti sui cognitione ducat ad rem repraesentatam, sed est terminus intellectionis, quo tamquam termino intrinseco res redditur cognita et praesens intellectui, ut eisdem locis docet D. Thomas et opusc. 13. et 14.⁹ Ergo est signum formale.

Et ex hoc sumitur FUNDAMENTUM CONCLUSIONIS, quia conceptus intelligibilis directe repraesentat aliud a se potentiae, v. g. hominem vel lapidem, quia est naturalis illorum similitudo, et per sui informationem reddit intellectum cognoscentem in actu cognitione terminata cognitione sui, et non ex praeexistente cognitione sui. Ergo est formalis notitia reddens intelligentem non per modum actus, sed per modum termini seu notitiae terminatae.

SECUNDA CONCLUSIO. Etiam idolum seu species expressa sensibilis in potentiis interioribus est signum formale respectu talium potentiarum.

Haec conclusio non habet difficultatem, si ista idola formentur ab ipsis potentiis sicut conceptus in intellectu. SED DIFFICULTAS EST, quomodo salvetur, quod sint formales notitiae, saltem terminative, si verum est, quod possunt istae expressiones formari etiam a principio extrinseco, ut quando formantur ab angelo vel daemone per commotionem spirituum, vel etiam per descensum sanguinis in dormientibus ad organa sensuum.

SED NIHILOMINUS DICITUR, quod etiam illo dato (cuius oppositum verius est, ut diximus) adhuc tales imagines seu idola sunt signa formalia, quia non ducunt potentiam nec repraesentant illi obiectum ex priori cognitione sui, sed immediate ducunt ad ipsa obiecta repraesentata, quia potentiae istae sensitivae non possunt reflectere supra seipsas et supra species expressas, quas habent. Ergo sine hoc, quod cognoscantur ab illis, immediate res repraesentatae redduntur potentiis; ergo ista repraesentatio fit formaliter et non instrumentaliter, nec ex aliqua priori cognitione ipsius imaginis seu idoli. Quare ut sit formale signum, sufficit, quod terminet actum cognitionis, sive formetur per ipsam sive ab alia causa formetur et illi uniatur ita, ut ad illud actus terminetur; sicut si Deus se solo uniret conceptum intellectui et ad illum terminaretur actus, vere et proprie diceretur formalis notitia terminative, etiamsi ab ipso non emanaret.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur, quia conceptus repraesentat potentiae ut signum instrumentale, ergo non ut formale.

Antecedens probatur primo ex Divo Thoma Quodlib. 5. art. 9. ad 1.¹⁰, ubi inquit, «quod intellectus intelligit aliquid dupliciter, uno modo formaliter, et sic intelligit specie intelligibili, qua fit in actu, alio modo sicut instrumento, quo utitur ad aliud intelligendum, et hoc modo intellectus verbo intelligit, quia format verbum ad hoc, quod intelligat rem». Ergo secundum D. Thomam intellectus non intelligit verbo tamquam forma, sed tamquam instrumento, atque ideo non est signum formale, sed instrumentale.

Deinde probatur ratione, quia conceptus repraesentat ut cognitus, ergo ut signum instrumentale; hoc enim est, quod cognitum ducit ad cognitionem alterius. Antecedens probatur, quia dicit D. Thomas in q. 4. de Veritate art. 2. ad 3.¹¹, quod «conceptio intellectus non solum est id, quod intellectum est, sed etiam id, quo res intelligitur, ut sic id, quod intelligitur, possit dici et res ipsa et conceptio intellectus». Ergo secundum D. Thomam verbum est cognitum ut quod, et sic tamquam cognitum repraesentat. — Item etiam, quia intelligere comparatur ad verbum sicut esse ad ens actu, ut dicit D. Thomas 1. p. q. 34. art. 1. ad 2. Ergo verbum non repraesentat, nisi ut formatum per cognitionem et ut cognitum, atque adeo ut signum instrumentale, quod tamquam cognitum repraesentat.

RESPONDETUR negando antecedens. Ad primam probationem ex auctoritate D. Thomae respondetur, quod D. Thomas vocat verbum instrumentum, quo intellectus aliquid cognoscit, non tamquam medium cognitum, quod sit instrumentum et medium externum, sed ut medium internum, in quo intellectus intelligit intra se, et hoc est esse signum formale. Species autem impressa dicitur id, quo formaliter intelligit intellectus, quia tenet se ex parte principii intellectionis; quod autem tenet se ex parte principii, vocatur forma. Et tamen non dixit D. Thomas, quod species impressa formaliter significat seu repraesentat, sed quod est id, quo formaliter intellectus intelligit; aliud est autem esse signum formale, aliud principium quo intelligendi.

Ad secundam probationem ex ratione respondetur, quod conceptus non dicitur repraesentare tamquam prius cognitum per modum obiecti extrinseci, ita quod ly cognitum sit denominatio extrinseca, sed tamquam cognitum intrinsecum, id est ut terminus cognitionis intra potentiam. Sed quia non est terminus, in quo ultimate sistit cognitio, sed quo mediante fertur ad cognoscendum obiectum extra, ideo habet esse signum formale, quia est cognitum intrinsecum, id est ratio intrinseca cognoscendi. Unde signum instrumentale est cognitum ut quod extrinsece et tamquam res cognita, ex cuius cognitione devenitur in signatum; conceptus autem est cognitum ut quod, non tamquam res cognita extrinseca, sed tamquam id, in quo continetur res cognita intra intellectum. Et sic eadem cognitione per se attingitur conceptus et res concepta, non ex cognitione eius devenitur in cognitionem rei conceptae. Et quia est id, in quo res seu obiectum redditur proportionatum et immaterializatum per modum termini, ideo dicitur ipse conceptus cognosci ut quod, non tamquam res seorsum cognita, sed tamquam constituens obiectum in ratione termini cogniti. Licet autem signum instrumentale possit attingi unica cognitione cum signato, tamen etiam tunc ex signo cognito devenitur in signatum, non ipsum signum formaliter constituit rem ut cognitam.

Ad tertiam probationem respondetur, quod intelligere, ut est dictio seu expressio, habet pro complemento ipsum verbum tamquam terminum. Et sic D. Thomas in q. 8. de Potentia art. 1.¹² dicit, quod «intelligere completur per verbum». Rursus vero ipsum verbum in alio genere actuatur et completur per intelligere, quatenus actus intelligendi est ultima actualitas in genere intelligibili, sicut esse est ultima perfectio in eo genere, ut dicit D. Thomas 1. p. q. 14. art. 4. Quod autem ratione huius actuationis verbum redditur cognitum, non sufficit ad rationem signi instrumentalis, quia non est cognitum quasi obiectum et res extrinseca, sed ut terminus intrinsecus ipsius intellectionis; hoc enim est repraesentare intra potentiam informando ipsam et reddendo cognoscentem, ideoque dicitur signum formale.

Secundo arguitur: Verbum non est formalis notitia, ergo non est signum formale.

Consequentia patet ex definitione signi formalis. Antecedens probatur primo, quia formalis notitia est illa, quae reddit potentiam formaliter cognoscentem. Redditur autem formaliter cognoscens per actum cognitionis, quae est immediata forma cognoscentis, et praesertim quia cognoscere consistit in actione, cum sit operatio vitalis; verbum autem non est ipsa operatio seu actio cognoscendi, sed aliquid formatum per cognitionem et effectus illius. Ergo non est forma, quae constituit cognoscentem, sed quae procedit et efficitur a cognoscente; ergo non est ipsa formalis notitia potentiae. Unde verbum non constituitur per intelligere active, sed per intelligi passive; ergo nec constituit formaliter intelligentem, sed formaliter constituit rem intellectam.

Secundo probatur idem antecedens, quia in divinis Verbum non facit formaliter intelligentem, quia Pater non intelligit sapientia genita, ut ex Augustino docet D. Thomas in 1. dist. 32. q. 2. art. 1.¹³ Ergo ex genere suo verbum non reddit formaliter intelligentem.

Confirmatur, quia si verbum esset formalis notitia, sine verbo non posset intellectus formaliter esse cognoscens saltem perfecte. Sed sine formatione verbi intellectus formaliter cognoscit, ut probabiliter admittitur in Beatis et in intellectione, qua Verbum et Spiritus sanctus intelligunt, manifeste constat. Ergo.

RESPONDETUR ad principale argumentum distinguendo antecedens: Verbum non est formalis notitia per modum operationis, concedo; per modum termini, nego. Et sic reddit intellectum formaliter intelligentem, formaliter terminative, non formaliter operative. Quando autem dicitur signum formale, quod est formalis notitia, intelligitur de formali notitia terminata, non de operatione ipsa notitiae sine termino, quia de ratione signi est, quod sit repraesentativum, operatio autem ut operatio non repraesentat. Sed id, quod repraesentat, debet esse expressum et simile ei, quod repraesentatur, quod pertinet ad rationem imaginis; esse autem simile et expressum, proprie convenit termino procedenti, quod assimilatur suo principio, non operationi, quae magis est assimilativa quam simile. Quod vero dicitur, quod intelligere consistit in actione seu operatione, verum est de ipso actu formali intelligendi. Ceterum quando signum formale dicitur notitia formalis, non intelligitur de notitia formali, prout est operatio, sed de notitia formali, quae est repraesentatio et expressio, quod solum convenit notitiae formali terminatae seu termino notitiae, non operationi, ut operatio est. Et quando dicitur, quod verbum est effectus cognitionis, intelligitur, quod est effectus cognitionis operatio et via seu tendentia, non cognitionis ut terminatae. Cognitionis enim ut terminatae verbum est forma, quia est ipse terminus eius; cognitionis autem, ut operatio expressiva et dictio, verbum est effectus, et ita supponit actum intelligendi non terminatum et completum, sed ut operantem et dicentem, ideoque relinquitur locus, ut sit formalis notitia formaliter terminative, non formaliter operative. Et hac ratione constituitur verbum per intelligi et non per intelligere active, quia non pertinet ad ipsum, in quantum est signum formale, esse formalem notitiam operative et active, sed terminative et secundum intelligi intrinsecum, quo res ipsa redditur intellecta et repraesentata intrinsece; pertinet autem ad rationem signi repraesentatio, non operatio, et esse formalem notitiam repraesentativam, non operativam.

Ad secundam probationem respondetur esse disparem rationem de Verbo Divino, quia Verbum in divinis supponit intellectionem essentialem omnino terminatam et completam, cum sit actus purus in genere intelligibili, nec procedit Verbum, ut compleatur intellectio essentialiter, sed ut dicatur et exprimatur notionaliter. Et ita non reddit formaliter intelligentem Deum etiam terminative, essentialiter et in esse perfecto intelligibili, nec obiectum intellectum in actu, quia ipsa divina essentia secundum se est in actu ultimo intelligens et intellecta, cum sit actus purus in genere intelligibili, et non id habet per processionem Verbi, sed supponit. In nobis autem quia obiectum non est in actu ultimo intellectum per se, oportet, quod formetur intra intellectum in ratione obiecti terminantis; et hoc fit per expressionem verbi in esse repraesentativo, atque adeo per illud redditur intellectus formaliter intelligens terminative.

Ad confirmationem respondetur, quod non potest dari aliqua cognitio sine verbo, vel formato ab ipso intelligente vel illi unito. Non tamen requiritur semper, quod verbum procedat et formetur ab ipso intelligente. Et sic in Beatis divina essentia unitur in ratione speciei expressae, de quo latius 1. p. q. 1. art. 2., et aliquid attingetur in libris de Anima q. 10.